بيرجا ما, الدە ينۆەستيتسيالىق حاب پا؟

«Freedom Holding» قۇ­رىلتايشىسى تيمۋر تۋر­لوۆ احقو-دا اشىلاتىن جا­ڭا الاڭ رەسەيلىك اكتسيونەر­لەر مەن برو­كەرلەرى ءۇشىن قولجە­تىمدى بولمايتىنىن, رەسەي فەدە­را­تسياسىنىڭ باعالى قاعازدارىمەن ساۋدا جاسالمايتىنىن اشىپ ايتىپ, «حاب رەسەيلىكتەر ءۇشىن عانا اشىلادى» دەگەن اڭگىمەگە نۇكتە قويدى.

ت.تۋرلوۆ ايتىپ وتكەندەي, بۇل جەردە باسىمدىق سانكت-پەتەربۋرگ بيرجاسىنا (سپب) ەمەس, ونىڭ تەحنولوگياسىمەن جۇمىس ىستەيتىن جاڭا الاڭعا باسىمدىق بەرىلمەك. ال ونىڭ جاڭا بيرجاعا نەمەسە ينۆەستيتسيالىق حابقا اينالۋى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى ماسەلە. ازىرشە جوبا كۇيىندە تالقىلانىپ جاتقان قۇرىلىمنىڭ تا­بيعاتى بيرجاعا ەمەس, ينۆەستيتسيالىق حابقا جاقىنداۋ. بيرجادان اۋىساتىن جالعىز فاكتور – تەحنولوگياسى عانا.

ت.تۋرلوۆتىڭ بايانداۋىنشا, سپب تەحنولوگياسىمەن جۇمىس ىستەيتىن الاڭدا رەسەيدىڭ ەمەس, اقش, ەۋروپا, قحر كومپانيالارى باعالى قاعازدارمەن جۇمىس ىستەيدى. «ەگەر باسقاشا بولسا, ءبىز ونىڭ جۇ­مىسىنا قاتىسپايمىز. ءبىز تەك قانا شەتەلدىك (رەسەيلىك ەمەس) كومپانيالاردىڭ باعالى قاعازىمەن جۇمىس ىستەۋگە مۇم­كىندىك بەرەتىن بيرجالىق تەح­نو­لوگيا­نى قولدانۋعا مۇددەلىمىز», دەدى ول.

ال Freedom Finance حولدينگى باسقارما توراعاسى سەرگەي لۋكيا­نوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, اشىلادى دەپ بولجانعان بيرجاداعى شەتەلدىك باعالى قاعازداردىڭ ساۋدا-سات­­تى­عى بيرجالىق قۇرالدار بويىن­­شا بىرىڭعاي پوزيتسيانى ۇسى­نۋعا جا­نە تاۋە­كەل­دەردى ءتيىمدى باس­قا­رۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى, ساۋدا-كلي­رينگتىك IT-پلات­فور­ما­سىندا وتەدى.

ساراپشىلار سپب بيرجا­سى­نىڭ (سانكت-پەتەربۋرگ بيرجا) قولدانىسقا ەنگەن تەحنولوگياسى ماڭىزدى ەكەنىن ايتىپ وتىر. 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا شەتەلدىك باعالى قاعازدار بو­يىنشا مامىلەلەر كولەمى شامامەن 394 ملرد دوللارعا جەتتى, بۇل 2020 جىلعا قاراعاندا 135,29 پايىزعا كوپ. ال رەسەيلىك كومپانيالاردىڭ سانى 13 مىڭنان اسادى. Finprom.kz جاريالاعان دەرەككە ساي, ەلدەگى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ ءوسۋى 2022 جىلدىڭ ناۋرىزىندا باستالعان. ناۋ­رىزداعى ءوسىم – 3,3 پايىز, ساۋىردە – 4 پايىز, مامىردا 4 پايىز بولدى. ساراپ­شىلار گەو­ساياسي جاعداي كۇردەلەنگەن سايىن رەسەيلىك كومپانيالاردىڭ اعىنى جالعاسا بەرەدى دەگەن پىكىردە. قارجىگەر بەيسەنبەك زيا­بەكوۆتىڭ سوزىنە دەن قوي­ساق, قازاقستاندا جەكە بيرجا نەمەسە ينۆەستيتسيالىق حاب قۇرۋ يدەياسىن قا­زىر رەسەيلىك قارجىگەرلەر, بروكەرلەر كوپ­تەن بەرى تالقىلاپ جاتىر. ولاردىڭ ينفرا­قۇرىلىمدىق شەكتەۋلەردى اينالىپ ءوتۋ جولدارىن ىزدەستىرۋى – الدىن الا بول­جانعان قۇبىلىس. سەبەبى كورشى ەلدىڭ شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ مۇمكىندىگى شەكتەلىپ كەلەدى. بىراق ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, رەسەيلىكتەر بۇل جوبانى نارىق كوزى رەتىندە قاراستىرعىسى كەلە­تىنى انىق.

«سانكت-پەتەربۋرگ بير­جا­سىنىڭ قازاقستاندا قونىس اۋداراتىنى تۋرالى اقپارات مامىر ايىنىڭ باسىنان ايتىلا باستادى. ينۆەستورلارعا شەتەلدىك باعالى قاعازدارعا, ال كومپانيالارعا شەتەلدىك قارجىلاندىرۋعا قول جەتكىزۋ ماڭىزدى بولعاندىقتان ءبىزدىڭ ەلدىڭ نارىعىنا كوز سالىپ وتىر. قازاق نارىعىنىڭ رەسەيلىك كومپانيالارعا جان-جاقتى قولايلى بولعانى ءۇشىن عانا جاڭا ينۆەست الاڭ اشۋدىڭ قاجەتى جوق. باسى ارتىق قارجىڭ بولسا, الماتىداعى پاتەرىڭدە وتىرىپ, لوندون مەن شانحاي بيرجالارىندا ساۋدا جاساۋعا بولادى», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, بۇل الاڭ رەسەيگە شەتەل­دىك كاپيتالدى تارتۋ ءۇشىن, ال جەكە ينۆەستورلارعا سانكتسيا­لار جاعدايىندا شەتەلدىك باعا­لى قاعازداردى ساتۋ ءۇشىن قاجەت. كورشى ەلگە بۇعاتتالىپ ۇلگەر­مە­گەن باعالى قاعازداردى اينالىمعا سالا­تىن, رەسەيدەن وزگە ەلدە ورنا­لاسقان جاڭا ورتا بولۋى ماڭىزدى.

قارجىگەر ايتىپ وتكەندەي, سايا­ساتتا ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق. بۇگىن ءبىر-بىرىنە قىرىن قاراپ وتىرعان ەلدەر كۇنى ەرتەڭ كەلىسىمگە كەلەدى. مۇنداي جاعدايدا ءبىزدى ەكى ستسەناري كۇتىپ تۇر. ءبىرى موسبيرجا نەمەسە سپب (سانكت-پەتەربۋرگ) بيرجاسى قالىپتى جاعدايعا كوشكەن كەزدە بىزدەگى ءۇشىنشى بيرجانىڭ الاڭدارى قاڭتارىلىپ قالادى. «ەكىنشى ماسەلە – سپب احقو الاڭىندا ينۆەستيتسيالىق حاب رەتىندە جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. مەن ەكىنشى ستسەناريگە باسىمدىق بەرەمىن. وسىعان دەيىن 2012 جىلى موسبيرجا الماتى قور بيرجاسىنىڭ 3,2 پايىز اكتسياسىن ساتىپ العان. قازىر قازاقستان قور بيرجاسىنداعى رەسەيلىك كومپانيالاردىڭ ۇلەسى 13 پايىزعا جەتتى. كۇنى ەرتەڭ بۇل كورسەتكىش ەسەلەپ ءوسۋى مۇمكىن. سەبەبى قازىرگى جاعداي كەيىنگى تاريحتا «رەسەيدەن كوش كەلەدى» دەگەن اتپەن تاڭبالانىپ قالارى انىق», دەيدى قارجىگەر.

قور بيرجاسىنىڭ, قۇندى قا­عازدار نارىعىنىڭ جاعدايى – الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەڭ­گەيىمىزدىڭ ينديكاتورى. ەكەۋىن ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. قۇندى قاعازدار – ابستراكتىلى دۇنيە ەمەس, كومپانيانىڭ اكتيۆى. قور نارىعىن جۇمىس ىستەتەمىز دەسەك, بىزگە ءوندىرىستى دامىتىپ, شاعىن كاسىپكەرلىكتى جولعا قويۋ كەرەك. حالىقتىڭ قۇندى قاعازدار نارىعىنا بەت بۇرۋعا شاماسى جوق. قور نارىعىنا قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەندەر 1 پايىزدان اسپايدى. حالىقتىڭ قولداۋىنسىز جالپىحالىقتىق سيپاتقا يە بولا الماسى انىق. بەس-التى ۇلتتىق كومپانيانى قور نارىعىنا شىعارىپ, ونى دامىتامىز دەۋ دە, ءدال وسىنداي جاعدايدا ءۇشىنشى بيرجانى اشامىز دەۋ دە باسى ارتىق شىعىن, دەيدى ساراپشىلار.

«ساراپشى رەتىندە سانكت-پەتەربۋرگ بيرجاسىنىڭ تەحنولوگيالارىن قازاقستانداعى بيرجالاردا قولدانۋدى قول­دايمىن. سەبەبى سپب-دا حالىقتى وزىنە جۇ­مىل­دىرۋدىڭ تەتىكتەرى قالىپ­تاسقان. ال بىزدە قازاقستان قور بيرجاسى (كاسە) ىشكى نا­رىققا, استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ باعىتى انگليا مەن ۋەلس قۇقىعىنىڭ پرينتسيپتەرىنە, نورمالارى مەن پرەتسەدەنتتەرىنە جانە جەتەكشى الەمدىك قارجى ورتالىقتارىنىڭ ستاندارتتارىنا نەگىزدەلگەن. ونىڭ ورتالىق بازاسىندا جەكە بيرجاسىندا (AIX) 85 ەميتەنت­تىڭ باعالى قاعازدارىنىڭ 127 شى­عارىلىمى ساۋدالانادى. ورتالىق دەپوزيتاريىندە ينۆەستورلاردىڭ 308 مىڭنان استام شوتى اشىلدى. مامىر ايىنىڭ سوڭىندا AIX-تە ۇلەستىك قۇرالدار ليستينگى بار كومپانيالاردىڭ جالپى نارىقتىق كاپيتالداندىرىلۋى 21,6 ملرد دوللاردان استى, ساۋدا-ساتتىق كولەمى ءبىر ايدا 7,3 ملن-دى قۇرادى. رەسەيدە تىركەلگەن كومپانيالاردىڭ ءبارى احقو قابىرعاسىندا AIX بيرجاسىنا كىرۋگە مۇمكىندىك بار. رەسەيلىكتەر مۇنى ءبىلىپ وتىر. بىراق ولارعا جاڭا الاڭ تيىمدىرەك بولىپ تۇر. سوڭعى شەشىم ءبىزدىڭ جاقتان قابىلدانىپ, سوڭعى نۇكتەنى ءبىز قويۋىمىز كەرەك. سپب-دا تىركەلگەن شەتەلدىك كومپا­نيالاردىڭ كومە­گىمەن ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ينۆەستيتسيالىق ورتالىققا اينا­لۋعا مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. رەسەي­دە تىركەلگەن شەتەلدىك كومپانيالار بىزگە كەلگىسى كەلسە, ونى وزدەرى شەشە الادى, ولارعا ارا-اعايىننىڭ قاجەتى جوق», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

ءبىزدىڭ نارىق ءۇشىن رف بيرجا­لارى جاڭالىق ەمەس. 2018 جىلى قازان ايىندا KASE جانە ماس­كەۋ بيرجاسى ستراتەگيالىق ىنتى­ماق­تاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىپ, 3,32 پايىز اكتسيا رەسەي­لىك­تەردىڭ قانجىعاسىندا كەتتى. سول جىلعى دەرەكتەردە وسى بيرجادا 30 رەسەيلىك كومپانيانىڭ تىركەلگەنى ايتىلادى. بيىلعى ناۋرىز ايىن­دا 13 رەسەيلىك كومپانيانىڭ بير­جاداعى ساۋدا-ساتتىقتان شىعارىلعانى ايتىلعان. تاراتىپ ايتقاندا, «سبەربانك», «لۋكويل», «اەروفلات», «گازپروم» جانە تاعى باسقا ەميتەنتتەردىڭ اكتسيالارى ءبىزدىڭ نارىقتا ساتىلمايتىن بولدى. بۇعان رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى ءوز باعالى قاعازدارىنىڭ شەتەلدە ساتىلۋىنا شەكتەۋ ەنگىزگەنى سەبەپ بولعان. كاسە وكىلدەرى ايتىپ وتكەندەي, بۇل كومپانيالاردىڭ ليستينگتەن شىعارىلۋى ءبىزدىڭ نا­رىققا اسا اسەر ەتپەيدى.

ساراپشى ايبار ولجاەۆتىڭ بايانداۋىنشا, رەسەيلىكتەرگە كاسە-دەگى 13 پايىزدىق ۇلەس ەمەس, قازاق جەرىنەن ينۆەستيتسيالىق حاب اشقان ماڭىزدى. ءتىپتى ونى ۇيىمداستىرۋ, قاجەت بولسا كوشىرىپ الۋدىڭ قارجىلىق شىعىنىن دا وزدەرى كوتەرۋگە دايىن كورىنەدى. «رەسەيلىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن اشىلاتىن ينۆەستيتسيالىق حاب تەك رەسەيلىكتەرگە عانا ءتيىمدى, ال ءبىز ءۇشىن باسەكە ەكەنىن باعامداۋ ءۇشىن مامان بولۋدىڭ قاجەتى جوق. ال احقو مەن الماتى قارجى ورتالىعى بارلىق قاجەتتىلىگىمىزدى قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ءار وبلىسقا, ءار ايماققا, ءتىپتى قازاقستانعا كەلگەن ءاربىر شەتەلدىك كومپانياعا جەكە بيرجانىڭ قاجەتى جوق. نيەت بولسا لوندوندا وتىرىپ تا احقو نەمەسە كاسە-داعى ويىن ەرەجەسىنە قاتىسا الاسىڭ.

ء«دال قازىر بۇل جوبا ءبىزدىڭ جوس­پارىمىزعا سايكەس كەلمەيدى, بۇل شەشىمگە قاداعالاۋشى ورىندار رۇقسات بەرمەيتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنەمىن. بۇل شەشىمنىڭ تاۋەكەلدەرى بار. رەسەيدەن اۋىسىپ كەلگەن كومپانيالاردىڭ اكتسياسى كىمگە تارتىمدى دەگەن ماسەلەنى تالقىلاپ الۋ قاجەت. رە­­سەيدە تىركەلگەن شەتەلدىك كوم­­­­پانيالار بيرجالىق ەميگرا­­تسيا جولىمەن بىزگە اۋى­­­­سا الادى. قازاقستان قور بير­جا­­سى­­­­­نىڭ رەسەيلىك كومپانيالارعا ەسىگى بۇ­­رىن­نان اشىق, رەسەيلىك­تەر­­دىڭ قا­­تىسۋىمەن جاڭا ينۆەس­تي­­­تسيا­لىق حاب اشۋعا نە سەبەپتەن قى­زى­عىپ وتىرعانى ماعان تۇسى­نىك­سىز», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ا.ولجاەۆ.

اپتا باسىنان جاڭا بيرجانىڭ رەسەيلىك كومپانيالارعا جول اشاتىن مۇمكىندىكتەرىن تىزبەلەپ بەرگەن ساراپتامالار رەسەيلىك باسىلىمداردا جيىرەك جاريالانا باستادى. BFM.ru اقپاراتتىق پورتالى 7 شىلدەدەگى شىعارىلىمىندا قازاق جەرىنەن اشىلاتىن ينۆەست­حابتىڭ جاڭا نارىققا شىعۋعا جول اشاتىن ينفرا­قۇ­رىلىمدىق تاۋەكەلدەردىڭ قانداي دەڭگەيدە بولاتىنى ءالى تۇسىنىكسىز ەكەنىن ايتىپتى. ولاردىڭ حابارلاۋىنشا, ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىندا ايقىن­دىلىق جوق. ءىرى كومپانيالار ونسىز دا الەم­دىك نارىققا شىعۋدىڭ جولدارىن بىلەدى, ال شاعىن بيزنەسكە رەسەيدىڭ ىشكى نارى­عى دا جەتەدى.ولارعا بولا كۇماندى تاۋە­كەل ءۇشىن شەتەلگە شىعۋدىڭ قاجەتى جوق.

رەسەيدەگى «شىعىس قاقپاسى» قارجى نارىقتارىن تالداۋ جانە ماكروەكونوميكا جونىندەگى ديرەكتورى الەكساندر تيموفەەۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە بۇل جوباعا كۇمانمەن قارايتىنىن, قازاقستان, ارمەنيادا, گرۋزيادا شاعىن بولسا دا جەكە نارىقتارى قالىپتاسقانىن, بىراق رەسەي ازاماتتارىمەن ءبىر رەتتىك وپەراتسيالار ءۇشىن تاۋەكەلگە بارا المايتىنىن ايتىپتى. «باتىس ەلدەرى مەن اقش سانكتسيا­لاردى اينالىپ وتۋگە تىرىسقاندار ءۇشىن قاتاڭ شارالار قابىلدايدى. قازاقستاننىڭ ورتالىق بانكتەرى جاعدايدىڭ قانشالىقتى سالماقتى ەكەنىن ءتۇسىنىپ وتىر. سەبەبى پايدا كولەمى بەلگىسىز, تاۋەكەل دەڭ­گەيى جو­عارى. بيرجادا نەمەسە ساۋدا الاڭ­دار­ىن­داعى ءاربىر ارەكەت باتىس ەلدەرىنىڭ با­قى­لاۋىندا. بۇل جەردە اكتسيانى ساتۋ نەمەسە ينۆەستيتسيالىق قارجى تارتۋ تۋرالى اڭگىمە قيسىنسىز», دەيدى ا.تيموفەەۆ.

الماتى