جۋىقتا تۇركىستان مۋزىكالىق دراما تەاترىندا قالامگەر-دراماتۋرگ ەرمەك امانشاەۆتىڭ ليبرەتتوسى بويىنشا «قورقىت تۋرالى اڭىز» اتتى پلاستيكالىق سپەكتاكلىنىڭ پرەمەراسى ءوتتى. قويۋشى رەجيسسەرى – رەسەيلىك بالەتمەيستەر, ونەرتانۋشى كونستانتين سەمەنوۆ. ال كومپوزيتورى – ح.شانعاليەۆ, سۋرەتشىسى – ت.ۆيۋشينسكايا, جارىق بەرۋ سۋرەتشىسى – ت.ميشينا, بەينەكونتەنت بويىنشا قويۋشى-سۋرەتشى – س.رىلكو, كوركەمدىك جەتەكشىسى – ا.كوپباساروۆا.
تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق رۋحاني تۇلعاسى, جىراۋ, قوبىزشى قورقىت بابامىز تۋرالى تالاي-تالاي ساحنالىق قويىلىمدار ءتۇزىلىپ, كوپتەگەن سۋرەتكەردىڭ قالامگەرلىك ءھام شىعارماشىلىق شابىتىنا ارقاۋ بولعانىن سانامالاپ, دالەلدەپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق.
الايدا ونەردىڭ كيەلى بەسىگى سانالاتىن تۇركىستانداعى تەاتردىڭ اتالعان قويىلىم تاقىرىبىمەن ەمەس, ساحنالىق فورماسىمەن, ونىڭ رەجيسسەرلىك-قويىلىمدىق جەتكىزۋ تاسىلدەرىمەن قىزىق بولعانىن باسا ايتۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدە بي ونەرى (حورەوگرافيا) سالاسىنىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى جوق ەمەس, دەگەنمەن ءالى دە دامىتاتىن تۇستارى دا بار. اسىرەسە زاماناۋي بي ونەرى تاسىلدەرىن قولدانىپ, جوعارى دەڭگەيدە شەبەرلىك تولعاۋ – ۇلكەن سۇرانىستا.
حح عاسىردىڭ باسىندا حورەوگرافتار كلاسسيكالىق بالەتتىڭ قاعيدالارىنان تولىقتاي باس تارتىپ, جاڭاشا باعىتتا قوزعالۋدىڭ قاجەتتىلىگىن مىقتاپ ۇقتى. وسى كەزەڭدە جالپى الەمدىك ساحنا ونەرىندە جاڭالىققا تالپىنىس, ىزدەنىستەر ءدۇمپۋى بايقالدى. بي الەمىنىڭ نەگىزگى تۇلعاسى – ايسەدورا دۋنكان ەركىن پلاستيكالىق بي ونەرىن ناسيحاتتادى. ول بي, ياعني ادامنىڭ دەنە قيمىلدارى ارقىلى كوركەم وي, سەزىم شارپىلىستارىن, رۋحاني تارتىستاردى جەتكىزۋگە بولاتىنىن دالەلەدەدى.
ادام ءوزىن-ءوزى تانۋ قۇرالى رەتىندە قاراستىرىلا باستاعان حورەوگرافيانىڭ ەكى ءتۇرلى باعىتى تۇراقتى دامۋ بارىسىن باستان كەشىردى. «مودەرن دانس» جانە «پوستمودەرن دانس», كەيىننەن بۇل ىزدەنىستەر contemporory dance – ەگەر تىكەلەي اۋداراتىن بولساق «زاماناۋي بي» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن قۇبىلىسقا اينالدى. ونىڭ كورنەكتى وكىلدەرى قاتارىندا پينا باۋشتى ەرەكشە اتاۋعا بولادى. پ.باۋش ءبيدىڭ ورىندالۋ اسەمدىلىگىنە ەمەس, كەيىپكەردىڭ ىشكى سەزىمدەرىن جەتكىزۋدەگى اسەرىنە كوپ ءمان بەردى.
قازىرگى تاڭدا ەۋروپالىق كورەرمەن مەتيۋ بورن مەن كريستيان سمەدستىڭ قويىلىمدارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ وتىرۋى بي ونەرىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بي لەكسيكاسىمەن قويىلعان سپەكتاكلدەردى اۋدارۋدىڭ قاجەتى شامالى, قيمىل ءتىلى بارلىعىنا تۇسىنىكتىلىگىمەن ءوتىمدى. ەلىمىزدە وسى باعىتتاعى ىزدەنىستەر ءولىارا شاقتا, ياعني 1999-2000 جىلدار كەزەڭىندە پايدا بولدى. اسىرەسە گ.اداموۆا, اعايىندى گۇلميرا جانە گۇلنارا عابباسوۆالار شىعارماشىلىعىندا زاماناۋي بي ونەرىنىڭ باعىتتارى باتىل بوي كورسەتكەن ەدى. سول ىزدەنىستەردىڭ زاڭدى جالعاسى رەتىندە قابىلدانعان «قورقىت تۋرالى اڭىز» پلاستيكالىق سپەكتاكلى كورەرمەننىڭ جاڭا تەاترلىق باعىتتاعى سۇرانىسىن وتەي الدى دەۋگە بولادى.
قويۋشى-رەجيسسەر ك.سەمەنوۆ وسى العاشقى حورەوگرافيالىق جۇمىسىندا كوپ جەتىستىكتەرگە جەتكەن. ەڭ ءبىرىنشى, ول ۇلتتىق مەنتاليتەتتى نازاردان تىس قالدىرماي, قويىپ وتىرعان ماتەريالدىڭ ماڭىزىن, ءمانىن دۇرىس تۇسىنگەن. ەكىنشىدەن, رەجيسسەر-حورەوگراف ك.سەمەنوۆتىڭ كلاسسيكالىق ءبيى ورنەگى مەن مودەرن ءبيى ۇلگىسىنىڭ اراسىنداعى نازىك ۇيلەسىمدىلىكتى تابا بىلگەنى قۋانتتى. قورقىت تاقىرىبى حورەوگرافقا شىعىس پەن باتىستىڭ ۇندەستىگىن تابۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. بۇل – رەتتە, حورەوگرافتىڭ كوركەم يدەياسىن بەينەكونتەنت جانە ستسەنوگرافيا سەمانتيكاسىمەن جەتكىزىپ وتىرعان سۋرەتشىلەر توبىنىڭ جۇمىسى جوعارى دەڭگەيدە شىققانىن دا ايتا كەتكەن ورىندى. ۆيزۋاليزاتسيالاۋ ءادىسىن قولدانۋ بارىسىندا سۋرەتشىلەر مەن قويۋشى-حورەوگراف نەگىزگى مازمۇننىڭ اسەرلىگىن كۇشەيتە العان.
قويىلىم تابيعاتى جانرلىق جاعىنان ناقتى انىقتالماعان. الايدا رەجيسسەر سپەكتاكلدە پەرفورمانس تاسىلدەرىن باتىل قولدانۋى ناتيجەسىندە ونىڭ ءمانى مەن اسەرىن بايىتا العان. تارقاتا ايتساق, قويىلىم بارىسىندا ورىنداۋشىلار ساحنانىڭ ەدەنىنە ءارتۇرلى تۇستەگى: قىزىل, جاسىل, سارى, كوك, ت.ب. ءتۇستى بوياۋلاردى جاعا باستايدى. بۇل ءار كەيىپكەردىڭ, قالا بەردى, ءار پەندەنىڭ ومىرلىك جولىنىڭ سەمانتيكاسىن بەرەدى. جەر بەتىندەگى ادامدار ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىنى سياقتى ولاردىڭ تاعدىرلارى دا, عۇمىرلىق ۇستانىمدارى دا ءبىر-بىرىنە مۇلدە ۇقسامايدى. وسى كورىنىستەن سوڭ ساحنادا جاڭبىر جاۋادى. جاڭبىر تاماشىلارى ساحنا بەتىن جۋىپ, جەرگە تۇسكەن سىزىقتاردى وشىرە باستايدى. بۇل, جالپى, ءومىردىڭ مەزەتتىك ءمانىن, پەندەگە ولشەپ بەرىلگەن ءساتتىڭ قىسقالىعىن بەينەلى تىلدە جەتكىزە العان رەجيسسەرلىك ءتاسىل بولدى. وسىلايشا, رەجيسسەر ءار ساحنانىڭ ءمان-مازمۇنىن تەرەڭنەن اشۋعا كۇش سالعانى بايقالدى.
ليبرەتتو وقيعاسىنا سايكەس ورىندالعان بي پارتيالارى كوپ جاعدايدا مۋزىكالىق پارتيتۋرامەن ۇندەستىك دەڭگەيىنەن كورىنبەيدى. جالپى, قوبىز سارىنىنا بيلەۋدىڭ ءوزى كۇردەلى شارۋا. سىرشىل دىبىس يىرىمدەرى, كۇردەلەنگەن ىرعاققا نەگىزدەلگەن قوبىز سارىنىنا ىلەسىپ قيمىلداۋ, ودان وي-يدەيا ءورۋ ونەرپازدارعا دا وڭايعا سوقپاعانى بايقالىپ تۇر. بۇل رەتتە, سپەكتاكلدە سينحروندى قوزالىستان قاراعاندا دياحروندى دەنە بەلگىلەرىنىڭ سەميوتيكاسىن ىزدەگەن دۇرىس. سپەكتاكلدە دەنە قيمىلدارى مەن بي ەلەمەنتتەرى بىرىگىپ سپەكتاكلدىڭ كوركەم يدەياسىنىڭ تۇتاستىعىنا ەڭبەك ەتەدى.
قويىلىم بارىسىندا ەپيكالىق كەڭدىك, كوشپەندىلەرگە ءتان ناقىش, كەسكىندەردى بايقايمىز. ماسەلەن, سوعىسۋ, شايقاس ساحنالارىن بي-قيمىلمەن جەتكىزۋدەگى ورىنداۋشىلىق شەبەرلىك, قورقىتتىڭ الىپ وگىزدى باعىندىراتىن ساحناسى ادەمى حورەوگرافيالىق لەكسيكامەن بەرىلگەن. اسىرەسە كور قازىپ جاتقانداردى كورگەن قورقىتتىڭ ولارعا قارسى تۇرىپ, تاعدىرمەن تەكە-تىرەسكە ءتۇسىپ, تاۋ مەن تاستى قوپارىپ, قامالدى بۇزىپ, ولىمنەن قاشاتىن ساحنالارى دا بي تىلىمەن تارتىمدى دا, تۇسىنىكتى كەسكىندەلگەن.
قويىلىم رەجيسسۋراسىندا ەكى ماسەلە نازاردان تىس قالىپ قويعان. بىرىنشىدەن, قورقىتتىڭ دۇنيەگە كەلۋ ساحناسىنا مىقتى ەكپىن بەرىلمەگەن. ەكىنشىسى, قورقىتتىڭ قاراعاشتىڭ تۇبىنەن قوبىزدى ويىپ الاتىن ساحناسى دا جەتكىلىكتى مولشەردە ويناتىلماي قالعان. سوندىقتان قويىلىمداعى ەكى ماڭىزدى وقيعا اشىلماعان. اسىرەسە قوبىزدى قاراعاشتان ويىپ الاتىن تۇسىن فيزيكالىق-پانتوميمالىق قيمىل-قوزعالىستارمەن ەركىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك مول ەدى. قارا قوبىزدى – ۇلى تۇركىلەر ونەرىنىڭ باستاۋى رەتىندە قابىلدايتىنىمىز حاق. ونى قاراپايىم عانا تۇردە بارىپ الا سالعانى, وعان قاجەتتى مولشەردە ەكپىن بەرمەگەنى كوڭىلىمىزگە جاعا قويمادى. قوبىزدىڭ رامىزدىك ماعىناسىن رەجيسسەر-حورەوگراف ءالى دە قاراستىرا ءتۇسۋى كەرەك ەدى. سونىمەن قاتار, قورقىتتىڭ جاسى ۇلعايعان سايىن ونىڭ پلاستيكاسى دا وزگەرىپ وتىرۋعا ءتيىس ەدى دەگەن ويىمىز بار. ء«مىناجات» دۋەتى (ارتىستەر: ر.شايحوۆ, ا.ورمونبەك) مەن باتىر مەن سۇلۋ (ارتىستەر: ب.دۇيسەنباەۆا, ە.اۋباكىروۆ) جۇپتارىنىڭ ورىنداۋىنداعى بيلەر وتە اسەرلى شىققان. نازىك دەنە قيمىلدارى, قۇشتارلىق پەن ماحابباتقا تولى قوزعالىستار سپەكتاكلدىڭ ليريكالىق ءۇنىن كۇشەيتەدى. الايدا بۇل ەكى كورىنىستە نەگىزگى قورقىت جەلىسىنەن اۋىتقىپ كەتكەندەي اسەرگە بولەدى. قورقىت پارتياسىن ورىنداعان ءارتىس ە.ابدىحالىقتىڭ دايارلىق دەڭگەيى, جوعارى شەبەرلىگى ايقىن بايقالادى. تىلسىم كۇش يەسى مارتۋ ء(ارتىس ا.سىدىعاليەۆا) مەن قورقىت (ە.ابدىحالىقوۆ) اراسىنداعى ءولىم مەن ءومىر ءۇشىن كۇرەس كورىنىستەرى, جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ, اق پەن قارانىڭ ماڭگىلىك كۇرەسىن ەسكە سالارى ءسوزسىز.
قوبىزشى ساندجاي الميشەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى كۇڭىرەنگەن قارا قوبىز سارىنى سپەكتاكلدىڭ قۇلاقكۇيىن كەلتىرىپ, كورەرمەندى قاجەتتى باعىتقا جەتەلەدى. قوبىزشى كۇي جەلىسىن سارناتقاندا تابيعي ءبىر اتموسفەرا تۋىنداپ, باعزى زامانداردىڭ ەلەسىنە ەنگەندەي بولعانىمىز ءسوزسىز. بەبەۋلەگەن كۇي باس قۇيقاڭدى شىمىرلاتىپ, سانانى بيلەپ كەتەدى. قورقىتتىڭ كۇيلەرىن ورىنداۋ قاشاندا جوعارى شەبەرلىكتى تالاپ ەتەتىنىن ەسكەرسەك, س.الميشەۆ اسپاپتىڭ قاسيەتىن, ونەردىڭ قۇدىرەتىن مەيىلىنشە جەتىك بىلەتىن ونەرپاز دەي الامىز.
رەجيسسەر-حورەوگراف ك.سەمەنوۆ مۋزىكالىق پارتيتۋرا, ليبرەتتو جانە حورەوگرافيا تۇتاستىعىنا قول جەتكىزۋگە تالپىنعان. قويىلىم قورقىت تاقىرىبىن تەاترلىق ءماتىن رەتىندە قاراستىرىپ, زەرتتەۋگە مول مۇمكىندىك بەرەدى.
قورقىت بەينەسىن, ونىڭ ارمان-مۇراتىن بي تىلىمەن جەتكىزگەن تۇركىستان مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ بۇل ىزدەنىسى – ۇلتتىق كودىمىزدى انىقتاۋعا باعىتتالعان رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدىڭ ۇلگىسى دەپ تانۋعا بولادى. سپەكتاكلدىڭ بولاشاقتا ءوز كورەرمەنى بولاتىنى ءسوزسىز.
مەرۋەرت جاقسىلىقوۆا,
تەاترتانۋشى