XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا لاتىن امەريكا ادەبيەتىندە ۇلكەن ءدۇمپۋ ورنادى. رۋبەن داريو مەن حوسە مارتي باستاعان مودەرن باعىتى وزىنەن كەيىنگى قالامگەرلەرگە ەداۋىر اسەر ەتتى. الەم ادەبيەتىن گابريەل گارسيا ماركەس, حۋليو كورتاسار, وكتاۆيو پاس, حورحە لۋيس بورحەس سارى-جاسىل ەلەستەرىمەن سىرقاتتاپ ۇلگەردى. جۇمباق لابيرينتتەرى مەن قۇپيا تۇستەرى ارقىلى باۋراعان ءيسپانتىلدى جازۋشىلار ماگيالىق رەاليزم باعىتىندا ءونىمدى ەڭبەكتەردى دۇنيەگە اكەلدى.
اڭگىمەمىز لاتىن امەريكا جازۋشىلارىنىڭ ىشىندەگى دارا ساڭلاعى, دانىشپان, ىستىعى ەرىندى كۇيدىرىپ, سۋىقتىعى كىرپىكتى قاريتىن سوم ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى بورحەستىڭ پىكىرى جايلى بولماق.
«ولمەس كىتاپ قالدىرۋ ءۇشىن ادامدا ەكى جول بار. ءبىرىنشىسى – قۇداي جولىنا, كيەلى رۋحتىڭ جولىنا شاقىرۋدان باستاۋ, بىردەن ۇلكەن ماقساتقا كوشۋ. گومەر مەن راپسودتار, باقساق, وسىلاي جاسادى. سونىمەن بىرگە ۋليسستىڭ ساياحاتتارى, بولاشاق ۇرپاق ساناسىنان سىزىلمايتىن توم جازاتىنىنا سەنگەن ميلتون; تاسسو مەن كاموەنس تە وسى جولدىڭ بويىندا. بۇل جول ۇلىلىقپەن, پاڭدىقپەن, سوزۋارلىقپەن, كەيدە ءىش پىستىرارلىق ناسيحاتپەن شەكتەسەدى. ەكىنشى جول – كەيىنگى دارەجەلى ماقساتقا كوشۋ ءارى كۇلكى شاقىرارلىق جول. ماسەلەن, رىتسارلىق رومانعا پاروديا جاساۋ, الدەبىر امەريكالىق وزەننىڭ شەكسىز كەڭىستىگىندەگى قايىقتا ءجۇزىپ جۇرگەن قارا ءناسىلدى قۇل جايلى قىزىقتى ءارى مۇڭلى اڭگىمە ويلاپ تابۋ نەمەسە بۇگىنگى تەاتر توپتارىنىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن پلۋتارح پەن حولينشەد تومدارىندا جازىلعان قاندى ساحناداعى پەسالاردىڭ ءوڭىن اينالدىرىپ بەرۋ».
قىسقاشا العاندا, بورحەس پىكىرىنىڭ نەگىزگى ۇستىنى وسى. ەندەشە, ولمەس كىتاپ تۋدىرۋدىڭ ءبىرىنشى تارماعىنا نازار سالالىق. دابىلى مىڭجىلدىقتارعا جەتكەن الپاۋىت شىعارمالاردىڭ تۇپكى قازىعى كيەلى كىتاپتارمەن شەكتەسىپ جاتادى. دانتەنىڭ «قۇدىرەتتى كومەدياسى», ميلتوننىڭ «جوعالعان جۇماعى», پەتراركانىڭ نۇرلى سونەتتەرى, بايروننىڭ «قابىلى», گيۋگو, گەتە مەن تولستوي جارىعى پىكىرىمىزگە دالەل. ال حافيز, رۋمي, فيردوۋسي, رۋداكي, اتتار سىندى شىعىس اقىندارىنىڭ سوڭىندا ماڭگىلىك مازداق وتتاي جارقىراپ قۇران ءسوزى تۇر.
دانتە پوەماسىنىڭ تۇبىرىندە حريستياندىق ءتالىمنىڭ ءىزى جاتىر. جۇماق پەن توزاقتى جىرلاۋ ارقىلى اقىن ز ۇلىمدىق جاساعانداردى تامۇقتا قانداي جازانىڭ كۇتەتىنىن, ال كەرىسىنشە ءادىل ءھام تۋرا جول ۇستانۋشىلارعا قۇدايدىڭ مەيىرىمى توگىلەتىنىن باياندايدى. ال ميلتوننىڭ «جوعالعان جۇماعىندا» ىنجىلدە جازىلعان ەدەم باعىنداعى ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ وقيعاسى جىرلانادى. ميلتون ادامزاتتىڭ جۇماقتان قۋىلۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپكەرى رەتىندە ادام اتا مەن حاۋا انانى جىلان كەيپىندە كەلىپ ازعىرعان ءىبىلىستى كىنالايدى. پوەما سيۋجەتىندە جەر جارالعانعا دەيىن قۇدايدىڭ قاراماعىندا جوعارى لاۋازىمعا يە بولعان ءىبىلىس جاراتۋشىعا قارسى شىعىپ ب ۇلىك تۋدىرىپ, قاراڭعىلىقتىڭ تۇكپىرىنە قۇلايدى. جەڭىلگەن, مايرىلعان, قاتەلىگىن مويىنداۋدان الىستاپ, وكىنىپ جالبارىنبايدى. ءىبىلىس اسپاننىڭ قىزمەتكەرى بولعاننان, تامۇقتىڭ ءامىرشىسى بولعاندى قۇپ كورەدى. جاقتاستارىن جيناپ, جاراتۋشىعا قارسى كۇرەسىن جالعاستىرىپ, قۇدايدىڭ كەڭىستىگىندە ز ۇلىم ارەكەتىن جۇزەگە اسىرادى. ءىبىلىس ەرۋشىلەرىنە جاراتۋشى جاقىندا جاڭا الەم قۇرىپ, وعان پەرىشتەلەرىمەن تەڭ دارەجەدە جاقسى كورەتىن ادامدارىن جايعاستىراتىنىن ايتادى. ەگەر ايلا-ارەكەتكە كوشسەك, جاڭا الەمدى جاۋلاپ الۋعا بولاتىنىن ايتىپ پاندەمونيۋمدا اسكەرلەرىنىڭ ءماجىلىسىن وتكىزەدى. پوەمادا ساۋلە مەن تۇنەكتىڭ, اق پەن قارانىڭ تارتىسى مەن تالقىسى بەينەلەنەدى. ءىبىلىستىڭ ادامزاتتى تالكەككە سالعان ازعىندىق ارەكەتتەرى اشكەرەلەنەدى.
بورحەس پىكىرىندەگى ولمەس كىتاپ قالدىرۋدىڭ ءبىرىنشى جولىنا حافيز جىرلارىن اتاۋعا بولادى. حافيز ءسوزى قۇران كىتابىن جاتقا بىلۋشىلەرگە بەرىلەر اتاق. شايىر ءدىني بىلىممەن ەرتە كەزدەن سۋسىنداپ, 18 جاسىندا-اق حافيز اتانادى. قاراپايىم عانا ءومىر ءسۇرىپ, قورشاعان قوعامىنان چاتسكي سەكىلدى سوققى كورەدى. الايدا ول جاراتقاننىڭ شەكسىز جولىن تەك وزىنشە ۇعىنىپ, شاراپ ءىشىپ ماحابباتپەن ماسايرادى. قۋانىش پەن نۇرعا تولى جىرلارىندا قۇران سوزدەرى كەزدەسىپ جاتادى.
بورحەس پىكىرىندە كورسەتكەن ەكىنشى جولدا شەكسپيردى مىسالعا كەلتىرەدى. شەكسپير – وتكەن مەن بولاشاقتى بىرىكتىرىپ, تۋعان ءتىلىنىڭ سارقىلماس مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ ادامزات تاعدىرىنىڭ ءارتۇرلى نۇسقالارىن جاساۋشى. سول ارقىلى ادام جايلى ماڭگىلىك اڭىز, ماڭگىلىك داستان قالدىرعان الىپ. ءبىر عانا «گاملەتتى» مىسالعا الىپ كورەلىك. جالپى گاملەت جۇمباعى ۋاقىت وزعان سايىن باسقا قىرىنان اشىلىپ كەلەدى. تراگەديانىڭ ءار تارماعىنان دراماتۋرگتىڭ جوعارعى شەبەرلىگى كورىنەدى. پەسادا گاملەتتىڭ ءبىر ساتتە تراگەديالىق جانە باتىرلىق قىرى بايقالادى. تراگەديانىڭ باستى يدەياسى قوعامداعى جاۋىزدىق پەن بەيباستىققا قاتاڭ كۇرەس جۇرگىزۋ, ەشقاشان نەمقۇرايدى قالماۋعا ۇندەيدى. شەكسپير گاملەت ارقىلى ادامدى ۇلىلىعى مەن باعاسىنان ايىراتىن بارلىق جونسىزدىك پەن جوباسىزدىققا قارسىلىق كورسەتەدى. العاشىندا ىزا وتىنا جانعان گاملەت الداسپان مىنەزىن العا سالىپ, اكەسىنىڭ قازاسى ءۇشىن كەك الۋدى ۇيعارادى. پەسانىڭ ورتاڭعى تۇسىندا كەك وتتىعى كەڭەيىپ, كەيىپكەر وزىنە عانا جاسالعان ز ۇلىمدىقتىڭ بۇكىل قوعام ءىشىن جاۋلاپ العانىن اڭعارادى. ودان سوڭ ادىلەت سالتانات قۇرۋى ءۇشىن بۇكىل قوعامدى وزگەرتۋگە جولعا اتتانادى. ار مەن اقيقات جولىن تالماي كۇزەتۋ ارقىلى ورتاسىنان بيىككە سامعايدى.
كەگى قايدا اكەمنىڭ؟
قورقاقپىن با؟
قورلاۋشىعا قۇلمىن با؟
تاياق جەۋ مە سىباعام؟
ساقالىمدى ج ۇلىپ الىپ,
قايتا شاشسا بەتىمە,
مەڭىرەۋمىن بە مەلشيەر؟
بىرەۋ مەنى سۋايت دەپ
جازىقسىز-اق,
سۋىق ءسوزىن كوكىرەگىمە سۇقسا شە؟
بار ما سونداي؟ قول قويايىن.
كەپتەر سىندى, باۋىرىم بار دا,
ءوتىم جوق.
(حاميت ەرعاليەۆتىڭ اۋدارماسى)
ىزگىلىكتىڭ شامشىراعىن الىپ, عاپىل تۇنەگىنە قارسى اتتانعان گاملەت بەينەسى ىلعي دا مازاسىز, تىمىرسىق, شيرىق اتقان شەرمەندە كۇيدە. بۇل جالعىز گاملەتتىڭ عانا ەمەس, ادامزات پايدا بولعالى تۋعان سانالى, زەردەلى پەرزەنتتەردىڭ جيىنتىق وبرازى دەۋگە بولادى.
عۇمىرىن كىتاپ «كەمىرۋگە» ارناپ, سوڭىندا ءوزى دە ەنتسيكلوپەديالىق كىتاپقا اينالعان بورحەستىڭ پىكىرىنەن تۋعان ءبىر ۋىس ويشوعىر, مىنە, وسى, قادىرلى وقىرمان.