شال اقىن شاراپاتى

تىلەۋكە قۇلەكە ۇلى ولەڭدەرىنەن پارا­ساتتىڭ لەبى ەسىپ, جۇرەككە نۇر قۇياتىنى بار. ەرتە كەزدەن-اق اراب-پارسىعا جۇيرىك, ورىس تىلىنەن دە قۇرالاقان ەمەس تىلەۋكەنىڭ بىلىمدىلىگى مەن العىرلىعى جۇرتقا تانىلىپ, جاس تا بولسا باس اتانادى. بىزگە جەتكەن اڭىزداردا بىردە حاننىڭ ورداسىنا قۇلەكە مەن بالاسى تىلەۋكە ءبىر ءمىنىس اتىن وزدەرىنە قايتارىپ الماق بولىپ كەلگەندە, حان سىرعىتا جاۋاپ بەرىپ, الگى اتتى قيماسا كەرەك. سولاي قونىپ جاتقاندا, الگى حان توپە­لەگەن جاۋىندا قالىپ قويعان ءالجۋاز توق­تىنى كوتەرىپ الىپ, ىقتاسىنعا الىپ كىرەدى. سوندا جاس تىلەۋكە بالا ۇرىمتال ءسات­تى پايدالانىپ بىلاي دەپ ولەڭدەتكەن ەكەن:

ولەڭگە توقتامايدى شال دەگەنىڭ,

قويعا پانا بولمايدى تال دەگەنىڭ.

جالاڭ اياق, جالاڭ باس قوي ارقالاپ,

حان اتا, قانداي ەكەن مال دەگەنىڭ؟

سىيلايدى حانىمىز دەپ ۇلكەن-كىشى,

بىرەۋدىڭ حاقىن جەمەس جاقسى كىسى.

تاقتاعى حان, تاپتاعى ءبيدى ەڭكەيتكەن,

حان اتا, قانداي ەكەن مالدىڭ كۇشى؟

ءسوزدىڭ توركىنىن ءتۇسىنىپ, ءوزىنىڭ قاتەلىگىن مويىنداعان حان قۇلەكەنىڭ اتىن قايتارىپ بەرىپ: ء«وزىڭ جاپ-جاس بولساڭ دا, شال كىسىدەي تاڭدايىڭ تاقىلداعان بالا ەكەنسىڭ. بۇدان بىلاي سەنىڭ اتىڭ شال بولسىن!» - دەپ ىقىلاس بىلدىرگەن ەكەن. وسىلايشا, تىلەۋكە بالا تاريحتا «شال اقىن» اتىمەن قالادى.

ورىستار تولستويدى «دانا بالا» دەسە, تىلەۋكە اتامىز «شال بالا» اتانىپتى. شال اقىن ولەڭدەرىندە وزگەشە اۋەز, جازبا پوەزيانىڭ قۇنارلى ورنەكتەرى كەزدەسەدى. ءار قاتار ويعا, عيبراتتى مانگە قۇرىلادى. ولەڭ ىرعاعى دا وزىنە دەيىنگى وزگە قازاق اقىندارىنا ۇقساي بەرمەيدى. اۋىز ادە­بيەتىن قانىپ ىشكەن ونىڭ تاقىرىبى مەن دۇنيەنى تانۋ شەڭبەرى كەڭ.

ولىمنەن قۇتىلماسسىڭ قاشساڭ-داعى,

اتادان ارىستان تۋىپ اسساڭ-داعى.

اللادان شىنىمەنەن جارلىق كەلسە,

جۇلدىز دا جەرگە تۇسەر اسپانداعى.

كارى ولسە سوققان داۋىل تىنعانداي-اق,

جاس ولسە بايتەرەگىڭ سىنعانداي-اق.

جىگىتتەر, جاس كەزىڭدە تاۋباعا كەل,

اجال دەگەن كوزدى

اشىپ-جۇمعانداي-اق.

وسى ءبىر شۋماقتاردا جاڭا ىرعاق, جاڭا تەڭەۋلەر, سەرگەك مىنەز بىلىنەدى. شال اقىن جىراۋلار سەكىلدى جاۋگەرشىلىك ۋاق­ىتتاعى ەل تاعدىرىن نەمەسە زار زا­مان اقىندارى سىندى توتىقۇستاي قۇبىل­عان زاماننىڭ ءتۇرىن كوپ جىرلامايدى. اقىننىڭ جاڭاشىلدىعى سول, ول ءوز ىشىنە, سەزىم ساباقتارىنا, جۇرەك شاقتارىنا كوبىرەك ءمان بەرەدى.

ون بەستەگى جاسىم-اي,

جارعا ويناعان لاقتاي.

جيىرماداعى جاسىم-اي,

كولگە بىتكەن قۇراقتاي.

وتىزداعى جاسىم-اي,

تاۋدان اققان بۇلاقتاي.

قىرىقتاعى جاسىم-اي,

قىرىمداعىعا كوز سالعان,

بايلاۋلى تۇرعان قۇر اتتاي.

شال اقىننىڭ مولىنان قالام سەرمەي­تىن تاقىرىبى – ادامنىڭ جاسى. جاستىق شاق پەن كارىلىك شاقتىڭ سيپاتىن جازعان ولەڭدەرى ءجيى ۇشىراسادى. كارىلىكتى جىرعا قوسۋ سول عاسىرداعى اقىنداردىڭ كوبىنە ءتان قۇبىلىس. جاسىنداي جالت اتقان جاس­تىق ءومىرىن ساعىنىپ, جۇرەك وتى مازداپ الا­سۇرعان اقىنداردىڭ كوڭىل تولقىنىسى جاندى قاريدى. تىلەۋكە قۇلەكە ۇلىنىڭ سونىمەن بىرگە يماندىلىققا شاقىرعان ولەڭدەرى بار.

مەككە مەنەن مادينا جولدىڭ ۇشى,

ۇزاق ساپار دەيدى عوي بارعان كىسى.

اتا مەنەن اناڭدى قۇرمەتتەسەڭ,

مەككە بولىپ تابىلار ءۇيدىڭ ءىشى.

XX عاسىردا قازاق عىلىمىنىڭ كەنجە­لەپ, ارتتا قالۋىنا عىلىمسىز, ساۋاتى از مولدالاردىڭ ۋاعىزى كوبىرەك اسەر ەتتى. ءتىپتى ولەڭ جازىپ, ءان ايتۋدىڭ وزىنە قار­سىلىق كورسەتكەن ولاردىڭ قاراڭعى يدەولوگياسىن اباي, ماعجان, سۇلتانماحمۇتتار سىنعا الدى. حالىقتى ۇرەي مەن تۇنەكتىڭ ىشىندە ۇستاپ, وقۋ-بىلىمگە تالپىنىسىن جويعان مولدالار ىسىنە اعارتۋشىلار توق­تاۋ سالىپ, دىندەگى جازبالارعا ۇلتتىق تانىمعا ساي ءوز تاپسىرلەرىن جەتكىزىپ وتىردى. جوعارىداعى شۋماق شال اقىننىڭ ەلگە كەڭىنەن تاراعان كوڭىلگە قونىمدى وي قورىتۋلارىنىڭ ءبىرى.

اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدەردە ۇلت رۋحانياتىن كۇزەتىپ, شولدەگەن رۋحقا بال تا­تىرعان جىگەرلى جىر, جارقىن جىر يەسى­نىڭ ءبىرشاما مۇراسىن كەزىندە مۇحتار ماعا­ۋين ارنايى زەرتتەپ, حالىق اراسىنان جيناپ حاتقا ءتۇسىردى. سونىمەن قاتار ءسابيت مۇقانوۆ, عالىم مالدىباەۆ, حايروللا مۇقانوۆ, سەيتەن ساۋىتبەكوۆ سىندى تۇلعالار شال مۇراسىن بۇگىنگە جەت­كى­زۋ­گە ۇلەسىن قوستى. ولەڭدەرى اۋىزدان-اۋىز­عا تارالىپ, كەيىنگە دەيىن ەل جادىندا ساق­تالۋىنىڭ سىرى – پسيحولوگيا­لىق, فيلو­سوفيالىق ورنەكتەرى مەن قاي كەزەڭ­دە دە كونەرمەس قىزىقتى, ماڭگىلىك تاقى­رىپتاردى قامتي بىلۋىندە ەدى.