«التىن بۋ اينا كولدىڭ بەتىن جابار...»

ەلدىڭ ءوز ىشىنەن قايناپ شىققان حالىق اندەرىن تىڭداساق, ۇلتتىڭ جان تالشىعىن تەرەڭىرەك سەزىنە تۇسەمىز. ءاننىڭ ولەڭىنە نازار اۋدارساق, العاشقى ەكى جولىنىڭ ماعىناسى ءبىر-بىرىنەن الىس, ءۇشىنشى تار­ماعى ماعىنا اشۋشى, سوڭعى تارماعى تۇتاس شۋماقتىڭ ويىن بەكىتۋشى بولىپ كەلەدى. ماسەلەن, «تال ۇستىندە ويناعان الا قارعا, ەرتەگى ايتىپ بەرەيىن بالالارعا» دەگەن شۋماقتاعى العاشقى جولى بالالاردىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن, قاراتپا ءسوز رەتىندە قولدانىلادى. وتىرىقشىلىقتان الىس, كوشپەلى ءومىر سۇرگەن بابالارىمىزدىڭ كەيبىر اندەردە كەزىگەتىن شۇڭعىل فيلوسو­فيا­سى كىسى وينىنا جۇك. ماسەلەن, «ارمان-اي» اتتى حالىق انىندەگى:

ويلاپ تۇرسام دۇنيە شولاق ەكەن,

ادامدار ءبىر-بىرىنە قوناق ەكەن, –

دەگەن قوس تارماق جايلى ۇزىن-سونار ءتاپ­سىر جازىپ شىعۋعا بولادى. يراندىقتار حافيز جىرى جايلى قىرىق تومعا جۋىق تۇسىندىرمە ەڭبەك جازسا, قارا ولەڭنىڭ استىن سىزىپ, ويىن ەكشەپ تارازىعا سالار بول­ساق, تۇسىندىرمەسى ۇزاققا سوزىلارى كادىك. ماسەلەن, دۇنيەنىڭ شولاقتىعى دەگەنىمىز نە؟ مۇنى شال اقىننىڭ ولەڭى­نەن تابامىز:

دۇنيە دەگەن شولاق دەپتى,

جان دەنەگە قوناق دەپتى.

احيرەت دەگەن ءبىر كيىم,

الىپ قايتارىڭ سول-اق دەپتى.

دۇنيە دەگەن وسى,

ەشكىمنىڭ ەمەس دوسى.

بولار ەدى دوسى,

اۋماسا ەگەر قوسى.

ياعني دۇنيەنىڭ شولاق بولاتىنى – ونىڭ ەكىنشى قوسى اقىرەتتە ەكەن. بۇ دۇنيە باسىن ءورت شالىپ, جالعىز-جارىم تۇبىرتەگىمەن عانا تۇرعان شولاق تالداي ەكەن. ال «ادامدار ءبىر-بىرىنە قوناق ەكەن» دەگەن قاتاردىڭ اۋقىمىن كوكىرەگى سەزىمدى ادام ۇزاق ويعا باتىپ, ىشتەي شاتتانۋمەن, تولقۋمەن قابىل­داسا كەرەك. سەبەبى وسى تارماقتاردا ءبارى بار. جەر سارايىنا, از كۇنگى جالعان عۇمىرعا اياق باسقان ادام بالاسىنىڭ كۇلكىسى دە, مۇڭى دا بىردەي. ءبارى ءبىر اتادان, ادام اتادان تاراپ وتىر. ءدىني قيسسالاردا تۇتاس ادامزات بالاسى بىرگە عۇمىر كەشىپ, بابىل مۇناراسىن سالۋعا كۇش قوسقانى باياندالادى. ماق­ساتى – جوعارىعا جەتۋ, بيىكتى كوكسەۋ. قۇداي تاعالا بۇل استامشىلىقتارىن قابىل كور­مەي, قۇرىلىس ۇستىندەگى قالىڭ ادامنىڭ ءبىر-بىرىنە ءتىلىن ۇعىنىقسىز ەتىپ, ءارتۇرلى تىلدە سويلەيتىن ەتىپتى. ارتىن الا ادامدار ءوز تىلىندە سويلەيتىندەرمەن بىرگە شوعىر­لانىپ, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تارىداي شاشىلىپتى. ءتورت كۇندىك جال­عان­نىڭ قۋانىشى مەن قايعىسىن قاتار تارت­قان ادام­نىڭ تەرەڭ ۇعىممەن نازار سالعانعا ءبىر-بىرىنە قوناق ەكەنى انىق سەزىلەدى. حاكىمدەر سودان دا ادامدى سۇيۋگە ۇندەيدى, ماحابباتقا شاقىرادى.

قازاق حالىق اندەرىنىڭ ەرەكشەلىگى – سۇيىسپەنشىلىككە, ىنتىماققا قۇرىلۋىن­دا. ءبىر عانا ءان ۇلتتىڭ بۇكىل بولمىسىن كور­سە­تىپ تۇرعانداي نىشان قالدىرادى. باق­ساق, اندەگى ليريكالىق كەيىپكەردىڭ مۇڭايۋى دا, قايعىرۋى دا تەرەڭ گۋمانيزم­گە, ادامگەرشىلىككە جاقىن. سوزبەن سۋرەت سالۋ, تابيعاتتى تاپ باسىپ بەينەلەۋگە كەلگەندە, بار عۇمىرىمىز كيىكتەي زىمىراپ كوزدەن وتكەندەي قالتاڭ قاعىپ قالا­تىنىمىز بار.

التىن بۋ اينا كولدىڭ بەتىن جابار,

اق ساۋلە كوكتەن ءتونىپ مارجان تاعار.

ماسەلەن, وسى ەكى جولدىڭ سۋرەتىنە كوز­دى جۇمىپ, كوڭىلدى اشىپ ءۇنسىز قاراۋعا بولادى. سول سۋرەتتە تاي-ق ۇلىنداي تەبىس­كەن بالالىق, بەيۋاق دىردۋ كەشتەن جارالانىپ قايتقان بۇيراباس بوزبالا, ومىردەن الاسۇرىپ ءمان ىزدەگەن ابزال شاق تا تابىلار ەدى. قۇدىرەت دەگەن وسى ەمەس پە؟

ۇلتتىق ءان ولەڭدەرىنەن قازاقتىڭ احلاق-ادەبى, يمان تارازىسى بايقالادى. سوڭعى ۋاقىتتا, قازاق ءوزىنىڭ بايىرعى ادە­بى مەن مىنەزىنەن ەداۋىر الىستاپ كەت­تى. تولاسسىز اق­پارات ايدىنى مەن سۇزگى­سىز فيلمدەر, ءدىنى بو­لەك بەينەباياندار حالىقتى ءدۇبارا قىلۋعا اينالدى. ماسە­لەن, جاپونيادا «ونەگەلىك تۋرالى كەڭەس» بار كورىنەدى. بۇل ۇيىم تەلەارنالاردى مۇقيات باقىلاپ, ارنا ۇلتتىق تاربيەگە قايشى دۇنيەلەر تاراتار بولسا ۇلكەن دەڭگەيدە ايىپپۇل تولەر ەكەن. ءارى جاستار كۇندەلىكتى تۇتىنىپ جۇرگەن قالتا تەلەفوندارىنا دا نازار سالىپ, ءارتۇرلى ەلدىك ادەپكە جاناسپايتىن بەينەبايانداردى ينتەرنەت ارقىلى شەكتەپ وتىرسا كەرەك.

ال كوپ قازاقتىڭ قازىرگى ءحالى ءوز تامىرىنان الىستاعان قاڭباققا ۇقسارداي. اۋىلدا تۋىپ, اتا تاربيەسىن كورگەن ىزەتتى قىز-بوزبا­لالاردىڭ ءوزى دەرلىك قالانىڭ اقشاڭقان ميمىرتىندا تۇنىق بولمىسىنان كوز جازىپ جاتادى. مۇنداي شاقتا باستاپقى بيازى, سىپايى, تولىمدى تار­بيە­گە ورالۋدىڭ جولى – حالىق اۋىز ادە­بيە­تىمەن, حالىق اندەرىمەن جاندى شايۋ.

باساسىڭ اياعىڭدى ىرعاڭ-ىرعاڭ,

سىلدىراپ شاشباۋىڭ مەن

التىن سىرعاڭ.

جاي ءجۇرىپ, شاتتاناسىڭ اسەرلەنىپ,

اسەمسىڭ جۇيرىك اتتاي

موينىن بۇرعان.

«گاۋھارتاس» ءانىنىڭ اقىرعى شۋماعىن­داعى وسى ءبىر ونەگە قازاق قىزىنىڭ تۇما جاراتىلىسىنان, بيپاز, ءشايى جىبەكتەي سىلاڭ, ادەپتى تۋمىسىنان حابار بەرەدى. اياق­تى ىرعاڭ-ىرعاڭ باسۋ دەگەنىڭىز – شابانداپ, اياڭداپ ءجۇرۋ, اقىرىن, ۇياتتىڭ جانارمايىمەن ءجۇرۋ. شاشباۋدىڭ سىل­دىراۋىنا كەلسەك, بۇل ۇزاق اڭگىمە. قازاق قىزىنىڭ اسەرلەنىپ شاتتانۋى – اقى­لىنىڭ نۇرلىلىعى مەن ەر جىگىتكە دەگەن جوعارعى قۇرمەتتەن تۋادى.

ادامدى جالپى ادامزات بالاسىنان ەرەك­شەلەندىرەتىن ۇلتتىق تۇرپاتى, سالت-ءداستۇرى, ادەپ-يباسى. مۇنسىز ادام كوسموپوليتكە اينالادى. دىڭىنەن اجىراعان ادامعا ءبىلىم قونۋى ەكىتالاي. ويتكەنى ءبىلىم مۇراتىنىڭ ۇشار باسى – ءوزىڭدى تانۋ.