اسكەري وداق تاياۋ شىعىستى الاڭداتىپ وتىر

وداقتىڭ قۇرىلۋىنا قاتىستى اقش ءبىرىن­شى بولىپ ارەكەت ەتە باستادى. ۆاشينگتون اكىم­شىلىگى «اراب ناتو-سىن» قۇرۋ ىسىنە 2018 جىلى كىرىستى. 2020 جىلعى ءباس­پاسوز ءماسلي­حاتىندا اقۇيدىڭ بۇ­رىنعى باسشىسى دونالد ترامپ «NATOME» (تاياۋ شىعىس ناتو-سى) يدەياسىن كوپشىلىككە ۇسىندى.

بۇل يدەيانى يوردانيا كورولى ابداللا II بيىلعى 24 ماۋسىمدا امەريكالىق CNBC ارناسىنا بەر­گەن سۇحباتىندا تىلگە تيەك ەتتى. ابداللا II ناتو-عا ۇقساس تاياۋ شىعىس اسكە­ري وداعىنىڭ قۇرى­لۋىن قولدايتىنىن ءبىل­دىرىپ, مۇن­داي وداقتى قۇرۋ ءۇشىن «كوزقاراس پەن ميسسيا وتە ايقىن بولۋى كە­رەك جانە ونىڭ ءرولى جاقسى انىق­تالۋى كەرەك, ايتپەسە, ءبارى شاتا­سىپ كەتەدى» دەپ اتاپ ءوتتى.

ساياسي ساراپشىلاردىڭ پىكىر­ىنە سۇيەنسەك, يوردانيا كورولىنىڭ تاياۋ شىعىس اسكەري وداعىن قول­داۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. وداق قۇرىلسا, بىرىنشىدەن, سيريانىڭ وڭتۇستىگىندەگى يران مەن ونىڭ وداق­تاس كۇشتەرىنىڭ ىقپال ەتۋ ايا­سى السىرەيدى. ەكىنشىدەن, رە­سەي-ۋكراينا سوعىسىن ءوز پاي­دا­سىنا قولدانىپ, سيريادان كەلە­تىن ەسىرتكى مەن قارۋ-جاراق كون­ترا­بانداسىن شەكتەۋ قولعا الىنادى.

اقش-تىڭ تاياۋ شىعىستا باسقا ەلدەردىڭ ىقپالىن جويۋ ماقساتىندا ناتو-عا ۇقساس ۇيىم نەمەسە تاياۋ شىعىس ستراتەگيالىق كواليتسياسى سەكىلدى ءتۇرلى اسكەري وداق قۇرۋعا تالپىنعان. بىراق بۇدان ازىرگە ناتيجە جوق. ساراپ­شى­لاردىڭ ايتۋىنشا, يور­دانيا كورولى ابداللا II قايتا كو­تەرگەن باستاما ءدال قازىر پاي­دا­سىن بەرمەيدى. ايماقتىق جا­نە حالىقارالىق وداقتار مەن تاياۋ شىعىستاعى كوپتەگەن ەل­دىڭ قارىم-قاتىناسى دجو باي­دەن اقش پرەزيدەنتتىگىنە سايلانعاننان كەيىن وزگەرگەنى بەلگىلى. سوندىقتان يوردانيا كورو­لىنىڭ اسكەري وداق قۇرۋ تۋرا­لى پىكىرى ۋاقىت جاعىنان كەش جانە قازىرگى الەمدىك ساياسي وقيعالار وداقتىڭ قۇرىلۋىنا كەدەرگى دەپ ەسەپتەيدى.

ماسەلەن, بىرىككەن اراب امىر­لىكتەرى جاقىندا سيريامەن قارىم-قاتىناسىن جاڭارتتى. ءوز كەزەگىندە باشار اساد 2011 جىلدان بەرى اراب ەلدەرىنە جاساعان العاشقى ساپارىن وسى ءباا-دەن باستادى. سونىمەن قاتار رەسمي ابۋ-دابي تاياۋ شىعىستاعى بەلسەندى ەل رەتىندە 26 ماۋسىمدا يزرايلمەن ايماق­تىق اسكەري وداققا قارسى ەكەنىن رەسمي تۇردە جاريالادى. بۇل تۋرالى امەريكالىق The Wall Street Journal باسىلىمى ءباا ايماقتىق ­اسكەري وداق نەمەسە ىنتىماقتاستىقتىڭ قولداۋ­شىسى ەمەس ەكەنىن جازدى.

بۇدان بولەك ەر-رياد-تەگە­ران جەلىسىندەگى جاقىنداسۋ مەن يراك پرەمەر-ءمينيسترى مۇس­تافا ءال-كازەميدىڭ 25-26 ماۋسىم­دا ساۋد ارابياسىنا جاساعان سا­پارىنان كەيىن ەكى ەل اراسىن­داعى ديپلوماتيالىق قارىم-قا­تىناستىڭ قايتا قالپىنا كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. 2021 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان بەرى يران مەن ساۋد ارابياسى قايراتكەرلەرى اراسىندا تىكەلەي كەلىسسوزدەر وتكىزگەن يراك پرەمەر-ءمينيسترى كازەمي ايماققا ساپارى كەزىندە ساۋد ارابياسىنان كەيىن يرانعا بارىپ, پرەزيدەنت يبراحيم رەيسيمەن كەزدەستى. كازەمي تەگە­راندا رەيسيمەن ورتاق ءباسپاسوز ءماس­ليحاتىندا تاياۋ شىعىس ايما­عىنداعى تىنىشتىق پەن يەمەن­دەگى اتىستى توقتاتۋ تۋرالى ءوزارا كەلىسىمگە كەلگەنىن جەتكىز­دى. بۇعان قاتىستى يراكتىڭ بۇقا­رالىق اقپارات قۇرالدارىندا كازە­ميدىڭ ساۋد ارابياسى مۇراگەر حانزاداسى مۇحاممەد بەن سەلمانعا حابارلاما جولداعانى تۋرالى اقپارات تارادى.

يراننىڭ ايماق ەلدەرىمەن قارىم-قاتى­ناسىنىڭ جاقسارۋى تاياۋ شىعىس ناتو-سى يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋدى قيىنداتادى. وسى­عان سايكەس, يزرايل قورعا­نىس ءمينيسترى بەنني گانتس ما­لىم­دەمە جاريالاعان. سونداي-اق ەلدەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىندا تەل-اۆيۆ پارسى شىعا­ناعى ەلدەرىندە سوڭعى اپتا­لاردا يراننىڭ قىزمەتىن باقى­لاۋ ءۇشىن الدىڭعى قاتارلى رادار جۇيە­لەرىن ورناتتى دەگەن حابار تا­رالا باستادى. دەمەك يزرايل اقش باستاماسىمەن تاياۋ شى­عىس­تا قورعانىس وداعىن قۇرۋ ءۇشىن وز­دىگىمەن ىسكە كىرىسكەنى بايقالادى.

ساراپشىلار جوعارىدا اتاپ وتكەن ما­لىم­دەمەلەر اقش-تىڭ يران قاۋپىنە قارسى يزرايل­مەن بىرىگە وتىرىپ, جاڭا اسكەري وداق قۇرۋعا نيەتتى ەكەنىن كور­سەتەدى دەپ ەسەپ­تەيدى. سونىمەن قاتار تاياۋ شىعىس ەل­دەرى كوش­باس­شىلارىنىڭ ءوزارا ساپارلارى يران جانە يزرايل مەن اقش اراسىندا­عى شيەلەنىس قايتادان ورشىگەن كەزدە جۇر­گىزىلگەنىن, بىراق سوڭعى ۋاقىتتا يران مەن پارسى شىعاناعىنداعى اراب ەلدەرى اراسىن­دا ءوزارا شيەلەنىستىڭ تومەندەۋى بايقالعا­نىن ايتىپ وتىر. وسى ورايدا امەريكا­لىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابار­لاۋىنشا, وتكەن ناۋرىز ايىندا ۆاشينگتون اكىمشىلىگى مىسىردىڭ شارم-ءال-شەيح قالاسىندا امە­ريكالىق جانە يزرايلدىك جوعارى لاۋازىمدى باسشىلارى, اراب جانە پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ كوشباسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن جاسىرىن وتىرىس وتكىزىپ, وندا يرانعا قارسى وداق ماسەلەسى تالقى­لانعان.

الايدا يراننىڭ ايماق ەلدەرى­مەن قارىم-قاتىناسىنىڭ قالىپقا كەلگەنىن ەسكەرسەك, ومان, قاتار جانە يراك ەلدەرىن يرانعا قارسى باعىتتالعان وداققا كىرۋى ەكىتالاي. سەبەبى بۇل ەلدەر مەن يران اراسىندا ستراتەگيالىق, ەكونوميكالىق, قاۋىپسىزدىك جانە ىسكەرلىك قاتىناستار بار. سونى­مەن قاتار مىسىر دا يران ءوزىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ تون­دىرەدى دەپ ەسەپتەمەيدى.

اۋەلى اقش, سودان كەيىن يوردانيا تاراپى­نان ايتىلعان تاياۋ شىعىستا ناتو-عا ۇقساس اسكەري وداق قۇرۋ يدەياسى يراننىڭ ايماق­تاعى ىقپالىن جويۋدى, سون­داي-اق لاڭكەستىك ۇيىمدارمەن كۇرەسۋدى ماقسات ەتەدى. دەگەنمەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىنىڭ ءوزارا باي­لا­نىسىنىڭ وزگەرۋى جانە يران­نىڭ كەيبىر ەلدەرمەن قارىم-قاتى­ناسىنىڭ قايتا قالپىنا كەلۋى بۇل يدەيا ءسوز جۇزىندە قالاتىنىن كور­سەتەتىندەي.

ءمادينا امانبەكقىزى,

جۋرناليست