الەمدى شارپىعان قىمباتشىلىق پەن گەوساياسي تەكەتىرەستىڭ سالقىنى بىزگە دە سەزىلىپ وتىر. قايتپەك كەرەك؟ قازاقستان قانداي باعىتتى ۇستانۋى ءتيىس؟ ەل گازەتىنە ەكسكليۋزيۆتى سۇحبات بەرگەن بەلگىلى ەكونوميست جاقسىبەك قۇلەكەەۆ وسى جانە وزگە دە سۇراقتارعا جان-جاقتى جاۋاپ بەردى.
قازاقستاننىڭ عانا باسىنداعى ماسەلە ەمەس
– جاقسىبەك ابدىراحمەت ۇلى, اڭگىمەنى الەۋمەتتى الاڭداتىپ وتىرعان ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىنان باستاعانىمىز دۇرىس بولار. باعا نەلىكتەن ىرىققا كونبەي بارادى؟
– بۇرىن دا ايتقانمىن, قازىر دە قايتالايىن, بۇل قازاقستانعا عانا ءتان ماسەلە ەمەس. الەم بويىنشا باعانىڭ ءوسۋى سوڭعى 30-40 جىلدا بولماعان دەڭگەيگە كوتەرىلدى. اسىرەسە, سوڭعى ەكى-ءۇش جىلداعى ينفلياتسيانىڭ قارقىنى قاتتى. بۇعان اسەر ەتىپ وتىرعان بىرنەشە سەبەپ بار.
ءبىرىنشى سەبەپ – پاندەميا. سالدارىنان شەكتەۋلەر كۇشەيىپ, شەكارالار جابىلدى. تيىسىنشە تاۋارلاردىڭ ءبىر مەملەكەتتەن ەكىنشىسىنە تاسىمالدانۋى قيىندادى. بۇرىن ىرگەدەگى قىتايدان ەكى اپتادا جەتكىزىلەتىن زاتتاردى پاندەميا كەزىندە ءۇش ايلاپ, جارتى جىلداپ كۇتۋگە تۋرا كەلدى. ساۋدا جاقسى ءجۇرۋى ءۇشىن تاۋارلاردىڭ تاسىمالى ۇزىلمەۋى ءھام كىدىرمەۋى كەرەك. تاسىمالدان كەتكەن كەمشىلىكتىڭ سالدارى بىردەن سەزىلەدى. اسىرەسە, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا. ويتكەنى قازاقستاندا حالىق تۇتىناتىن زاتتىڭ كوبى سىرتتان اكەلىنەدى. سوندىقتان تاسىمال تىزبەگى كىدىرسە ياكي ۇزىلسە تاۋار دەفيتسيتى ورىن الادى. ارتىنشا تاۋار باعاسى دا وزگەرەدى. سونداي-اق لوگيستيكادا قالىپتاسقان ءتارتىپ بۇزىلعان جاعدايدا جول شىعىنى قىمباتتايدى. ءبىر عانا مىسال, تاۋار تاسىمالداۋ مەرزىمى 10 كۇننەن ءۇش ايعا دەيىن وسەتىن بولسا, وندا جول شىعىنىنىڭ دا ەسەلەپ ارتاتىنى دا انىق.
ەكىنشى سەبەپ – كليماتتىڭ وزگەرۋى. مۇنىڭ سالدارىن ءبىزدىڭ حالىق تا سەزىنىپ وتىر. ايتالىق, بىلتىر ەلىمىزدىڭ بىرنەشە وڭىرىندە قۋاڭشىلىق بولدى. اسىرەسە, باتىستاعى وبلىستار ءبىراز قينالدى. مال قىرىلدى. ەگىن بىتىك شىقپادى. بيىلعى جاعداي بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ءتاۋىر ايتەۋىر. تۇپتەپ كەلگەندە وسىنىڭ ءبارى تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنىنا اسەر ەتەتىن فاكتور. مۇنداي قۋاڭشىلىق الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە كەزدەسەدى. مىسالى, ەۋروپانىڭ وڭتۇستىك ايماعىنداعى يتاليا مەن گرەكيا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۋاڭشىلىقپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. وزەن-كولدەر تارتىلىپ, قۇرعاپ جاتىر. ادەتتە وزەن-كولدىڭ سۋىن وسىمدىك شارۋاشىلىعىنا پايدالاناتىن مۇنداعى حالىق ويداعىداي ءونىم الا المادى. ءونىمنىڭ كولەمى ازايسا, باعاسىنىڭ دا قىمباتتايتىنى زاڭدىلىق. سول سەكىلدى افريكانىڭ دا كوپتەگەن ايماعى قۋاڭشىلىقتىڭ زاردابىن تارتۋدا. كليماتتىڭ وزگەرۋى دەگەنىمىز – قۋاڭشىلىق قانا ەمەس. ءبىر ايماقتا تەمپەراتۋرا كۇرت كوتەرىلسە, ەندى بىرىندە كەرىسىنشە جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. مىسالى, انتاركتيدادا, اركتيكادا مۇز ەرۋدە. سالدارىنان مۇحيتتىڭ سۋى كوتەرىلىپ جاتىر. مۇحيتقا جاقىن ورنالاسقان كەيبىر مەملەكەتتەردە جويقىن سۋ تاسقىندارى تىركەلۋدە. اسىرەسە, مۇحيتتىڭ وڭتۇستىك ازيا بولىگىندەگى مەملەكەتتەردە, اينالاسىن سۋ قورشاعان اۋستراليادا وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلار ءجيى قايتالانادى. ەڭبەكشى حالىقتىڭ بۇگىن-ەرتەڭ جيناپ الامىز دەپ وتىرعان ونىمدەرى سۋدىڭ استىندا قالىپ, تۇككە جاراماي جاتىر. بۇل دا كوپتەگەن تاۋاردىڭ جوسپارلانعان كولەمدە وندىرىلمەۋىنە سەبەپ.
ءۇشىنشى سەبەپ – گەوساياسي جاعداي. ياعني رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىس. ەكەۋى دە ەۋروپاداعى, الەمدەگى ءىرى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا جاتادى. اسىرەسە, رەسەيدىڭ جاھاندىق ەكونوميكاداعى ورنى بولەك. سوندىقتان سوعىسقا بايلانىستى رەسەيگە سالىنعان سانكتسيالاردىڭ سالدارىن الەمنىڭ وزگە دە مەملەكەتتەرى سەزىنۋدە. رەسەي تەرريتورياسى ەڭ ۇلكەن قۇرلىقتىق اۋماقتى الىپ جاتىر. سول سەبەپتى ول تاۋارلاردىڭ, جولاۋشىلاردىڭ تاسىمالىنا ايرىقشا اسەر ەتەدى. وڭتۇستىك ازيانىڭ ەۋروپاعا باعىتتاعان تاۋارلارىنىڭ باسىم بولىگى وسى تەرريتوريا ارقىلى وتەدى. ونى اينالىپ ءوتۋ وتە قيىن. سول سەكىلدى ەۋروپادان وڭتۇستىك ازياعا قاتىنايتىن ۇشاقتاردىڭ دەنى رەسەيدىڭ ۇستىمەن ۇشادى. سانكتسيا سالىنعالى بەرى سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدىڭ «اسپانىن پايدالانۋ» ساپ تىيىلدى. رەسەي ۇشاقتارى دا ەشقايدا ۇشپايتىن بولدى. وسىلايشا, وڭتۇستىك ازيادان ەۋروپاعا جانە كەرى باعىتتا تاسىمالداناتىن جۇكتىڭ كولەمى كۇرت تومەندەپ كەتتى. وسىنىڭ ءبارى الەمدە قالىپتاسقان لوگيستيكالىق تىزبەكتىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلدى.
– ەندەشە, جاھاندىق ەكونوميكانى تىعىرىققا تىرەيتىنىن بىلە تۇرا, رەسەيگە قارسى سانكتسيا سالۋ قانشالىقتى ءتيىمدى؟
– ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە الەمنىڭ 54 مەملەكەتى كواليتسيا قۇرىپ, گەرمانياعا قارسى شارالار قولدانعانى تاريحتان ءمالىم. وسىلايشا, ونىڭ ەكونوميكاسىن كۇيزەلتىپ, سوعىستى شەكتەۋگە تىرىسقان ەدى. ناتيجەسىندە, الەم گەرمانيانى جەڭدى. قازىر دە 50 شاقتى مەملەكەت رەسەيگە قارسى كواليتسيا قۇرىپ, سانكتسيا سالۋ ىسىنە قوسىلىپ وتىر. ونداعى ماقسات – رەسەي ەكونوميكاسىنا نۇقسان كەلتىرىپ, اسكەري ونەركاسىبىنىڭ الەۋەتىن تومەندەتۋ. سوعىس – وتە قىمبات «ويىن». بۇل كەز كەلگەن ەكونوميكاعا ۇلكەن سالماق سالادى. ءيا, رەسەيگە قارسى سانكتسيا سالۋ جاھاندىق ەكونوميكاعا كەرى اسەر ەتەرىن ءبارى بىلەدى. بىراق سوعىستى توقتاتپاسا, ونىڭ زاردابى ءتىپتى وراسان بولماق. سوندىقتان الەم ەلدەرى ءماجبۇرلى تۇردە وسىنداي قادامعا باردى.
رەسەيگە قارسى سانكتسيالاردىڭ الەم نارىعىندا تاۋار باعالارىنىڭ وسۋىنە تيگىزىپ جاتقان اسەرى مول. رەسەي دە, ۋكراينا دا قازاقستانمەن ەكونوميكالىق تۇرعىدان تىعىز بايلانىستاعى مەملەكەت. كەشە ءبىر وداقتىڭ قۇرامىندا بولساق, بۇگىن الىس-بەرىسىمىز, بارىس-كەلىسىمىز دۇرىس جولعا قويىلعان سەرىكتەسپىز. وسى قاقتىعىستىڭ سالدارىنان ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز دا زارداپ شەگىپ, ەكى ەل اراسىنداعى قاقتىعىسقا ەرىكسىز «ارالاسىپ» جاتقاندايمىز.
ەكونوميكامىزدىڭ باعىتى دۇرىس
– سوندا قازاقستان باعا ساياساتىن وزدىگىنەن رەتتەي الماي ما؟
– اقش-تا سوڭعى 40 جىلدا بولماعان باعا ءوسىمى بايقالىپ وتىر. بۇل ەلدەگى ينفلياتسيانىڭ قازىرگى دەڭگەيى 8,6 پايىزعا تەڭ. ادەتتە اقش-تاعى ينفلياتسيانىڭ 3 پايىزدان اسپايتىنىن ەسكەرسەك, قازىرگى كورسەتكىش الپاۋىت مەملەكەت ءۇشىن تىم جوعارى. سول سەكىلدى ەۋرووداق قۇرىلعاننان بەرگى سوڭعى 20 جىلدا بۇل ۇيىمداعى ينفلياتسيا دەڭگەيى دە 2-3 پايىزدان اسقان ەمەس. قازىر ەۋرووداقتىڭ دا ينفلياتسياسى 8 پايىزعا جاقىنداپ قالدى. بايقاعاندارىڭىزداي, دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنداعى باعانىڭ ءوسۋى دە جوعارى دەڭگەيدە بولىپ وتىر. بۇل حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا كەرى اسەر ەتۋدە. ارينە, بىزبەن سالىستىرعاندا, دامىعان ەلدەردەگى حالىقتىڭ تابىسى وتە جوعارى. ولاردىڭ تۇتىنۋ تاۋارلارىن ساتىپ الۋعا جۇمسايتىن تابىسىنىڭ مولشەرى اسا ءبىر قوماقتى دا ەمەس. سونىڭ وزىندە ولار باعانىڭ وسۋىنە قاتتى نارازىلىق ءبىلدىرىپ جاتىر.
الپاۋىت ەلدەردەگى جاعداي الگىندەي بولعاندىقتان, قازاقستان سەكىلدى كىشىگىرىم مەملەكەتتەردىڭ جاي-كۇيىن ەلەستەتە بەرىڭىز. دامىعان ەلدەردەگى ينفلياتسيانىڭ جوعارىلىعى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا اسەر ەتەتىنى دە تۇسىنىكتى. سالدارىنان قازىر قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيى 14 پايىزدان استى. بىزدە سوڭعى جىلدارى مۇنداي ينفلياتسيا بولعان ەمەس. ءيا, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن العاشقى جىلدارى ينفلياتسيانىڭ 3 مىڭ پايىزعا دەيىن جەتكەنىن بىلەمىز. قازىر ونىڭ ءبارىن ۇمىتتىق. ويتكەنى سوڭعى ۋاقىتتا جۇرگىزىلگەن دۇرىس ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە, ەلدە ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق قالىپتاستى. حالىق تا وسى تۇراقتىلىققا ۇيرەندى. سوندىقتان تۇرعىنداردىڭ باعا وسۋىنە قاتىستى دۇرلىگەتىندەي ءجونى بار. ءبىر انىعى, قازاقستان باعا ساياساتىن وزدىگىنەن رەتتەي المايدى. بۇعان ءبىزدىڭ شامامىز جەتپەيدى.
– ەل ەكونوميكاسىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى قالاي؟
– ەكونوميكامىزدىڭ باعىتى دۇرىس. بەس ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءوسىم بار. ءبىرىنشى توقساندا ەكونوميكا 4 پايىزدىق ءوسىم كورسەتتى. بۇل وتە جاقسى كورسەتكىش. جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسى ءالى شىققان جوق. دەگەنمەن, ءوسىم 4-5 پايىز شاماسىندا بولۋى مۇمكىن. وعان تولىق نەگىز بار. الايدا ەل ەكونوميكاسىنىڭ كەيبىر سەكتورىندا قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايلار الاڭداتاتىنىن دا اشىپ ايتۋعا ءتيىسپىز. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدا مەتاللۋرگيانىڭ الار ورنى ەرەكشە. رەسەي سانكتسيا شىرماۋىنا تۇسكەلى بەرى, وزدەرىنىڭ مەتاللۋرگيالىق ونىمدەرىن سىرتقا ەكسپورتتاۋعا شەكتەۋ قويدى. مۇنىڭ سالقىنىن ءبىز دە سەزىپ جاتىرمىز.
قالاي دەيسىز بە؟ رەسەيدەگى «سەۆەرستال», «ماگنيتوگورسك مەتاللۋرگيا كومبيناتى» سەكىلدى ءىرى كومپانيالار ءونىم ءوندىرۋدى قىسقارتتى. بىرىنشىدەن, ەكسپورت شەكتەلدى. ەكىنشىدەن, مەتالل ونىمدەرىن كوپ پايدالاناتىن رەسەيدىڭ ءوز ىشىندەگى وندىرىستەردىڭ دەنى توقتاپ قالدى. بۇل ەلدە اۆتوموبيل شىعاراتىن جيىرما شاقتى ءىرى زاۋىت بار ەدى. بۇلاردىڭ كوبى شەتەلدىك كومپانيالارمەن بىرلەسكەن كاسىپورىن بولعاندىقتان, شەتەلدىك برەندتەردىڭ بارلىعى دەرلىك رەسەي نارىعىنان جىلىستاعانى ءمالىم. ولاردىڭ «اۆتوۆاز», «گاز توبى», «كاماز» سەكىلدى كاسىپورىندارى دا ءوندىرىستى بارىنشا ازايتتى. وتكەن ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسەيدەگى اۆتوموبيل ءوندىرىسى 90 پايىزعا تومەندەگەن. بۇل ءوندىرىس توقتادى دەگەن ءسوز. وسىنىڭ سالدارىنان مەتالعا دەگەن سۇرانىس ازايدى. قوستانايداعى سوكولوۆ-سارىباي تاۋ-كەن بايىتۋ وندىرىستىك بىرلەستىگى وندىرەتىن تەمىر كەنىنىڭ ءبىر بولىگى قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنا جىبەرىلسە, ءبىر بولىگى رەسەيدىڭ مەتاللۋرگيالىق كومپانيالارىنا جونەلتىلەتىن. كورشى ەلدەگى زاۋىتتار تىعىرىققا تىرەلگەن سوڭ, شيكىزاتقا دەگەن قاجەتتىلىك تومەندەدى. قاجەتتىلىك بولسا دا, ولار الدىمەن ءوز ونىمىنە باسىمدىق بەرەدى, تيىسىنشە سىرتتان كەلەتىن شيكىزاتتى شەكتەيدى. ەندى, مىنە, «سوكولوۆ-سارىبايدا» كەن ءوندىرۋ كەمىپ كەلەدى. بۇل شيكىزات وندىرەتىن سەكتورلارعا اسەر ەتۋدە. وسى ءبىر مىسالدان-اق قازاقستان مەن رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ قانشالىقتى تاعىز بايلانىستى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.
– الەمدىك مۇناي نارىعىنداعى جاعدايدى تۇراقتى دەپ ايتا الامىز با؟
– مۇناي-گاز سەكتورىندا رەسەيگە قارسى قابىلدانعان شەكتەۋلەر سالىستىرمالى تۇردە ازداۋ جانە دەنى كۇشىنە ءالى ەنگەن جوق. ەۋروپا رەسەي كومىرىن تامىز ايىنان باستاپ المايمىز دەپ مالىمدەدى. مۇنايىن وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن الادى. كەلەر جىلدىڭ ناۋرىزىنان باستاپ رەسەيدەن جانار-جاعارماي الۋدى توقتاتپاق. ەۋروپا قۇبىرمەن رەسەيدەن الاتىن گازعا شەكتەۋ قويعان جوق. دەگەنمەن شەكتەۋدى رەسەيدىڭ ءوزى ەنگىزىپ, قازىر بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا گاز ساتۋدى بەس ەسەگە جۋىق ازايتتى. سوعان قاراماستان, كورشىمىز قازىر مۇناي ونىمدەرىن بۇرىنعىدان دا كوپ كولەمدە ساتىپ جاتىر. ەسكەرەتىن جاعداي – ول سانكتسياعا بايلانىستى رەسەيدىڭ ءوز مۇنايىن قىتاي مەن ۇندىستانعا الدەقايدا ارزان باعاعا وتكىزۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرعانى. مىسالى, Brent ماركالى مۇنايدىڭ باررەلى 129 دوللارعا دەيىن بارعان كەزدەرى بولدى. بىراق سول كەزدەردە رەسەي ءوز مۇنايىن بۇدان شامامەن 40 دوللارعا تومەن باعاعا ساتتى. سوندىقتان سانكتسيانىڭ «يگىلىگىن» قىتاي مەن ءۇندىستان كورۋدە دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ەۋروپا رەسەي مۇنايىن الۋدى شامالى ازايتتى, بىراق ازياداعى ەكى الىپ كەرىسىنشە الاتىن مۇناي كولەمىن ۇلعايتىپ وتىر. سوسىن قىتاي بۇرىن يراننىڭ مۇنايىن كوپ مولشەردە الاتىن. سانكتسيا شىرماۋىندا وتىرعاندىقتان يران ونى شامالى ارزان باعاعا وتكىزەتىن. قازىر يران ءوز مۇنايىن قىتايعا بۇرىنعى كولەمدە ساتا المايتىن بولدى. سەبەبى رەسەي باعانى مۇلدەم تومەندەتىپ جىبەردى. قىتاي ارزان مۇنايدى تاڭدايدى, البەتتە. دەگەنمەن يران دا ءوز ءونىمىن قالايدا وتكىزۋى كەرەك. سوندىقتان بۇل مەملەكەت تە قىتاي مەن ءۇندىستان نارىعىنان ايىرىلىپ قالماس ءۇشىن ءوز مۇنايىنىڭ باعاسىن ارزانداتۋعا ءماجبۇر. وسىنىڭ بارلىعى الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ ءبىر كۇندە 10-12 دوللارعا دەيىن ارزانداۋىنا الىپ كەلدى. ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن ءبىر باررەل مۇناي 120 دوللارعا ساتىلسا, قازىر باعا 100 دوللارعا دەيىن تومەندەدى. رەسەي بۇرىن قانداي ديسكونتپەن ساتسا, سول دەڭگەيدى قازىر دە ساقتاۋعا ءماجبۇر. ارينە, كورشى ەل ءۇشىن مۇناي باعاسىنىڭ جوعارى بولعانى ءتيىمدى. دەگەنمەن وسىنداي جاعدايلار مۇناي باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىن تۋىنداتۋدا.
مۇنىڭ رەسەي ءۇشىن دە زاردابى زور
– اعا, اڭگىمە اۋانى ەلىمىز ءۇشىن تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلەگە قاراي ويىسىپ كەلە جاتقان سەكىلدى. كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىن ايتىپ وتىرمىن.
– ءيا, سوعان كەلە جاتىرمىز. كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا قاتىستى سوت شەشىمى ءالى كۇشىنە ەنگەن جوق. سوندىقتان مۇناي تاسىمالداۋ ۇدەرىسى دە ازىرشە توقتامادى. ءبارى شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەپ تۇر. ارينە, كونسورتسيۋمنىڭ قازاقستان ءۇشىن ماڭىزى زور. بىلتىر الەم نارىعىنا شىعارعان 67 ملن توننا مۇنايدىڭ 54 ملن تونناسىن وسى قۇبىر ارقىلى ەكسپورتتادىق. جاپ-جاقسى كورسەتكىش. ەگەر كونسورتسيۋم جابىلسا, الەم نارىعىنا وسىنشاما كولەمدە ءونىم جەتپەي قالۋى مۇمكىن. ياعني مۇناي ساتىلىمى ازايادى. بۇل الەمدىك نارىقتى تەڭسەلتىپ, باعانىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن. مەنىڭشە, كونسورتسيۋمعا قاتىستى شەشىمدەردىڭ جىلدام قابىلدانىپ جاتقاندىعىنىڭ استارىندا باسقاشا ءمان جاتىر. بۇل مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە قارسى جاسالىپ جاتقان ارەكەت سەكىلدى. باعانىڭ ارزانداۋىنا G7 ەلدەرى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى دە اسەر ەتكەن سىندى. الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى سوڭعى كەزدەسۋدە باعانى قازىرگى دەڭگەيدە ۇستاپ, ودان ءارى كوتەرمەۋگە ۋاعدالاستى. مۇنىڭ ەكونوميكالىق نەگىزى مىنادا: رەسەي ءوز مۇنايىن نارىقتاعى باعادان 40 دوللارعا ارزان ساتۋدا, سالدارىنان مۇنايىن وتكىزە الماعان يران دا باعانى ارزانداتتى, ەندى وزگە مەملەكەتتەر دە باعانى تومەندەتۋگە ءماجبۇر. مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋى ءدال قازىر رەسەيگە مۇلدەم قاجەت ەمەس. جالپى, قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك نارىقتا مۇناي تاپشىلىعى جوق. كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا قاتىستى سوت شەشىمى وسى تەندەنتسيانى بۇزۋ ءۇشىن, ياعني مۇناي باعاسىن ازداپ كوتەرۋ ءۇشىن قابىلدانعان سەكىلدى.
ءبىز ءۇشىن كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى توڭىرەگىندەگى ماسەلەنىڭ دۇرىس شەشىلگەنى كەرەك. ويتكەنى مۇناي ءوندىرۋ ءارى تاسىمالداۋ – ۇزدىكسىز جۇرەتىن ۇدەرىس. ونى توقتاتۋعا بولمايدى. مىڭداعان شاقىرىمدىق قۇبىرداعى مۇناي قاتىپ قالسا, ونى ۇلكەن تەمپەراتۋرامەن قىزدىرىپ, قايتا ايداۋ بەرەكەسىز ىسكە اينالماق. مۇنداي جاعدايدا قۇبىرلاردىڭ جارامسىز بولىپ قالۋ قاۋپى دە جوعارى. قۇبىر بويىندا ۇلكەن ناسوس ستانسالارى تۇر, ءىرى زاۋىتتار ورنالاسقان. كونسورتسيۋمدى توقتاتۋ سولاردىڭ دا جۇمىسىنا نۇقسان كەلتىرەدى. جالپى, مۇنداي ۇزدىكسىز ۇدەرىستى توقتاتۋعا ۇلكەن دايىندىق كەرەك. مۇناي كراندى كەرى بۇراساڭ, توقتاي قالاتىن سۋ ەمەس. مۇنىڭ وسىنداي تەحنولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى بار. سوندىقتان رەسەيدىڭ ىشكى زاڭناماسىنىڭ وزىندە ۇزدىكسىز ۇدەرىستى ءبىر ساتتە توقتاتۋعا شەشىم قابىلداۋعا بولمايتىنى انىق جازىلعان. دەمەك بۇل رەسەيدىڭ ىشكى زاڭىنا قايشى كەلمەك. كەز كەلگەن ەلدە سولاي. ەكونوميكالىق تۇرعىدان ۇلكەن نۇقسان اكەلەتىن ۇزدىكسىز ۇدەرىستەردى توقتاتۋعا ۋاقىت بەرىلۋى كەرەك. ايتپەسە, مۇنىڭ استارىندا ەكونوميكاعا, حالىققا زيان اكەلەر سالدار كوپ بولۋى مۇمكىن. كونسورتسيۋمنىڭ ۇلكەن اكتسيونەرلەرىنىڭ ءبىرى, ءبىزدىڭ رەسەيدەگى ءىرى سەرىكتەسىمىز «ترانسنەفت» كومپانياسىنىڭ ءوزى اتالعان جاعدايعا قاتىستى سوتقا شاعىم ءتۇسىردى. دۇرىس شەشىم قابىلدانادى دەگەن ۇمىتتەمىز. سولاي بولعانى قاجەت.
– بالاما جولدار قاراستىرىلىپ جاتىر عوي...
– ءدال قازىر قازاقستاندا كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىن الماستىراتىن بالاما جول جوق. ەگەر كومپانيا جۇمىسى توقتاسا, ونىڭ قازاقستانمەن قاتار رەسەي ەكونوميكاسىنا تيگىزەر زاردابى دا زور بولماق. ءيا, كونسورتسيۋم ارقىلى نەگىزىنەن قازاقستاننىڭ مۇنايى تاسىمالدانادى. رەسەيدىڭ دە مۇنايى ءوتىپ جاتىر. بىلتىر قۇبىر ارقىلى 11 ملن تونناداي رەسەي مۇنايى ەكسپورتتالدى. كومپانيا جۇمىسى توقتاسا, رەسەي دە ءوز مۇنايىن سىرتقا شىعارا الماي قالادى. مۇنىڭ ارتىندا ءوندىرىستىڭ, وندا ەڭبەك ەتەتىن ادامداردىڭ تاعدىرى تۇر. سوندىقتان مۇنداي اسىعىس شەشىم قابىلداۋ قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, رەسەي ءۇشىن دە زارداپ اكەلمەك. ءيا, بالاما جول تابۋعا بولادى. بىراق بۇعان ءبىرشاما ۋاقىت كەرەك. قوماقتى قارجىنى تالاپ ەتەدى. كونسورتسيۋم جۇمىسى شىنىمەن توقتاسا, بىرنەشە جىلدا وعان بالاما بولار جولداردى تابارىمىز انىق. مۇمكىندىكتەر بار. نەگىزى قازاقستان «تەڭىزشەۆرويلداعى», «قاشاعانداعى» مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرىپ, كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ قۋاتتىلىعىن ەسەلەۋدى كوزدەپ وتىر ەدى. قازىر قۇبىر ارقىلى جىلىنا 67 ملن توننا مۇناي تاسىمالداۋعا بولادى. ونى 80 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلدى. اكتسيونەرلەر ول ءۇشىن قىرۋار قارجى جۇمسادى دا. وكىنىشكە قاراي جاعدايدىڭ وسىلاي بولارىن ەشكىم بىلگەن جوق. رەسەي تاراپى بىزگە اسا ءبىر قيىندىق تۋدىرماسا دا, ويلاناتىنداي-اق ارەكەتتەر جاساپ جاتىر. ازدى-كوپتى شەكتەۋلەر ءبىزدىڭ ەلدە مۇناي ءوندىرىپ وتىرعان الپاۋىت كومپانيالاردى دا الاڭداتاتىنى انىق. نەگىزى بۇل سالادا كوڭىلگە كۇدىك ۇيالاتاتىن ەشتەڭە بولماۋى كەرەك. سەنىم بارىنەن ماڭىزدى.
ادامي كاپيتال العا سۇيرەيدى
– قازىرگىدەي الماعايىپ كەزەڭدە قازاقستان ەكونوميكاسى قانداي باعىتتى ۇستانۋى كەرەك؟
– بىرىنشىدەن, كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىمەن جاقسى ساياسي-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى ساقتاۋعا ءتيىسپىز. گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى ءتۇرلى پىكىر ايتىلىپ ءجۇر. «رەسەيمەن قارىم-قاتىناستى توقتاتۋ كەرەك» دەگەندى دە ەستىپ قالامىز. سوڭعى ءجۇز جىلعا جۋىق مەرزىمدە تىعىز وندىرىستىك قاتىناستا بولعان ەكى ەل ەكونوميكاسىن قىسقا مەرزىمدە اجىراتىپ الۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ بىزگە قاجەتى دە جوق. ساياسي-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسقا سىزات تۇسپەۋى كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ ءدال وسىنداي ۇستانىمدا ەكەنىن كورىپ, ءبىلىپ وتىرمىز. قاسىم-جومارت توقاەۆ سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەكونوميكالىق فورۋمدا رەسەيگە قارسى قولدانىلىپ جاتقان سانكتسيالىق شارالار كەزىندە وتە ۇقىپتى بولىپ, ءوزىمىز سانكتسياعا ءتۇسىپ قالمايتىنداي ارەكەت جاساۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى. ويتكەنى سانكتسيانىڭ ەل ەكونوميكاسىنا تيگىزەر زاردابى زور بولادى. سوندىقتان وتاندىق بانك جۇيەسى رەسەيگە اۋدارىلاتىن, رەسەيدەن كەلەتىن قارجىنىڭ ءبارىن قاتاڭ قاداعالاپ وتىر.
ەكىنشىدەن, تاۋار تاسىمالدايتىن بالاما دالىزدەردى كۇشەيتۋ كەرەك. رەسەيگە قارسى سانكتسيالار ۇزاق مەرزىمدى سيپاتقا يە. ونىڭ قانشا جىلعا سوزىلارىن ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتا المايدى. ارينە, جىلدام اياقتالعانى دۇرىس. دەسە دە, رەسەيدىڭ قازىرگى سانكتسيالاردان الداعى 20-30 جىلدا قۇتىلا المايتىنى انىق. سانكتسيانى قابىلداۋ دا, ونى الىپ تاستاۋ دا ەۋرووداقتىڭ بارلىق مۇشەسىنىڭ ورتاق كەلىسىمىمەن شەشىلەتىن شارۋا. ءبىر مەملەكەت قارسى شىقسا شەشىم قابىلدانبايدى. جوعارىدا ايتقانىمداي, سانكتسيالار رەسەي ەكونوميكاسىنا عانا كەرى اسەر ەتىپ وتىرعان جوق, تۇتاس الەمنىڭ ەكونوميكاسىنا سالقىنىن تيگىزۋدە. بىراق ءۇش-ءتورت جىلدان كەيىن جاھاندىق ەكونوميكا ءۇشىن بۇل قالىپتى جاعداي بولىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. ال رەسەي مەملەكەتىنىڭ ەكونوميكاسى سانكتسيانىڭ سالدارىنان جىل ساناپ تومەندەي بەرەدى. ءتىپتى الەمدىك ەكونوميكا رەسەيدىڭ دامۋىن ءوزى رەتتەپ وتىرۋى دا ىقتيمال.
رەسەي ەكونوميكاسى داعدارىستان كوز اشپايتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. سەبەبى الداعى جىلداردا بۇل ەلدە عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىنە نەگىزدەلگەن كۇردەلى وزىق تەحنولوگيالار شىعارۋ قيىنعا تۇسەدى. ويتكەنى بۇگىنگى وزىق تەحنولوگيالار – الەم عالىمدارىنىڭ ورتاق جەتىستىكتەرىنىڭ ناتيجەسى. رەسەيدى الدىڭعى قاتارلى عىلىم مەن تەحنولوگيالاردىڭ جەتىستىگىنەن الشاقتاتۋ ول ەلدىڭ الەۋەتىن شەكتەپ, ەكونوميكاسىنىڭ قاراپايىمدالۋىنا الىپ كەلەدى. مىسالى, بۇل ەل قازىردىڭ وزىندە LADA Granta-نى شىعارۋدا وتىز جىلعا كەيىن كەتىپ قالدى. اتالعان كولىكتىڭ قوزعالتقىشى – 1990-جىلداردىڭ ءونىمى. مۇندا ABS جۇيەسى, قاۋىپسىزدىك جاستىقشاسى, ينجەكتور دەگەن يگىلىكتەر جوق. شاناعى بۇرىنعى LADA Granta-عا ۇقساس بولعانىمەن, ىشكى دۇنيەسى تۇگەل ەسكى. سوندىقتان ەندىگى جەردە رەسەي وندىرەتىن كولىكتەر ەۋرو ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەۋى مۇمكىن. بۇل ءبىر عانا مىسال. رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ كەز كەلگەن سالاسىندا وسىنداي تەندەنتسيالار ورىن الا بەرەدى. بۇل ءبىر جاعىنان قازاقستانعا ءتيىمدى. رەسەي – 140 ميلليوننان استام حالقى بار ۇلكەن نارىق. دەمەك حالىق تۇتىنۋدى توقتاتپايدى. رەسەيدىڭ ەڭ جاقىن شەكارالاس مەملەكەتى ءبىز بولعان سوڭ ولاردىڭ قازاقستاننان جاقسى تاۋارلاردى ساتىپ الۋى توقتامايدى. قازاقستان ەندىگى جەردە ءوندىرىستى ىشكى نارىق ءۇشىن عانا ەمەس, كورشىلەس رەسەيدىڭ نارىعىنا دا بەيىمدەي وتىرىپ ۇيىمداستىرۋى كەرەك. قازىردىڭ وزىندە رەسەيدەن كەتكەن اۆتوموبيل شىعاراتىن ءىرى كومپانيالار قازاقستانعا كەلۋدى كوزدەپ وتىر. وسىنداي مۇمكىندىكتى مەيلىنشە دۇرىس پايدالانعان ابزال. بۇل جەردە ساقتىق جاساپ, سانكتسياعا ءتۇسىپ قالماۋ جاعىنا قاتتى ءمان بەرۋ دە ماڭىزدى.
ۇشىنشىدەن, ينۆەستيتسيا تارتۋدى توقتاتپاۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قازىر قازاقستان ەكونوميكاسىنا كەلەتىن ينۆەستيتسيانىڭ قارقىنى تومەن بولىپ تۇر. بۇعان بىرنەشە سەبەپ بار. نەگىزگىسى – رەسەيمەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتا بىرگە بولعاندىقتان, ينۆەستورلار «قازاقستان دا سانكتسياعا ءتۇسىپ قالۋى مۇمكىن» دەپ قاۋىپتەنەدى. ولاردىڭ كۇدىگىن سەيىلتۋ ءۇشىن ناقتى قادامدار جاساۋىمىز كەرەك. ەلدە دە, سىرتتا دا ينۆەستيتسيالىق فورۋمدار وتكىزىپ, مەملەكەتتىڭ ۇستانعان باعىتىن, پرەزيدەنتتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىن ءتۇسىندىرۋ ماڭىزدى. الەمنىڭ رەسەيگە قارسى سانكتسيالىق ساياساتىن قولدايتىنىمىزدى, رەسەيدىڭ ىقپالىنا جىعىلىپ قايتالاما سانكتسياعا ءتۇسىپ قالماۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ وتىرعانىمىزدى, مەيلىنشە الەمگە ءتان ءتارتىپتى ساقتايتىنىمىزدى جەتكىزۋ كەرەك. سوندا ينۆەستورلاردىڭ قازاقستانعا دەگەن سەنىمى كۇشەيەدى. قازاقستان ءۇشىن اشىلىپ جاتقان جاڭا مۇمكىندىكتەردى دە ايتۋعا ءتيىسپىز. رەسەيدە, ورتالىق ازيادا جۇمىس ىستەگەن ينۆەستورلار قازاقستاننىڭ الەۋەتىن ونسىز دا جاقسى بىلەدى. سوندىقتان ولار وزدەرى دە قىزىعۋشىلىق تانىتۋى مۇمكىن. قاڭتارداعى وقيعا – قازاقستاننىڭ ىشكى ساياسي تۇراقسىزدىعىنان تۋىنداعان جاعداي. بۇل جاعداي دا ينۆەستورلاردى ءالى دە بولسا الاڭداتىپ وتىر. وسىنىڭ دا كۇمان-كۇدىگىن سەيىلتەتىندەي ءىس-ارەكەت جاساۋىمىز قاجەت. قازىر ساياسي تۇراقتىلىق قالىپتاستى. ەكونوميكالىق جاعداي دا جامان ەمەس. وسىنىڭ بارلىعىن ىشكى ينۆەستورلارعا دا, سىرتقى ينۆەستورلارعا دا ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. سوندا عانا بىزدەگى ينۆەستيتسيالىق كليمات جاقسارادى.
تورتىنشىدەن, ەكونوميكانى تىعىرىقتان الىپ شىعاتىن ءبىلىمدى, بىلىكتى, ىسكەر ازاماتتارعا جاعداي جاساپ, ولاردىڭ ءوز الەۋەتتەرىن تولىق ىسكە اسىرۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. ولاردىڭ قازاقستان بيلىگىنە دەگەن سەنىمىن كۇشەيتەتىن شارالاردى قابىلداۋ ماڭىزدى. بيلىك پەن بۇقارانىڭ, بيلىك پەن بيزنەستىڭ ورتاسىندا ءوزارا سەنىم بولعان جاعدايدا عانا ەكونوميكا العا جىلجيدى. قازىردىڭ وزىندە وسى باعىتتاعى ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»