مەملەكەتتىك رامىزدەردەن كەيىن اتالاتىن وڭىرلىك رامىزدەر جاڭا قازاقستان بىرەگەيلىگىن نىعايتۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى سانالادى. اۋماقتىق, ەتنوستىق, تىلدىك, كونفەسسيالىق قاۋىمداستىقتاردى بىرىكتىرىپ, ازاماتتاردىڭ پاتريوتتىق ساناسىن قالىپتاستىراتىن الەۋەتكە يە وڭىرلىك رامىزدەر – قازاقستاننىڭ اۋماقتىق-اكىمشىلىك بىرلىكتەرىن تاريحي-گەوگرافيالىق, ەتنوگرافيالىق جاعىنان سايكەستەندىرۋدى وڭتايلاندىراتىن يدەولوگيالىق قۇرال. اۋىل, كەنت, اۋىلدىق وكرۋگ, قالا ىشىندەگى اۋدان, قالا, وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق مارتەبەگە يە قالالاردىڭ گەربتەرى, تۋلارى, گيمندەرى وڭىرلىك رامىزدەرگە جاتادى. الايدا ولاردىڭ ستيليستيكاسى, كوركەمدىك جانە سەمانتيكالىق مازمۇنى مەملەكەتتىك ساياسات پەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ باسىمدىقتارىن كورسەتەتىن جالپى ەلەمەنتتەردەن تۇرمايدى.
البەتتە, ءار قالانىڭ ءوز ءرامىزى بولۋى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تۋىپ-وسكەن وڭىرىنە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمىن وياتادى. الايدا وڭىرلىك رامىزدەردى زەردەلەۋ بويىنشا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى جۇرگىزگەن مونيتورينگتەر قورىتىندىسى رەسپۋبليكادا قولدانىلاتىن تاڭبالىق سيمۆوليكالار تاجىريبەسىنىڭ جۇيەلەنبەگەنىن كورسەتتى. وكىنىشكە قاراي, زاڭنامادا دا وڭىرلىك رامىزدەردى ازىرلەۋ, بەكىتۋ جانە پايدالانۋ بىرىڭعاي نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرمەن رەتتەلمەگەن. وسىعان وراي, جاڭا قازاقستاندىق قوعامنىڭ قازىرگى زامانعى دامۋ رەاليلەرى مەن پەرسپەكتيۆالارىن بەينەلەۋ ارقىلى وڭىرلىك رامىزدەردى ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ جۇيەسىندە ەرەجە مەن ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتى ەنگىزۋ ماڭىزدى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستانداعى 17 وبلىستىڭ 13-ىندە, 3 مەگاپوليس قالانىڭ 3-ىندە, 175 اۋداننىڭ 137-ىندە, 87 شاعىن قالانىڭ 33-ىندە ءوز گەربتەرى بار. بىراق بۇل گەربتەردىڭ بارلىعى دا ءتيىستى اكىمدەردىڭ قالاۋىمەن جانە ولاردىڭ تالعامدارىنا ساي جاسالعان.
جاڭا قازاقستاندىق ستيليستيكالىق ديزاين مەن سەمانتيكالىق مازمۇنمەن ۇندەسپەيدى. ارينە فورماسى مەن مازمۇنى جاعىنان ءبىر-بىرىنەن ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدى. ماسەلەن, جامبىل, اقمولا وبلىستارىنىڭ گەربتەرىندە تابيعي لاندشافتار (تاۋ, دالا, كول) قامتىلسا, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ گەربتەرى كەڭەس ءداۋىرىنىڭ گەرالديكالىق ەلەمەنتتەرىن (ونەركاسىپتىك وبەكتىلەر, بيداي باۋلارى, جۇلدىزدار, ۆىمپەلدەردىڭ بەينەلەرى) پايدالانعان. الماتى, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ گەربتەرىنە قاناتتى بارىس پەن گريففيننىڭ سپيرالدى بەينەسى سياقتى ميفتىك جانۋارلار الىنعان. جامبىل, قوستاناي وبلىستارىنىڭ گەربتەرىندە فلورا مەن فاۋنا بەينەلەرى باستى ەلەمەنتتەر رەتىندە ايشىقتالعان.
الماتى قالاسىنىڭ گەربىندە الماتى قالاسىنىڭ سەگىز اۋدانىن بەينەلەيتىن سەگىز الما اعاشىنىڭ بۇتاعىن تىستەپ تۇرعان قار بارىسى بەينەلەنسە, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ گەربىندە حالىق مۋزىكالىق اسپاپتارى سالىنعان. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ گەربىندە ەپيكالىق جاۋىنگەر جىلقى مىنگەن ساداقشىنىڭ جارتاس بەتىندەگى سۋرەتى كورىنىس تاپقان (بۇل سۋرەت كەنت بابا قورىمىنىڭ 16-17 عاسىرلارداعى كەسەنەسىنىڭ قابىرعاسىنداعى سۋرەتتەر گالەرەياسىندا ساقتالعان. ول جاقىن جانە الىس قاشىقتىقتاعى شابۋىلداۋشى قارۋدىڭ ارتۇرىمەن قارۋلانعان, كەيدە سفەروكوندىق دۋلىعادا نەمەسە ۇستىڭگى باس كيىمدە كورىنەدى).
الماتى وبلىسىنىڭ الاكول, تالعار اۋداندارىنىڭ, جامبىل وبلىسىنىڭ بايزاق, جۋالى اۋداندارىنىڭ, قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋليەكول اۋداندارىنىڭ گەربتەرىندە تابيعي لاندشافتتار بەينەلەنگەن. اتىراۋ قالاسىنىڭ گەربىندە ونەركاسىپتىك وبەكتىنىڭ بەينەسى پايدالانىلسا, قوستاناي وبلىسىنىڭ جىتىقارا اۋدانىندا اۋداننىڭ تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىنىڭ نىشاندارى (قايلا مەن بالعا) قولدانىلىپتى. باستى ەلەمەنتتەر رەتىندە فلورا مەن فاۋنا بەينەلەرى اتىراۋ قالاسىنىڭ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا, ماقات اۋداندارىنىڭ, الماتى وبلىسىنىڭ بالقاش, سارقان اۋداندارىنىڭ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىنىڭ گەربتەرىندە ورىن تەپكەن. جامبىل وبلىسى تالاس اۋدانىنىڭ گەربىندە بايلىق پەن اماندىقتى بەينەلەيتىن التىن ءمۇيىزدى قوشقاردىڭ باسى سالىنسا, قوستاناي وبلىسىنداعى ليساكوۆ قالاسىنىڭ گەربىندە دانالىقتى بىلدىرەتىن جانە ليساكوۆ قالاسىنىڭ اتاۋىن ايشىقتايتىن قارا تۇلكى تۇر.
الماتى قالاسىنىڭ جەتىسۋ, ناۋرىزباي اۋداندارىنىڭ, الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل, رايىمبەك اۋداندارىنىڭ, جامبىل وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنىڭ, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اباي اۋدانىنىڭ گەربتەرىندە باتىرلار مەن اقىندار بەينەلەنسە, الماتى وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانىنىڭ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمانعازى, ماحامبەت اۋداندارىنىڭ, جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىنىڭ گەربتەرىندە حالىق مۋزىكالىق اسپاپتارى قولدانىلىپتى. سونداي-اق تۇركىستان وبلىسىنىڭ سايرام, وتىرار جانە بايدىبەك اۋداندارىنىڭ گەربتەرىندە ءدىني عيماراتتاردى (مەشىت, مەدرەسە) ءىشىنارا پايدالانعان. تۇركىستان قالاسىنىڭ گەربىندە ەكى الەمنىڭ ەسىگىنە كىرۋدى بەينەلەيتىن «ەكى قاقپا» ەلەمەنتى كورىنىس تاپقان.
ال ەكى مەگاپوليس – نۇر-سۇلتان مەن الماتىعا ەرەكشە مارتەبە بەرىلگەن. ماسەلەن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلورداسىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى تۋرالى» زاڭىنىڭ 3-بابىندا نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ءوز رامىزدەرى – تۋى, گەربى جانە گيمنى بار ەكەندىگى بەلگىلەنگەن. رامىزدەردىڭ سيپاتتاماسىن جانە ولاردى پايدالانۋ ءتارتىبىن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ءماسليحاتى ايقىندايدى. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ءماسليحاتى تۋ, گەرب, گيمندى پايدالانۋدىڭ سيپاتتاماسى مەن ءتارتىبىن بەكىتۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەردى زاڭدى تۇردە بەلگىلەندى. وسىعان سايكەس, نۇر-سۇلتان قالاسى ءماسليحاتىنىڭ 2008 جىلعى 5 ماۋسىمداعى N 109/16-IV «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلورداسى – نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ رامىزدەرى تۋرالى» شەشىمى قابىلداندى. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ گەربى تەك قالا دەڭگەيىندە بەكىتىلگەن. گەرب نۇر-سۇلتاننىڭ 3 اۋدانىنىڭ ەكەۋىندە جوق. ەكى اۋداننىڭ بىرەۋىندە گەرب ءىس جۇزىندە بار, بىراق ونى بەكىتۋ تۋرالى نورماتيۆتىك اكت جوق.
سول سەكىلدى «الماتى قالاسىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى تۋرالى» زاڭنىڭ 1-1-بابىنلا الماتى قالاسىنىڭ ءوز گەربى بار ەكەنى ايقىندالعان. الماتى قالاسى گەربىنىڭ سيپاتتاماسى مەن ونى پايدالانۋ ءتارتىبىن جانە ونىڭ بەينەسىن الماتى قالاسىنىڭ ءماسليحاتى ايقىندايدى. سونىڭ نەگىزىندە الماتى قالاسى ءماسليحاتىنىڭ 2010 جىلعى 22 قاڭتارداعى № 277 «الماتى قالاسىنىڭ ەلتاڭباسى تۋرالى» شەشىمى قابىلداندى. بۇل رەتتە الماتى ءۇشىن زاڭنامادا ءوزىنىڭ تۋى مەن گيمنىن بەكىتۋ مۇمكىندىگى كوزدەلمەگەن. سونىمەن قاتار الماتى قالاسىنىڭ گەربى قالا دەڭگەيىندە دە, قالانىڭ بارلىق 8 اۋدانى دەڭگەيىندە دە بار. ايتسە دە, 8 اۋداننىڭ گەربتەرىن بەكىتۋ تۋرالى قۇقىقتىق نورماتيۆتىك اكت جوق.
نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارىنىڭ مارتەبەلەرىنە قاتىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى (اكىمدىك) جانە وكىلەتتى ء(ماسليحات) ورگانداردىڭ وكىلەتتىكتەرى مىنا تارتىپپەن رەتتەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى استاناسىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭى, «الماتى قالاسىنىڭ ايرىقشا مارتەبەسى تۋرالى» زاڭى باستى نازاردا ۇستالادى. سونداي-اق قانداي دا ءبىر سالاداعى نەمەسە قىزمەت اياسىنداعى جەكەلەگەن قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن باسقا دا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
بىراق نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىنا عانا كورسەتىلگەن بۇل نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر ەلدىڭ ءاربىر اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىگى ءۇشىن جەكە-جەكە رەسمي رامىزدەردى قابىلداۋ نەمەسە بەكىتۋ جونىندە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن وكىلەتتىكتەرىن كوزدەمەيدى. رەسپۋبليكانىڭ قالعان اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەرى ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە وبلىس, اۋدان, قالا, اۋىلدىق وكرۋگ, كەنت نەمەسە اۋىل دەڭگەيىندە ءوز رامىزدەرىن قابىلداۋ مۇمكىندىگى زاڭمەن رەتتەلمەسە دە قولدانىستاعى زاڭعا قايشى كەلمەيدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس, اۋىل, كەنت, اۋىلدىق وكرۋگ, قالا ىشىندەگى اۋدان, قالا, اۋدان, وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق مارتەبەگە يە قالالار گەربىن بەكىتۋ ماسەلەسى – جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى.
ءىس جۇزىندە جاعداي باسقاشا. ماسەلەن, پاۆلودار, اقتوبە, ورال, تالدىقورعان قالالارىنىڭ گەربتەرى جەرگىلىكتى ءماسليحات شەشىمىمەن بەكىتىلسە, اتىراۋ, ريددەر قالالارىنىڭ گەربتەرى اكىمنىڭ وكىمىمەن بەكىتىلگەن. پريوزەرسك, قاراجال قالالارىنىڭ گەربتەرى كونكۋرس كوميسسياسىنىڭ حاتتاماسىمەن قابىلدانعان. وسىعان وراي, اۋىل, كەنت, اۋىلدىق وكرۋگ, قالا ىشىندەگى اۋدان, قالا, اۋدان, وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق مارتەبەگە يە قالالاردىڭ گەربتەرىن بەكىتۋدى – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ (اكىمدىك) ەمەس, وكىلەتتى ورگاننىڭ ء(ماسليحات) قۇزىرەتىنە بەرۋىمىز كەرەك.
ويتكەنى ءبىر قالانىڭ ءماسليحاتى بەكىتكەن گەربتى ەكىنشى ءبىر قالانىڭ اكىمدىگىنىڭ جوققا شىعارۋ فاكتىلەرى كەزدەسىپ قالىپ جاتىر. مىسالى, 2015 جىلى پاۆلودار قالالىق ءماسليحاتتىڭ شەشىمىمەن قابىلدانعان قالا گەربىن 2016 جىلى سەمەي قالاسىنىڭ اكىمدىگى «زاڭسىز» دەپ تانىعان. سوندا قالاي؟ ءبىر-بىرىمەن كورشىلەس وتىرعان ەكى وبلىس قازاقستان زاڭناماسىن ەكى ءتۇرلى تۇسىنىكپەن پايدالانعان با؟ بۇعان قوسا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى وسكەمەن, ريددەر, التاي قالالارىنىڭ گەربتەرى تۇسىنىكسىز جاعدايدا بىرىنەن سوڭ ءبىرى زاڭدى كۇشتەرىن جويعان. نەگىزىندە بۇل گەربتەر ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا زامان تالابىنا ساي جاڭارتىلعان ەدى. تاياۋدا وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىمدىگى: «قالادا گەرب بولۋى زاڭمەن رەتتەلمەگەندىكتەن...» دەگەندى جەلەۋ ەتىپ, ونى لوگوتيپكە اۋىستىرۋعا شەشىم قابىلداپتى. مۇلدە كۇلكىلى جاعداي. لوگوتيپ دەگەنىمىز – كومپانيالاردىڭ «ساۋدا بەلگىسى» ەمەس پە؟ ونىڭ ۇستىنە «قالادا گەرب ەمەس, لوگوتيپ بولۋى كەرەك» دەگەن قاعيدانى قالا اكىمدىگى قاي نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىدەن الىپ وتىر ەكەن؟! گەرب پەن لوگوتيپتىڭ ەكى بولەك ۇعىم ەكەنىن گەرالديكادان از دا بولسا ساۋاتى بار كىسى بىلۋگە ءتيىس ەدى...
وڭىرلەردە ورىن الىپ وتىرعان بۇل كەلەڭسىزدىكتەرگە اكىمشىلىك-اۋماقتىق گەربتەرگە قاتىستى زاڭمەن بەكىتىلگەن ارنايى نورمالار مەن ەرەجەلەردىڭ بولماۋى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتەن مەملەكەتتىك ءستيلدى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بۇلجىتپاي ساقتاۋ مەن ورىنداۋدى قاتاڭ تالاپ ەتەتىن بىرەگەي تۇجىرىمدامانىڭ جوقتىعى سەبەپ بولىپ تۇر. ەندى كەلەشەكتە مۇنداي كەلەڭسىز جاعدايلار قايتالانباۋى ءۇشىن بىرقاتار ۇسىنىس ايتقاندى ءجون كورىپ وتىرمىز.
وڭىرلىك رامىزدەردى رەتتەيتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى قولدانۋ تاجىريبەسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگانداردىڭ ء(ماسليحات) قۇزىرەتىنە وڭىرلىك رامىزدەردى بەكىتۋگە ءتيىستى وكىلەتتىكتەردى بەرۋ جونىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ جوباسىن دايىنداۋىمىز كەرەك. وڭىرلىك رامىزدەردىڭ ءاربىر گەرالديكالىق بەلگىلەرى مەن نەگىزگى قۇرامداس ەلەمەنتتەرىنىڭ (بەلگىنىڭ) سۋرەت ءستيلىن, ءتۇس گامماسىن, پارامەترىن, مادەني-كوركەمدىك بەزەندىرۋ مەن يدەياسىن, سيپاتتاماسىن جانە ونى پايدالانۋدىڭ ءتارتىبى مەن تالاپتارىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىمەن بەكىتۋدى رەگلامەنتتەيتىن ەرەجە مەن ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىق ازىرلەۋ قاجەت. وڭىرلىك رامىزدەردى پايدالانۋدىڭ بارلىق نورمالارى مەن ەرەجەلەرىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, وڭىرلىك رامىزدەر تۋرالى ەرەجە مەن ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر دەڭگەيىندە پرەزيدەنت جانىنداعى گەرالديكالىق كوميسسيامەن كەلىسكەن جانە بەكىتكەن ءجون.
ايدىن رىسبەك ۇلى,
گەرالديست,
فيلوسوفيا دوكتورى (PhD)