قازاق پروزاسىندا ايشىقتى قولتاڭباسىن قالدىرعان كورنەكتى جازۋشى دۇكەنباي دوسجاننىڭ «جولبارىستىڭ سۇرلەۋى» اتتى حيكاياتى بار. باس-اياعى جيناقى, شىمىر جازىلعان شىعارماداعى باس كەيىپكەر – اياپبەردى قاراپايىم قويشى بولسا دا ءوز-ءوزىنىڭ جان سارايىنا ءۇڭىلىپ جۇرەتىن فيلوسوف.
جان-جاعىنان قۇم ساۋلاعان قىزىلقۇمنىڭ قيان تۇكپىرىندە اتاكاسىپتىڭ جولىن قۋعان بوزبالا شارۋاسىنا شەگەدەي مىعىم. ءۇيلى-باراندى, كۇنى ەڭكەيگەن كارى شەشەسى, قولدى-اياققا تۇرمايتىن كەلىنشەگى, قوس ءبۇلدىرشىنى بار. «ويلايتىنى: ماڭدايىنا جازعان تاعدىرى – قىسى-جازى توبەدە شىجعىرعان اپتاپ كۇن, ىسقىرعان اڭىزاق جەل, سارى ساعىم, يت بايلاسا تۇرعىسىز قىزىلقۇمنىڭ قيان تۇكپىرى دەپ. ۇجىمنىڭ ازىناعان اشقاراق قويى تاعى. بيىل ەرتە كوكتەمنەن قۇم ىشىنە جىلى جاڭبىر ەل-سەل جاۋىپ, ايداھار – جەل ءىشىن تارتىپ, بەتىنەن بوزداعى شىققان ولكە تۇلەپ شىعا كەلگەنى. كارى شەشە سوڭعى وتىز جىلدا قۇم توسىنە قۇدايدىڭ راحىمى جاۋعانى دەپ جەتى نان ءپىسىرىپ, كۇڭىرەنىپ قۇران وقىدى. ەرتە تويىنعان مال جەدەل كۇزەككە ءتۇستى, ءۇيىپ ءتول توكتى. اشەيىندە قۋساڭ قۇمالاق تۇسپەيتىن قاتپا ساۋلىقتار بيىل ەگىزدەن قوزى ماڭىراتتى. تىزبەنىڭ سوڭىندا سۇمەتىلىپ جۇرەتىن اياپبەردى اياق استىنان «وزات», «اياكەڭ» اتالىپ, بالاعىن شۇبالتىپ مىنبەگە ورمەلەدى… تاجىريبەسىن تەرمەلەدى…»
وقيعا وسىلاي باستالادى. ۇجىم اتقامىنەرى, وزگە بەلسەندىلەر كەۋ-كەۋلەپ اياپبەردىنى شيپاجايعا جونەلتۋ قامىندا شالا شابىلىپ ءجۇر. داي-داي كوتەرمە ءسوزدىڭ اياعى مۇنى ماسكەۋ تۇبىندەگى قالىڭ جىنىس توعاي اراسىنا قونىس تەپكەن دەمالىس ورنىنا سۇيرەپ اكەلدى. اياپبەردىنىڭ ويى وزگەدە. تاعدىرى قۇممەن قۇمشا سۋسىعان كەيىپكەردىڭ جۇرەگى وينامالى, كوڭىلى الاي-دۇلەي. ءۇي ىرگەسىنە كورپەسىن قىمتاپ ساۋلاپ كەپ قالعان قۇمعا باسپاناسى كومىلىپ قالماقشى ما؟.. كۇنۇزاققا قولدى-اياققا تۇرماي, ءۇيدىڭ بىلىققان شارۋاسىندا تىپىرلاعان كەلىنشەگىنىڭ موينىنا بار سالماقتى ءۇيىپ ساپ, شيپاجايدىڭ اق سەيسەپتى توسەگىندە اياقتى كوسىپ سالىپ شىرەنىپ جاتپاقشى ما… اناسى, ەكى بالاسىنىڭ تاعدىرى نە بولادى دەگەن سان ساۋال كەيىپكەردى جەگىدەي جەيدى. اياپبەردى الىستاعى ماسكەۋگە جول تارتادى. كومەكشىلىككە تاۋباي, ءابۋتالىپ ەسىمدى ەكى بوزبالا جەگىلەدى. كەيىپكەرىمىز ىشتەي ءجۇز تولعانادى: «ەل شەتىندە وتىرسا ءبىر ءجون, قىزىلقۇمنىڭ ءبورى جورتىپ, ءمالىن شۋلاعان, جەلى ازىناعان قيان تۇكپىرىندە جان ساقتاۋدىڭ ءوزى قيامەت-قايىم» دەپ ۋايىمدايدى… تۇڭىلەدى… كۇڭىرەنەدى… شيپاجايدىڭ اق توسەگى جامباسىنا تاستاي باتادى, ىشكەنى ءىرىڭ, جەگەنى جەلىم.
قۇمدى وڭىردە ومىرگە كەلگەن قالامگەر بالا جاسىنان ءشول ازابىن سەزىنىپ, تۇشىنىپ وسكەن. سول سەبەپتى قۇمنىڭ سەكسەۋىلىنە, جانتاعىنا دەيىن ءتىل ءبىتىرىپ قوزىداي جامىراتىپ شىعارما جەلىسىنە كوگەندەيدى. قۇم ىشىندە كورپەسى اشىلماعان قۇپيا قانشاما. قازاق قۇمدى كيە تۇتادى, «قۇمداي كوپ بولايىق, ءبىر-بىرىمىزگە سەپ بولايىق» دەيدى. كوكىرەگى كومبە اياپبەردى قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى شەگەلەپ كەلەدى: «بۇيراتتىڭ بالاپان سەكسەۋىلىنە تيمەڭدەر, قىزىلدىڭ قۇمى ىشكەرى سۋسي تۇسسە, قاراپ قالادى, قىستاۋدى باسىپ قالادى», دەۋشى ەدى».
ايتقانى كەلىپ, جاعاداعى توتيايىنداي سەلدىر توعايدى جۇتىپ, ءۇي ىرگەسىن كەمىرىپ قۇلاتۋعا اينالدى. ايتقان اۋىز جامان. «اۋەلى قورانىڭ ىرگەسىن باستى, ويپاتتىڭ شۇرايلى جەرىن جالماپ جۇتتى, قولتىقتاعى قويشى قۇجىراسىنا ايداھارشا ىسقىرىپ, جەر باۋىرلاپ تونە ءتۇستى. قوماعاي, تويىمسىز, جۇتقانى جۇمىرىنا جۇق بولماي, قۇيرىعىمەن جەر سابالاپ ىندىنى كەپكەن قۇم-جىلانعا اياپبەردى كۇن سايىن كۇرەگىمەن بەتتەسۋگە شىعادى. قۇم-جىلانى اككى, تۇنەمەسى جىلجيدى». وسى اپاتتى كورە وتىرىپ, بىلە تۇرىپ اۋىل اكىمى دارمەنسىز. سىناپ سەكىلدى سىرعاناپ, سىرعاقتاپ, جاۋىردى جابا توقيدى, باسشىعا قوسشى تاعدىرى كەرزى ەتىك اۋىستىرعانمەن پارا-پار. ءتورت اياقتى مالدىڭ اماندىعىن عانا سۇرايدى. قۇم-جىلانمەن الىسىپ, شالىسقان اياپبەردى تىرسەگى تىرسەگىنە توعىسىپ تيتىقتايدى. دۇنيەدەن باز كەشىپ كەتكىسى كەلەدى. اقىل سۇراپ الىستاعى عۇلاماعا حات جازىپ اۋرە. ماڭايى – تاسكەرەڭ مىلقاۋ…
كوز اشقالى تۇكپىردەگى اۋىلدان ۇزاپ شىقپاعان اياپبەردى ۇلكەن قالادا قۇمىرسقاداي قۇجىناعان ءنوپىر جۇرتتان جۇرەگى لوبلىپ, باسى اينالادى. امان-ەسەن شيپاجايعا جەتىپ, جان شاقىرىپ, قالىڭ ويعا بەرىلەدى. جازعان باسى: «بۇيراتتىڭ پۇشپاعىن جۇلگەلەپ وتەتىن جولبارىس سۇرلەۋىنە مالدى دا, جاندى دا جولاتپاي تۇنەمەسى ساق جاتىڭدار» دەۋدى جۇرەرىندە تارس ۇمىتىپتى. جون ارقاسىنان سۋىق تەر قۇيىلىپ, جۇرەگى ماي ىشكەندەي كىلكيدى. سۇمدىعى سوڭىنان اشىلادى.
ىلكى زاماننان بۇيرات پۇشپاعىنداعى كىسى اياعى باسپاعان سەكسەۋىلى, جىڭعىلى داريانىڭ ساعاسىنا تىرەلەتىن. عاسىر باسىندا قۇم, جىڭعىل, قامىسى قويان-قولتىق جاپتاسقان توعاي ىشىندە جولبارىس جورتقان دەسەدى. وتكەن عاسىر اياعىندا اقمەشىتتى العان اسكەرباسى چەرنياەۆ الدەنەشە دۇركىن وسى ماڭنان جولبارىس اۋلاي شىققانىن جازۋشى اعامىز تاپتىشتەپ جازعان. سىمتەمىر سۇرگىمەن وتاعان سەكسەۋىل مۇلدە سيرەدى, جىڭعىلدى ءورت شالدى, نارقامىس قارتتىڭ شاشىنداي سيرەپ جوعالدى. ازىناعان جەل مەن ويدىم-ويدىم ايتاقىر قالدى. جەل ءۇپ ەتسە, كۇل سۋىرعانداي كوزدى تۇتادى.
ءبىر زاماندا نايقالا اققان داريا جاعاسىندا جولبارىس بولعان دەگەن اڭىز كەشەگى كۇنگە دەيىن ايتىلاتىن. ەل ىشىندەگى ەسكى ءسوز ۇمىتىلا قويماعان. باباسى جولبارىس اۋلاپ جان باعىپتى. نارقوسپاقتىڭ بەلىنەن جولبارىس ىرعىپ وتسە, تۇيە بەلىن كوتەرە الماي قالادى ەكەن. جولبارىس جورتقان كونە سوراپتاعى قاۋىپ كەيىپكەردىڭ جۇرەگىن ءتىلىپ وتەدى, ۋايىم شەگەدى. ەل شەتىندە جۇرگەندە كيەلى اڭدى كوزى شالىپ قالعانداي ەدى. مالدىڭ جايىن مالدان ارتىق سەزەتىن اياپبەردى جاز شىعا ازىعىن سايلاپ, بوكتەرگىگە جۇمىرىن بايلاپ, اشقاراق مازاسىزدى الىسقا ايداپ جوعالادى. دالاعا تۇنەپ, بۇيراتتىڭ ەتەگىنە اياق سوزادى. ءسۇتى قايتىپ, ءۇرپىسى قاتىپ تويىنعان ساۋلىقتى كۇن كوتەرىلە قىستاۋعا ايدايمىن عوي دەپ بەكىنگەن ءتۇنى… ء«تۇن ەمەس-اۋ, اپاق-ساپاق كەشقۇرىم, كوكجيەك قىزىلى ءالى جۋىلا قويماعان كەز… جولبارىس سۇرلەۋى اتالىپ كەتكەن ەسپە قۇمنىڭ كۇنەس بەتكەيىنەن سوزالاڭداپ بارا جاتقان الدەنەنى شالىپ قالدى. ساۋلىق ءدۇر ەتىپ ۇرىكتى. بۇرىن «كوكجال كورسە قايمىقپاي قارسى شابادى», دەپ دۇرديتكەن تورتكوز توبەتى قۇيرىعىن بۇتىنا قىسىپ قىڭسىلاسىن, جەر باۋىرلاپ جاتا كەتسىن…».
الگى وقيعادان كەيىن پىسكەن باۋىرداي ءتىلىنىپ جاتقان قۇم ىشىنە اتتاپ باسپاۋعا بەكىنگەن. كورگەنىن ەشكىمگە ءتىس جارىپ ايتپاعان. جۇرەر الدىندا وسى قاۋىپتى زايىبىنا ەسكەرتىپ كەتپەگەنىم-اي دەپ بارماعىن تىستەيدى.
اۋىر بەينەتتىڭ كەزەگىندە قالعان جاس كەلىنشەكتىڭ باسىننان وتكەن ازاپتى جازۋشى كوركەم بوياۋ, كورىكتى تىلمەن مايىن تامىزىپ سۋرەتتەيدى. كەلىنشەكتىڭ ءارى نازىك, ءارى سەزىمتال, ءارى بەيكۇنا جان سارايىن ارالايسىز. سىپايى, قازاقى, جان جىلۋلى, قۇشتارلىعى وتشا شارپىعان ايەل باسىنا تونگەن قاتەردى تاعدىر دەپ قابىلدايدى. كومەكشىگە سەنبەي وتارعا ءوزى يەلىك ەتەدى. اق تەر, كوك تەر بەينەتتەن مۇجىلە باستاعان. كۇيەۋىنە كوپ جايتتى جىپكە ءتىزىپ ايتا بەرمەيتىن. جار توسەگىنىڭ ىستىعى باسىلعان. كۇيەۋى قۇلاعىڭ قايسى دەسە – مۇرنىن كورسەتەردەي موجانتوپاي, مىرىڭ مىنەز, قۇم ادامى دەگەن ەسىم جامادى. جۇبايىنا قاراتىپ ايتىلعان ءازىل-وسپاق ايەلدىڭ نازىك جۇرەگىنە ءبىز بوپ قادالادى. قۇربىلارى: «ميى اشىعان, ماڭگۇرتتەن قۇتىل», دەپ كەلەكە قىلادى. تابيعاتتىڭ تىلسىم سىرىن تامىرشىداي تاپ باساتىن جىگىتتىڭ جان ازابىن تۇسىنەتىن كەلىنشەكتىڭ ءوز مۇڭى وزىنە جەتەدى.
سۋرەتكەر اۋەلگىدە اعىل-تەگىل اقتارىلماي, وقيعانى شيەلەنىستىرىپ بارىپ بىرتىندەپ شەشەدى. وي قايشىلاسۋى وقيعا قايشىلاسۋىنا الماسادى. ماسكەۋدە جاتقان اياپبەردى مەن اۋىلدىعى زەينەلدىڭ وي اعىنى ءبىر كولبەۋدە ءتۇيىسىپ, ورمەك تىنىندەي قاتار ورىلەدى, ميستيكالىق ەلەمەنتتەرگە ءجيى جۇگىنەدى. دەمالىستا قامسىز جاتقان كەيىپكەرىمىز وقىس ويدان ءتۇس كورگەندەي شوشىنىپ, بۇيرات سۇرلەۋىندە بۇلكەكتەپ بارا جاتقان قۇبىجىق پالەنىڭ كەلىنشەگىن قانجوسا قىلىپ تالاعانىن ويشا ەلەستەتەدى. توسەگىنەن اتقىپ تۇرىپ: «ساقتا-ساقتا!..قايدا-قايدا!» دەپ جىن قاققان كىسىدەي سىرتقا ىتىرىلادى.
وسىدان كەيىن-اق وقيعا وزگەشە ءورىس الادى. كەلىنشەكتى باياعىدا تۇقىمى تۇزداي قۇرىعان اڭ پاتشاسى ەمەس, ىرگەدەگى ۇلكەن شاھاردا جەر سىلكىنىپ, حايۋاناتتار ساياباعىنان قاشىپ شىققان, قولدان تاماق جەپ ۇيرەنگەن اۋستراليا اق قاسقىرى القىمداپتى.
…اي جارىعى استىندا كەلىنشەك تۇزگە شىعادى, قاپەرىندە دانەمە جوق, اۋدەم جەرگە ۇزاپ كەتەدى. اسەرلى سۋرەت كولبەپ وتەدى: «اشىق قالعان ەسىكتەن اشىققان, بۇكتەتىلگەن اپپاق ماق ۇلىق ۇيگە سىپ ەنەدى. كەلىنشەك اياڭداپ كەلىپ تابالدىرىقتان ىشكە اتتاپ, سول قولىمەن ەسىكتى قاۋسىرا جاپتى. قاراكولەڭكەدە كاسەكىنى سيپالاپ ىلگەكتى تاۋىپ, ىشىنەن ءىلدى. ارتىنا اينالىپ, كىبىرتىكتەي باسىپ ءتور بولمەگە جىلىستاپ جىلجي بەرگەن. جۇرەك باسى ءدىر ەتتى. اپپاق يرەتىلگەن قۇبىجىق ار-ر ەتىپ, قارسى ۇرىپ, جاعالاسا كەتتى. ۇرەيدەن ەسى شىققان ۇرعاشى بەتىن باسىپ, اھ ۇرىپ, قۇلاپ ءتۇستى…». جاڭا ءبۇر جارعان ءومىر قىزعالداعى – جاس ايەلدىڭ عۇمىرى قىسقا. جازۋشىنىڭ تۇسپالىنشا – عۇمىردى ۇزگەن – قۇم ىشىندەگى اۋىر بەينەت, قۇم-كەسەلگە ۇشىراعان كىسىلەردىڭ نەمكەتتىلىگى, ەنجارلىعى, قامسىز-مۇڭسىز مىنەزى, ءبىر-بىرىمەن تۇسىنەسە الماۋى, مىنەز ەكولوگياسى دەر ەدىك.
سارعىش ساعىمعا جۇتىلىپ, بىردە كەرىلگەن جىپكە ىلگەن كىردەي, بىردە تاڭعى بۇلتشا جەلپىلدەي ءجۇزىپ, كولدەنەڭ ۇزاپ بارا جاتقان كەلىنشەكتىڭ ۇلبىرەگەن رۋحىن كورەسىز. حيكايات وسىمەن ءتامام.