حالىقتا «كەڭ بولساڭ, كەم بولمايسىڭ» دەگەن قاعيدالى ءسوز بار. وسى يدەيانى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان شەرحان مۇرتازا اتىنداعى قايىرىمدىلىق قورىنىڭ جۇمىس ىستەي باستاعانىنا ەكى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. اتالمىش قور از ۋاقىت ىشىندە اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. اۋدان اۋماعىندا قايىرىمدىلىق ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىردى. بىرقاتار ءبىلىم وشاعىنا كومەك قولىن سوزدى. التى مەكتەپكە مۋزىكالىق جابدىقتار الىندى.
ايتا كەتەيىك, قوردى ەلەۋلى ىسىمەن ەلگە تانىمال قوعام قايراتكەرى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قايرات ايتباەۆ باسقارادى. وسىنداي شارالاردىڭ ىشىندە ەڭ اۋقىمدىسى ءارى ماڭىزدىسى – تۇلكىباس اۋدانىنىڭ باستاپقى تاريحي اتاۋىن قايتارۋ. سوڭعى جىلدارى قايىرىمدىلىق قورى وسى ماسەلەنى شەشۋگە ەرەكشە دەن قويىپ, ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ەلدىك, ۇلتتىق مۇددەنى ۇيالاتۋدا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى. بۇدان بولەك قوردىڭ يماندىلىق باعىتىندا جۇزەگە اسىرىپ جاتقان جوبالارى دا از ەمەس.
كەزىندە قازاق كوركەمسوزىنىڭ كوشباسشىسى اتانعان حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا اعامىز تۇلكىباس اتاۋىن تۇركىباسى دەپ وزگەرتۋ كەرەكتىگىن تاۋەلسىزدىككە قول جەتپەي تۇرىپ-اق تالاي رەت جازدى. ەلەپ-ەسكەرەرلىك تىڭ دەرەكتەر كەلتىرە وتىرىپ, وسىنداي بايىرعى اتاۋلار الداعى ۋاقىتتا ازاتتىقتىڭ اق تاڭىمەن بىرگە قايتا جاڭعىرىپ, ۇلت رۋحىمەن ۇندەسەتىنىنە سەنگەن. سول ايتقاندارىنىڭ بىرىندە: «تۇلكىباسى دەسە, مەن تۇلكىنىڭ باسىن ەلەستەتە المايمىن. تۇركىباسى دەسە, كونە زامان كوز الدىما كەلىپ, كولبەڭدەي بەرەدى...» دەگەن ەدى. ەندەشە تۇلكىباسى اتاۋىن تۇركىباسىعا وزگەرتۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ تاريحي پارىزى. شەرحان مۇرتازا بۇنى كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتىپ قالدىردى. اماناتقا قيانات جاساماعان قازاقپىز. مويىنىنا قارىز ىلمەي, شەراعاڭنىن اماناتىن ورىنداۋ, بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ باستى مىندەتى دەپ سانايمىز. تۇركىباسى – ۇلى جىبەك جولى بويىندا الاتاۋ مەن قارت قاراتاۋدىڭ قاۋىشقان جەرىندە ورنالاسقان, تابيعاتى تامىلجىعان, تۇلا بويى تاريحقا تۇنعان, شەجىرەلى دە بەرەكەلى باي ولكە.
عاجايىپ جەر تاريحىنىڭ تۇڭعيىعىن ۇڭىلە شولار بولساق, ارىدە, تىم تەرەڭدە جاتقانى اڭعارىلادى. كەزىندە «شارابۆەنت», «بۇدۇقكەنت», «تلمتودج», «اباردەدج» دەگەن ۇلكەن قالالاردىڭ ورنى انىقتالعان. بەرتىن كەلە كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن 1926 جىلى قورىق بولىپ اشىلعان اقسۋ-جاباعىلىنىڭ جايى – بەتى قۇنار, ءتۇبى شۇيگىن بولەك سىر. اۋداندا سونىمەن قاتار نەبىر اۋليە-امبيەلەر مەكەندەگەن تاريحي ۇڭگىرلەر كوپ. اتاقتى ارىس پەن قۇلان وزەنىنىڭ قوسىلار تۇسىندا قوس وركەشتى تۇركىباسى توبەسى تۇر. تۇركى-تۇركەش قاعاناتتارى تۇسىندا قاعانداردىڭ وردالارى قونعان. اق شاتىرلارى تىگىلگەن. مۇندا ۇلى جيىندار وتكەن. تاريحي دەرەك بويىنشا VI-VII عاسىردا بۇل جەردە اتاقتى تۇركىباسى ەستەمەس دۋلى قاعان شاتىرىن تىگىپ, ەل باسقارعان دەگەن ءسوز بار. سونىڭ قۇرمەتىنە تاۋ تۇركىباسى دەپ اتالىپ كەتكەن. ەل ءالى كۇنگە دەيىن توبەدەگى تۇركىباسى اۋليە باستاۋىنا بارىپ زيارات جاساپ تۇرادى.
اتاقتى اكادەميك بارتولد: «تۇلكىباس مۇلدە قاتە اتاۋ, دۇرىسى – تۇركىباسى» دەپ دالەلمەن جازعان. سول ايتقانداي, تۇلكىباس اۋدانىنىڭ اتىن تۇركىباسى دەپ وزگەرتۋ تۋرالى ماسەلە كوپتەن بەرى جاريا ەتىلىپ ءجۇر. كەيىنگى جىلدارى اۋدان حالقىنىڭ اراسىندا قىزۋ تالقىلانىپ, تۇركىباسى اتاۋىنا باسىمدىق بەرىلىپ جاتقانى تاعى انىق. بۇل ماسەلەنىڭ وبلىستاعى ءتىپتى رەسپۋبليكا كولەمىندەگى زيالىلار, اسىرەسە, اقىن-جازۋشىلار مەن عالىمدار ورتاسىندا ءجيى كوتەرىلگەنى ءمالىم. پارلامەنت دەپۋتاتتارى تاراپىنان دا قولداۋ تابۋدا. ءتىپتى كەزىندە پرەمەر-مينيسترگە دەيىن جەتىپ, ءىستىڭ اقيقاتى اشىق ايتىلدى. ايتا كەتۋ كەرەك, 2018 جىلى رەفەرەندۋم وتكىزىلىپ, اۋدان حالقى تۇركىباسى تاريحي اتاۋى قايتا بەرىلۋىن ءبىراۋىزدان قولداعان بولاتىن. رەفەرەندۋم ناتيجەسى وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جان-جاقتى قاراپ, وڭ شەشىمىن تاپقانداي بولعان. سونىڭ نەگىزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ «تۇركىستان وبلىسىنىڭ تۇلكىباس اۋدانىن قايتا اتاۋ تۋرالى» (20 قاراشا 2018 جىلى) قاۋلىسى دايىندالعان. كەيىننەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆقا حات جولداندى. وندا «اۋدان حالقى مەن ءوڭىر جۇرتشىلىعىنىڭ تىلەگىن قولداپ, تاريحي ادىلدىك ورناۋىنا ىقپال ەتىپ, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي حالىق رۋحىن كوتەرەتىندەي دەم بەرەتىن وڭ شەشىم قابىلداۋىڭىزدى سۇرايمىز» دەلىنگەن.
ءبىرتۋار تۇلعا شەرحان مۇرتازا ايتقانداي, «تۇلكىباسى – تۇلپارلار تۋعان جەر, سۇڭقارلار قونعان جەر». تاڭعاجايىپ تابيعاتىمەن تارتىمدى ءوڭىر كۇن وتكەن سايىن كوركەيىپ كەلەدى دەسەك, ءتاڭىرتاۋدىڭ تەكتى ءتورى تۇركىباسى كەڭ بايتاق قازاقستان جەرىنىڭ كيەلى ءبىر بولشەگى, جەر جانناتى ىسپەتتى. سوڭعى جىلدارى سالىنعان «شىنار باستاۋ» رۋحاني دەمالىس ايماعى بۇگىندە شيپالى سۋى بار, حالىق كوپ كەلەتىن كيەلى ورىنعا اينالعان. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, شۇرايلى ولكەنىڭ ەجەلگى ەستى اتاۋىن وزىنە قايتارىپ, شەراعاڭنىڭ اماناتىن ورىنداۋعا ءبارىمىز قوسىلىپ اتسالىسساق دەگەن وي ەدى.
سەنبەك ەرالى,
شەرحان مۇرتازا اتىنداعى قايىرىمدىلىق قورى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى,
تۇلكىباس اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى