تۇرگەنساي – تۇمسا تابيعات قاقپاسى

ورتالىقتىڭ اشىلۋىنا پرە­مەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ باستاعان بىرقا­تار قوناقتار قاتىستى. ولاردىڭ قاتارىندا مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان ەركىنباەۆ, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى ءاليا شالابەكوۆا, الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆ جانە «QazaqGeography» قوعامىنىڭ باسقارما توراعاسى ورمان نۇر­باەۆتار بار. جالپى, بۇل اشىلعان Turgensai – ىلە الاتاۋى ۇلتتىق پاركىنىڭ كارتاسىنداعى ەكىنشى ۆيزيت-ورتالىق. ول زاماناۋي ستان­دارتتارعا ساي قۇرىلعان. مۇندا وبلىس تۋريستەرى مەن قوناقتارىنا ۇلتتىق پاركتىڭ قىزمەتى تۋرالى بارلىق قاجەتتى اقپارات ۇسى­نىلادى.

– مەملەكەت ەكوتۋريزمدى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل بولەدى, بۇل تۋرالى ءتيىستى تاپسىرمالار بەرىلدى. الماتى وڭىرىندە ۇلتتىق پاركتەر كوپ, وسىعان وراي ءوڭىر ەكوتۋريزمدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتى سانالادى. 2021 جىل­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا الماتى كلاستەرىنىڭ اۋماعىندا­عى ءۇش ۇلتتىق پارككە كەلۋشىلەر سا­نى ونىڭ الدىنداعى جىلدار كورسەتكىشتەرىنەن اسىپ ءتۇستى. 2022 جىلدىڭ 6 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا دا ۇلتتىق پاركتەرگە كە­لۋشىلەر سانى ارتقان. مۇنىڭ ءبارى ەكوتۋريزمنىڭ دامىپ, اتالعان مادەنيەتتىڭ حالىق اراسىندا كەڭىنەن تارالىپ كەلە جاتقانىن بايقاتادى, – دەدى ءوز سوزىندە ۆيتسە-پرەمەر ە.توعجانوۆ.

ەندى Turgensai ورتالىعىنا كەلۋ­شىلەر ۇلتتىق پاركتىڭ جۇمى­سىمەن تانىسىپ, تۇرگەن شات­قا­لىنىڭ تۇمسا تابيعاتى بو­يىنشا ساياحاتتاۋدى باستايدى. ۆي­زيت-ورتالىق الماتى قالا­سىنان 80 شاقىرىم جەردە, تابيعي ەسكەرت­كىشتەرىنە باي تۇرگەن شاتقالىندا ورنالاسقان. ۆيزيت-ورتالىقتان ايۋلى سارقىراماسىنا دەيىن جاياۋ جۇرۋگە بولادى, ونىڭ بيىكتىگى – 30 مەتر. ال جولدىڭ ۇزىندىعى – 1,3 شاقىرىم. بۇدان باسقا, تۇرگەن شاتقالى اۆتوجولىنىڭ بويىندا پايدالى مينەرالدار­عا باي بەس بۇلاق بار, سونداي-اق ىستىق رادوندى بۇلاقتار دا كەز­دەسەدى. جاڭادان اشىلعان ورتا­لىق اۋماعىندا تۋريستەر «قاي­راقتى» سارقىراماسىن, شىن­تۇرگەن شىرشا ورماندارى, سي­ۆەرس الماسىنىڭ تابيعي رەزەرۆاتى جانە باسقا دا تابيعي نىسانداردى تاماشالاي الادى.

– مۇنداي ۆيزيت-ورتالىق مادە­نيەتى ومىرىمىزگە ەنۋگە ءتيىس, ول قازاق­ستاندىقتار مەن شەتەلدىك قوناق­تارعا ءوز دەمالىسىن ۇيىم­داس­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى­­نىڭ ارقاسىندا قاراپايىم ازا­ماتتار قاۋىپسىز مارشرۋتپەن دەمالىپ, كۇش جينايتىن جەرلەر تۋرالى ماعلۇمات الا الادى. وسىنىڭ ەسەبىنەن ۇلتتىق پارك­تەر اۋماقتى تازا ۇستاپ, سونىمەن قاتار ينفراقۇرىلىمدى دامىتىپ, جاقسارتا الادى. Turgensai كەشەنىنىڭ وزىندە اقپاراتتىق ستەند, ءدارىس زالى, كادەسىي دۇكە­نى, تاماقتانۋ ورنى, قوعامدىق دارەتحانا, ويىن الاڭى مەن تەرراسسالار بار. مۇمكىندىگى شەك­تەۋلى ادامدار مەن كىشكەنتاي بالالارى بار اتا-انالار ءۇشىن پاندۋس­تارمەن جابدىقتالعان, دەدى «QazaqGeography» قوعامىنىڭ توراعاسى ورمان نۇرباەۆ.

ايتپاقشى, ىلە الاتاۋىنىڭ تەرىسكەي بوكتەرىنەن باستالىپ 49 شاقىرىمعا سوزىلاتىن تۇرگەن شاتقالى سارىتاۋ جوتاسىنا دە­يىن سوزىلىپ جاتادى ەكەن. ءارى قاراي اسى ۇستىرتىنە جالعاسادى دەيدى دەرەكتەر. شاتقالدان باس­تاۋ الاتىن تەرىسكەنسۋ وزەنى دە ايماقتىڭ ءىنجۋ القاسىنداي. قور­شاعان ورتاعا كورىك بەرەدى. ءارى تاۋ وزەندەرىنىڭ ىشىندەگى ارناسى تەرەڭ وزەننىڭ ءبىرى وسى تەرىسكەنسۋ ەكەن. سۋدىڭ تۇڭعۇيىك ءتۇبى 1 جارىم مەترگە دەيىن جەتەدى-مىس. تۇرگەن شاتقالى تۇمسا تابيعي مەكەن عانا ەمەس, قورشاعان ورتا­نىڭ سۇلۋلىعىنا قۇشتار جان­داردىڭ اڭسارى اۋىپ تۇراتىن ءتۋ­ريزمنىڭ ورتالىعىنا دا اينالىپ كەلەدى. الماتى قالاسىنان 90 شا­قىرىم قاشىقتىقتا جاتقانىنا قاراماستان تاۋ اراسىنا كەلۋشىلەر قاتارى سيرەمەيدى ەكەن. اسىرەسە دەمالىس كۇندەرى بۇل ماڭعا اعىلعان ادام قاراسى كوپ بولادى. ويتكەنى عاجايىپ تابيعاتتىڭ بىرنەشە كەرەمەتى وسى شاتقالدان تابىلادى. مۇندا العاش كەلگەندە ىستىق سۋ اتقىلاعان بۇلاق پەن تاستان قۇلاپ اققان سارقىراما الدىڭنان قارسى السا, ىشكەرلەي ەنگەن سايىن قىلقان جاپىراقتى اعاش شوعىرى مەن ۇشار باسىن قار كومگەن تاۋ شىڭدارى ىنتىقتىرىپ الا جونەلەدى. تۇرگەندەگى تابيعي سارقىرامانىڭ ىشىندەگى ەلەۋلىسى ايۋلى دەپ اتالادى ەكەن. جاقپار تاستان قۇلاپ تۇسكەن تاۋ سۋى 30 مەترلىك بيىكتەن ىلديلاپ اعىپ, ەتەك­تەگى وزەن ارناسىنا قوسى­لىپ جاتىر. ال وسىنداعى بوز­گۇل اتتى تاعى ءبىر تاڭداي قاق­تى­رار سارقىراما جارتاستى تە­سىپ شىعىپ, كادىمگى تۋننەلدەن وتكەن جۇردەك پويىز سياقتى ارىن­داپ اعىپ وتەدى. جالپى, بۇل سارقىرامالاردىڭ دەنى باستاۋىن ىلە الاتاۋىنىڭ مۇزدىقتارىنان الاتىن شىڭ تۇرگەن مەن كىشى تۇرگەن وزەندەرىنىڭ تۇيىسكەن تۇ­سىنا جينالىپ, ىلديلاي كەلە تۇر­گەن وزەنىنىڭ ارناسىندا توعى­سادى. قاپتالداس اعىپ جاتقان تەرىس­كەنسۋ وزەنى دە تارماقتالىپ با­رىپ, تۇرگەنمەن تۇيىسەدى. ءدال وسى تەرىسكەنسۋ وزەنىندە بالىق ەتىنە جەرىك قاۋىم التىنعا باعا­لايتىن باقتاق بالىعى وسىرى­لەدى. ياعني مۇنداعى فورەل شارۋا­شىلىعىنىڭ ءونىمى سۇرانىسقا يە. تۇرگەن شاتقالىنىڭ وسىمدىك الە­مى دە وتە باي. تاۋ اراسىندا قۇر­عاقشىلىققا ءتوزىمدى سەمەنوۆ ۇيەڭ­كىسى, مۋشكەتوۆ تۇيەسىڭىرى سياقتى سيرەك كەزدەسەتىن اعاش تۇر­لەرى وسەدى. جابايى ورىك اعاشى مەن سيۆەرس الماسىنىڭ تۇپتەرى دە جەتكىلىكتى. ال قايىڭ مەن تە­­رەك, شىرشانىڭ كوپتىگى كوز سۇ­رىن­دىرەدى. شاتقالدىڭ تابيعي ەرەك­­شەلىگىنىڭ ءبىرى – بۇتالى وسىم­­دىكتەردى ءجيى ۇشىراتاسىز. اق باسقان سايىن قاراقات, بورى­قاراقات, تاڭقۋراي, بۇلدىرگەن, قوي بۇل­دىرگەن, يتمۇرىن شوعىرىن كورەسىز. ارينە, مۇنداي تۇمسا وڭىر­دە اڭ-قۇستىڭ دا الۋان ءتۇرى بو­لۋى زاڭدى. شاتقال ءىشىن قويان, بورسىق, ءتيىن, قابان, تاۋەشكى, قاس­قىر, ايۋ مەكەندەيتىنى ءسوزسىز. ۋلى جىلانداردىڭ دا ءتۇرى كوپتەپ كەزدەسەدى ەكەن.

ياعني تۇرگەن شاتقالىنا جول تارتقان تۋريست ءۇشىن تاڭدانىسقا تولى دەمالىس بولارى ءسوزسىز. وعان قاجەتتى جاعداي دا جاسالىپ جاتىر. مىسالى, جاقىن ارادا وسىنداي ۆيزيت-ورتالىقتار التىنەمەل مەن شارىن ۇلتتىق پاركتەرىندە اشىلماق. وندا ارنايى كەمپينگ جانە گلەمپينگ ايماقتارى بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق پاركتەر ينفراقۇرىلىمى ىڭعاي­لى: ناۆيگاتسيا, كورۋگە ارنالعان الاڭدار, سۋى تازا فونتاندار, دارەتحانالار, كولەڭكە تۇسىرەتىن قالقالار بار.

– ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق پاركىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان نىسان تۋريستەرگە قولايلى ورىندا اشىلدى. «QazaqGeography» رەس­پۋب­ليكالىق قوعامدىق بىرلەس­تىگى­نىڭ سەرىكتەستىگىمەن اشىلعان ورتا­لىق ەندى تۋريستەر ءۇشىن قىز­مەت كورسەتەدى. وسى جەردە اكىمدىك الدىندا تۇرعان بىرنەشە ماسەلەگە توقتالا كەتكەنىم ءجون بولار. ءب­ى­رىن­­شىسى – بايلانىس, انىعىندا ونىڭ جوقتىعى. وقىس جاعداي ورىن السا, حابار بەرۋگە مۇمكىندىك جوق. ينتەرنەت جەلىسىن ايتپاعاندا, قو­­ڭى­راۋ شالۋدىڭ ءوزى مۇڭ. جول تار, تۇرگەن تابيعاتىن كورۋگە اسىق­قان ادامنىڭ قاراسى كوپ. وسى ماسەلەگە نازار اۋداردىق. ەكىن­شىدەن, شاتقالعا شىعاتىن كو­لىك­تەردىڭ سانىن ازايتۋ ءۇشىن ەسىك قالاسىنان ارنايى مارشرۋت اشۋ كەرەكتىگى كورىنىپ-اق تۇر. ەگەر ۋاقتىلى جاقسى سپرينتەر كولىكتەرى جۇيىتكىپ تۇرسا, كوپ ادام كولىگىن تاۋعا سالىپ «قيناماي» سول قوعامدىق اۆتوبۋستى قولدانارى بەلگىلى. ۇشىنشىدەن, ۇلتتىق پارك تابيعاتىن ساقتاۋ ءۇشىن, الدىمەن قوعامدىق كولىك ماسەلەسىن رەتتەپ الىپ, جەكە كولىكتەن الىناتىن الىم باعاسىن كوتەرۋ كەرەك سەكىلدى. ويتكەنى اسفالت جول با­تان دەپ اتالاتىن جەردەن ءبىتىپ, ءارى قا­راي شاعىل تاس جول باستالادى. ياعني بۇل جەردە دە جول تال­عامايتىن كولىكتەر بولماسا, جەڭىل اۆتو جوعارى جۇرە المايدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە وسى تۇستا دا جاڭا ۆيزيت ورتالىعىنىڭ قۇ­رىلىسى اياقتالۋعا جاقىن. ال اكىم­دىك ءوز تاراپىنان ايتىلعان ماسەلەلەردى شەشۋگە جۇمىلىپ, جۇمىس ىستەيدى, – دەدى تاقىرىپقا وراي الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى عالىمۇرات جۇكەل.

الماتى وبلىسى