ءار حالىقتا ايتۋعا وڭاي, ارقالاپ اكەتۋگە اۋىر سالماقتى سوزدەر بار.
جىگىت!
ازامات!
قازاق, ادام عوي! – دەپ تە قايىرادى.
اتالى سوزدەر. كيەلى ۇعىمدار.
ماعان وسى اتالى سوزدەر, اتاقتى نەيروحيرۋرگ, ناعىز عالىم, ناعىز قازاق, ابىرويلى ازامات سەرىك اقشولاقوۆقا قاراتا ايتىلعانداي كورىنەدى دە تۇرادى.
سەرىك اقشولاقوۆتىڭ ۇيىندەگى كەڭ كىتاپحاناسىندا ەركىن وتىرمىز. كۇن جەكسەنبى بولسا دا, كەزدەسۋدى ەرتەرەك باستاۋدى ءجون كورگەنبىز. مەنىڭ بىلگىم كەلگەن, سەرىكتىڭ ايتقىسى كەلگەن, وقيعالار, ويلار تىم كوپ بولاتىن.
– سەكە, اڭگىمەڭىزدى باستاپ كەتىڭىز, – دەدىم.
– نەدەن باستاسام ەكەن دەپ, ويلانىپ وتىرمىن.
– شالقاردان, تۋعان توپىراقتان باستاڭىز.
– بولسىن!.. – دەدى سەرىك قۋاندىق ۇلى. – بابالاردان باستايىن.
سەرىك قۋاندىق ۇلى ماعان بايىپپەن سىناي قارادى. بۇل كوپتى كورگەن ادامنىڭ كەلىسكەن سىڭايى بولاتىن.
ناعاشى اتام
– كىسى كەلە جاتىر. داستارقان دايىن بولسىن, – دەدى. – ال سەن, سەرىك قارعام, كەشەگى «ەر توستىك» داستانىن توقتاعان جەرىڭنەن ءارى قاراي وقي بەر.
قوماقتى «باتىرلار جىرى» داستانى كىتابىن قۇشاقتاپ, الاسا تەرەزە قاسىنا بارىپ جايعاسامىن.
– اتا, ول كىسى نەگە كەلە جاتىر؟ – دەپ سۇرايمىن. بالا شىركىن ءبارىن بىلگىسى كەلەدى.
– جۇمىسى بولعانى عوي. – ءسال بوگەلىپ بارىپ: – قولىن زاقىمداپ السا كەرەك. سەن وقى, وقي بەر, – دەيدى ناعاشى اتام.
شالقاردىڭ كورىپكەلى دە, ەمشىسى دە, سىنىقشىسى دا, اقىلگويى دە, قولىنا قۇران ۇستاعانى دا وسى ناعاشى اتاسى, جالمۇرات اقساقال بولاتىن. شالقاردا جان بالاسى ول كىسىگە قارسى شىققان ەمەس. جۇرت اتاسىن قۇرمەتتەيدى. اتاسى ەلىن قادىرلەيدى.
اتام مەنى قاسىنان تاستاماي ەرتىپ جۇرەتىن. بىردە اۋىل شەتىندەگى قۇمعا شىققاندا اتام تىزەرلەپ وتىرىپ الىپ ناماز وقىدى. نامازىن وقىپ بولعان سوڭ, مالداسىن قۇرىپ جۇمساق كوشپەلى قۇمعا جايلاندى.
– مەن وسى قۇمدى القاپتا, نە ءبىر تىلسىم كۇشتەردىڭ قۇدىرەتىن كورەمىن. بىزبەن بىرگە قوسامجار (پاراللەلنىي) الەم دە ءومىر كەشەدى. وسى قۇمدا, قوسامجار الەمنىڭ يەلەرىن تالاي كوردىم. مەكتەپتە سەندەرگە قوسامجار الەم تۋرالى ايتپايدى. انا-جەردە بولىپ جاتقان نەبىر تىلسىم قوزعالىستاردى ادام ءبىلۋى كەرەك. جاسىرۋعا بولمايدى. اقيقاتتى قادىرلەمەگەن قوعامنىڭ ءومىرى ۇزاققا بارمايدى. قاشاندا اقيقاتتى ايتۋ كەرەك. بۇل قوعامنىڭ ادامدارى قۇران وقۋى كەرەك. قۇرانعا جىعىلماي, پەندە ادام بولا المايدى, – دەدى.
ناعاشى اتام ورنىنان اسىقپاي تۇرىپ اۋقىمدى قۇمدى بەتكە الىپ ءجۇرىپ كەتتى.
– قۇمدا سەرۋەن قۇرماعالى كوپ بولدى. ماعان ەرەمىسىڭ؟
– ەرەمىن. قوسامجار الەمنىڭ ادامدارىن كورسەتەمىسىز؟..
– انە, ولار اناۋ قۇمداۋىت توبەدە كەتىپ بارادى.
– كانە, كانە اتا!.. – دەپ داۋىستاپ جىبەرگەنىم ەسىمدە.
– سەن ولاردى كورە المايسىڭ. ولار جاي پەندەگە كورىنبەيدى. قوسامجار الەمدى جاقسى بىلگەن ءبىر قازاق كەرەكۋلىك اقىن, دانا ءماشھۇر ءجۇسىپ. ول بەرتىندەگى بىلگىش. ەرتەدە ونداي ادامدار كوپ بولعان.
– اتا, ءسىز ولاردان قورىقپايسىز با؟
– قوسامجار الەمنىڭ تۇرعىندارىنان قورىقپايمىن. مىنا بەلسەندى قىزىلداردان سەسكەنەم. بۇلار شاش ال دەسە, باس الاتىن حايۋاندار عوي. ايتپەسە, رەۆوليۋتسيا قايدان كەلسىن؟.. قازاق دالاسىنا اشتىق قايدان كەلسىن؟.. سوعىس قايدان كەلسىن؟..
– رەكە, مەنىڭ ناعاشى اتام, اقيقاتتىڭ شاعىن عانا اۋىلىنان شىققان تازا ادام ەدى. قۇرانىن وقىدى. ەمدەرىن جاسادى. اقيقاتتى ايتتى. وسى ءۇش تاعانعا سۇيەنىپ ءومىر ءسۇردى.
ماسكەۋ مەنىڭ ومىرىمدەگى دە, عىلىمداعى دا جولىمدى اشقان ون بەس جىل عۇمىر كەشكەن قيماس, قادىرلى مەكەنىم بولدى. رەسەيدىڭ بۋردەنكو اتىنداعى نەيروحيرۋرگيا ينستيتۋتىندا ورىستىڭ اتاقتى عالىمدارىنان ءدارىس الدىم, ميعا وتا جاساۋدىڭ الۋان ءتۇرلى ءادىس-امالدارىمەن تانىستىم. ەڭ باستىسى, سول ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى, اتاقتى نەيروحيرۋرگ, اكادەميك الەكساندر كونوۆالوۆتىڭ شاكىرتى بولدىم. وزىق ويلى, ادال جۇرەكتى, ناعىز عالىم اداممەن سىيلاس, سىرلاس بولعان كەزدى ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس. ءالى كۇنگە دەيىن, سول ادام ماعان اقىلشى, ۇستاز رەتىندە قىمبات-اق.
الەكساندر كونوۆالوۆ مەنى نەيروحيرۋرگياعا قولىمنان جەتەكتەپ اكەلگەن حاس شەبەر حيرۋرگ. ورىس حيرۋرگى عانا ەمەس, الەمدىك دارەجەدەگى وزات حيرۋرگتىڭ ءبىرى. ماسكەۋگە كەلىسىمەن جولدامامدى جالاۋلاتىپ بۇرىننان بىلەتىن كونوۆالوۆقا كەلدىم. ول كىسى مەنى كورىپ قاتتى قۋاندى.
– و, سەرىك كەلىپتى عوي, – دەپ ءماز-مەيرام بولدى. – كانە, سويلە!..
– الەكساندر نيكولاەۆيچ, اسپيرانتۋراعا كەلدىم. جولدامام دا بار, – دەپ قاعازىمدى كورسەتىپ ىرجيا ك ۇلىپ تۇرمىن. جاڭا عانا بەت بەينەسى جايناپ تۇرعان اكادەميكتىڭ ءتۇرى تۇكسيىپ ءۇنسىز قالدى. ومىردە قاتال ادامنىڭ مىنەزى دە اۋىر ەدى.
– سەرىك... – داۋسى سالقىن شىقتى. – سەن ماعان مىنانى ايتشى... سەن ءوزى عالىم بولعىڭ كەلە مە, نەيروحيرۋرگ بولعىڭ كەلە مە؟..
– مەن نەيروحيرۋرگ تە, عالىم دا بولعىم كەلەدى.
– ولاي بولمايدى, – دەدى كونوۆالوۆ. داۋسىندا ىزعار بار ەدى. – اسپيرانتۋرانى تالاق تاستا.
مەنىڭ جانىم مۇرنىما تىعىلدى. اكادەميكتىڭ نەگە تۇلان تۇتقانىن ۇقپادىم.
– ەندى نە ىستەيىن؟.. – دەپ كۇمىلجىدىم. كوڭىلدە ساسۋ دا بولاتىن.
– ارنايى تاجىريبە وتپەگەن ادامعا, اسپيرانتۋرا اتاسىنىڭ باسىنا كەرەك پە؟!. ساعان ەكى جىلدىق ورديناتۋرا ءبىتىرۋ كەرەك. ورديناتۋرادا تاجىريبە جينايسىڭ, وپەراتسيا جاساۋدى ۇيرەنەسىڭ. كوپ, وتە كوپ وپەراتسيا جاساماي نەيروحيرۋرگ بولا المايسىڭ. ۇعامىسىڭ... الدە ۇقپايمىسىڭ؟ اڭگىمەنىڭ تامىرىنا وي جىبەر. ەكەۋمىزدىڭ ديالوگىمىزعا ساپالى وي جۇگىرت, – ءسال دامىلداپ بارىپ, ءۇنسىز قالدى. سودان سوڭ, مەنىڭ بەتىمە زەردەلەي قارادى. ءجۇزى دە ءسال جىلىعان سياقتى بولدى. – سەرىك, مەنىڭ ايتقان اقىلىمدى دۇرىستاپ ويلا. دۇرىستاپ شەشىم شىعار...
مەنىڭ دە ءجۇزىم جىلىدى. كەۋدەنى تەپكىلەگەن ىزا دا اقىرىن-اقىرىن شەگىنىپ بارا جاتىر ەدى.
– الەكساندر نيكولاەۆيچ, ءسىزدىڭ ءسوزىڭىز ماعان زاڭ. وندا ماعان اسپيرانتۋرانىڭ تۇككە كەرەگى جوق, – دەپ اقتوبەدەن جالاۋلاتىپ الىپ كەلگەن جولدامانى تورتكە ءبولىپ جىرتىپ تاستادىم.
سەرگەي فەدوروۆ جاراتىلىسى بولەك, تالانتى كەسەك, ادامگەرشىلىگى زور ادام ەدى. الەكساندر كونوۆالوۆ پەن سەرگەي فەدوروۆ مەنىڭ ومىرىمدەگى قادىرلى دە, قيماس تا ۇستازدارىم. مەنىڭ ءومىر جولىمدا ولاردىڭ ماعان كورسەتكەن تاربيەلەرى مەن ۇلگىلەرى شەكسىز بولدى. مەن ونى ەش ۋاقىتتا ۇمىتپايمىن.
تاعى ءبىر ۋاقيعانى ايتقىم كەلەدى.
مەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا جازىپ جاتقان كەزىم. بۇل ديسسەرتاتسياعا مي مەن باس سۇيەكتىڭ ىشكى نەگىزى كەرەك بولدى. ونى عالىمدار «بلوك پرەپارات جاساۋ» دەپ تە اتايدى. ءبىزدىڭ بۋردەنكو اتىنداعى نەيروحيرۋرگيا ينستيتۋتىندا بلوك پرەپارات جوق. ونى ولگەن ادامداردىڭ باسىنان كەسىپ الۋ كەرەك. ول ەڭ قيىن شارۋا.
سوت-مەديتسينالىق ەكسپەرتيزادا اسپيرانت بولىپ ىستەيتىن بولات عاليەۆ دەگەن جاقىن دوسىم بار ەدى.
– بولات, سەندەردە ەشكىم سۇرامايتىن ولىكتەر بار ما؟
– بار. ونى قايتەسىڭ؟ – دەپ سۇرادى بولات.
– ماعان زەرتتەۋ ءۇشىن سولاردىڭ باسىنان بلوك پرەپارات الۋ كەرەك, – دەدىم.
– ونداي ولىكتەر بار. مي مەن باس سۇيەكتىڭ ىشكى نەگىزىنىڭ بىرەۋى جيىرما بەس سوم تۇرادى. سانيتاركالارعا ايتسام, كەسىپ دايىنداپ بەرەدى.
– كەلىستىك, – دەپ قۋاندىم.
– ساعان قانشا باس كەرەك؟
– ازىرشە ءتورت-بەس باس.
– بولسىن. سۇراۋسىز جاتقان ولىكتەر جەتكىلىكتى, – دەدى بولات. كۇلۋگە شاق قالىپ ءوز-ءوزىمىزدى ازەر توقتاتتىق. ولگەندەرگە كۇلۋ كۇنا بولاتىن.
مەن قولما-قول جيىرما بەس سوم تولەدىم. سانيتاركالار باستى كەسىپ بەردى. بلوك پرەپاراتتى سومكەمە سالىپ الىپ, مەتروعا وتىردىم دا, ينستيتۋتقا تۋرا تارتتىم.
سول كۇنى ءبىر ارىپتەسىم ەكەۋمىز زەرتتەۋدى باستاپ كەتتىك. ساعاتتاپ ميكروسكوپقا تەسىلىپ, بلوك پرەپاراتتى زەرتتەدىك, سۋرەتكە تۇسىردىك, تەكسەردىك.
سەرگەي نيكولاەۆيچ, كىمنەن ەكەنىن قايدام, مەنىڭ ءوز اقشاما بلوك پرەپارات تاۋىپ, وعان ءجۇز سوم اقشا تولەپ, زەرتتەۋ جاساعانىمدى ءبىلىپ قالىپ, مەنى كابينەتىنە شاقىرتتى. وتىر دەپ تە ايتپاستان ۇستەلگە ءۇنسىز ءجۇز سوم اقشانى تاستادى.
– سەرگەي نيكولاەۆيچ, نە اكەلۋ كەرەك؟ – دەپ سۇرادىم.
– تۇك تە كەرەگى جوق. ءوز قالتاڭنان ماتەريالدارعا اقشا تولەگەندى توقتات. ماتەريالدار ءۇشىن ينستيتۋت, مىنا مەن تولەۋىم كەرەك. سەن مەنىڭ اسپيرانتىمسىڭ, ال مەن سەنىڭ عىلىمي جەتەكشىڭمىن. مەن سەنىڭ فرانتسۋزشالاساق, شەفىڭمىن! ءبىلدىڭ بە؟..
كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانى ءبىر جارىم جىلدا جازىپ ءبىتىردىم. الەكساندر كونوۆالوۆ مەنى ينستيتۋتتا وپەراتسيانى ەڭ كوپ جاسايتىن پروفەسسور سەرگەي نيكولاەۆيچكە مىقتاپ بايلادى. كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانى ەكى جىلدا دايىنداپ بولدىم. سوندا فەدوروۆ مەنى وزىنە شاقىردى.
– سەرىك, سەن اسىقپا. قايدا اسىعاسىڭ؟ عىلىمنىڭ اسىعىستى جاقتىرمايتىن مىنەزى بار. تاعى ءبىر جىل ىزدەن, اۋرۋدىڭ كەسەلدىگىن ءبىلۋ از, ەمدەۋ دە از, ناعىز عالىم اۋرۋدىڭ الدىن الۋ كەرەك. سونى جاتساڭ دا, تۇرساڭ دا ويلان. يبن-سينا باباڭنىڭ ايتقاندارىن ۇمىتپا! – دەدى.
بۇل تاپتىرمايتىن كەرەمەت اقىل ەدى. مەنى سابىرىما تۇسىرگەن دە وسى ءسوز بولعان. نەسىن ايتاسىز...
دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا
سەرگەي نيكولاەۆيچ توسەكتەن تۇرا الماي قاتتى اۋىرىپ جاتقان كەزى ەدى. مەن ابرامتسوۆاداعى ۇيىنە دەنساۋلىعىن سۇرايىن دەپ بارعانمىن. جىلى قارسى الدى.
– وزىڭە ەلۋ گرامم اراق قۇي. ماعان كەرەگى جوق. ەندى مەن اسارىمدى اساعان, جاسارىمدى جاساعان اداممىن. ءوزىم ىشكەندەي بولايىن, الدىڭداعى اراعىڭدى تارتىپ جىبەر.
مەن ەكى ايتقىزباي تارتىپ جىبەردىم. ءبىر اۋىز تىلەك ايتپاعانىم نە؟ – دەپ سەكەمدەنىپ قالدىم. بىراق كەش ويلاندىم.
ال ۇستازىم, سەرگەي نيكولاەۆيچ مەنىڭ نە ويلاعانىمدى توسەكتە جاتىپ-اق ءدال تانىپ قويىپ ەدى-اۋ.
– سەرىك, قازىر ءسوز ايتاتىن كەز ەمەس. ءبىز دارىگەرمىز عوي. ءىشىمىز ءبارىن سەزەدى. اۋرۋدىڭ بەت الىسى جامان.
«بۇل نەتكەن جاۋ جۇرەك, نەتكەن مىقتى ادام!» – دەپ تاڭعالدىم.
الدەن سوڭ, سەرگەي نيكولاەۆيچ, ماعان بۇرىلا قارادى. ويلى ءجۇزى جارقىن, تەك كوزىندە قالىڭ, ايىقپاس مۇڭ تۇر ەدى.
– ساعان ءبىر اقىل ايتقىم كەلەدى. تىلەك دەپ تە قابىل الۋىڭا بولادى. ودان ءسوزدىڭ ماعىناسى وزگەرمەيدى. اقيقات اياۋسىز عوي, تىڭدايمىسىڭ؟..
– سەرگەي نيكولاەۆيچ, ءسىزدى تىڭداماسام, كىمدى تىڭدايمىن؟!.
كوزىن جۇمىپ, ءۇنسىز جاتتى دا, باسىن كوتەرمەستەن:
– ايتقان سوزىمە رەنجىمە, – دەدى. سالدەن سوڭ بارىپ تۇنشىعا جوتەلدى. ازدان سوڭ تىنشىدى: – دوكتورلىق ديسسەرتاتسياڭ تالاسسىز مىقتى ەڭبەك بولاتىن ءتۇرى بار. سەن ەڭبەكقور, ادال, وتە تالانتتى ادامسىڭ. ۇيىمداستىرعىش قابىلەتىڭ دە ەرەكشە. دوكتورلىق ديسسەرتاتسياڭدى قورعاعان سوڭ, ماسكەۋدە ءبىر كۇنگە دە قالما. بۇل ورتا بولەك, سەنىڭ تاربيە اياڭا دا, ادامگەرشىلىك قاسيەتىڭە دە كەرەعار كەلەدى. سەن سەزەرسىڭ, سەزبەسسىڭ, ال مەنىڭ اقىلىمدى تىڭداساڭ, ەلىڭە ورال. ەلىڭە قىزمەت جاسا. سەن ءۇشىن ودان اسقان باقىت بولۋى مۇمكىن ەمەس.
مەن سودان كەيىن سەرگەي نيكولاەۆيچ فەدوروۆتى كورگەنىم جوق.
تۋعان توپىراق ىستىق قوي شىركىن!.. ماسكەۋدە ءبىلىم ىزدەپ ون بەس جىل تەر توككەن سوڭ, تۋعان اقتوبەگە, كيەلى شالقارعا جەتىپ, وڭ مەن سولىمدى زەردەلەپ وي جۇگىرتكەن شاقتا, بارىم مەن جوعىمدى, جەتىستىگىم مەن كەمشىلىگىمدى, جەڭىسىم مەن جەڭىلىسىمدى اپ-انىق تانىعانداي بولدىم.
ومىرىمدەگى ەندىگى ۇمتىلىسىم, تۋعان توپىراق ءۇشىن, ەلىم ءۇشىن, تالماي, تايسالماي ەڭبەك ەتۋ, باستى ماقساتىم, ەڭ قادىرلى ۇمتىلىسىم, تاۋسىلمايتىن ويىم, اسقاق ارمانىم ەلىممەن بىرگە جاسايتىنىن انىق تانىدىم. بۇل ويلار مەنى شابىتقا بولەدى, العا سۇيرەلەدى.
2008 جىلى استانادا «ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىن» اشتىق. بۇل مەنىڭ ەڭ ۇلكەن ارمانىم بولاتىن.
جۇمىس باستان اسادى. نەيروحيرۋرگيا قازاق ەلى ءۇشىن جاڭا سالا. كلينيكاعا ءبىر كىرسەڭ, قايتىپ شىعا المايسىڭ. مەندە سەنبى, جەكسەنبى دەگەن بولمادى. شاكىرتتەرىمدە دە سولاي. ءبىزدىڭ ماقسات, اۋرۋلاردىڭ دەنساۋلىعىن تياناقتى قاراپ وتىرۋ. ساپالى ەم جاساۋ. اۋرۋحانادان ساۋىقتىرىپ شىعارۋ. قازىر نەيروحيرۋرگيا سان سالاعا ءبولىنىپ كەتتى. ج ۇلىن, قان تامىرلارى, مي ىسىگى, بالالار نەيروحيرۋرگياسى, جالپى نەيروحيرۋرگيا بولىپ جۇرە بەرەدى.
بۇگىن وپەراتسيانى مەنىڭ شاكىرتتەرىم جاسايدى. ال مەنىڭ ەنشىمە ەڭ كۇردەلى وپەراتسيالار جاساۋ قالادى. ەرتەدە, ءبىزدىڭ اۋرۋ ادامدار, شەتەلدەرگە بارىپ وپەراتسيا جاساتاتىن. قازىر ونى ءوز ەلىمىزدە جاسايمىز. ءبىزدىڭ كلينيكاعا وپەراتسيا جاساۋعا شەتەل ازاماتتارى كوپ كەلەدى.
– رەكە, مەن سىزگە تۋراسىن ايتايىن. مي الەمى – بولەك الەم. اللا تاعالانىڭ ءوزى جاراتقان ەرەكشە الەم. مەنىڭ ەندىگى قالعان ومىرىمدە ەكى ارمانىم بار. ونىڭ ءبىرى, قازاقتىڭ نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىن, الەمدەگى ەڭ وزىق ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالدىرۋ. ەكىنشى ارمانىم, ۇستازىم الەكساندر كونوۆالوۆ سەكىلدى توقسان جاستا دا وپەراتسيا جاساۋدان قالماۋ.
– اللا تاعالا, ءسىزدىڭ ارمانىڭىزدى الديلەسىن! سىزگە كۇش-قۋات بەرسىن! ءسىزدىڭ ورتالىقتا بۇگىن ەلۋ نەيروحيرۋرگ جۇمىس ىستەيدى. نەيروحيرۋرگتەردىڭ سانى جۇزگە جەتسىن.
– ارمان تاۋسىلمايدى عوي. ول كۇندەردى مەن كورەرمىن, كورمەسپىن, بىراق ءبىزدىڭ ورتالىققا شەتەلدىك عالىمدار كەلىپ ءبىلىم الاتىنىنا سەنەمىن.
سەرىك قۋاندىق ۇلى كەڭ كرەسلوعا شالقايا وتىرعان كۇيى ويلانىپ قالدى.
ەستەن كەتپەس ۋاقيعا وقيعالار نەيروحيرۋرگتەردىڭ ومىرىندە قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى كەزدەسىپ جاتادى. تالاي تاعدىرلار كوز الدىمنان ءوتتى عوي. ماسكەۋدە دە, الماتىدا دا, استانادا دا. قازىر دە كەسەك تاعدىرلار كوز الدىڭنان كولبەڭدەپ ءوتىپ جاتادى. كەسەك بەينەلەر دە. نەبىر ەرەكشە تۇلعالارمەن دە كەزدەستىم. ءولىم الدىندا تۇرسا دا, ادامدىعىن, كىسىلىگىن جوعالتپاعان, قايتپاس قايسار ءبىرتۋار جانداردى دا ۇشىراتتىم. تاڭعالدىم. ادامدىق ەرلىكتەرىنە تامساندىم. جاقسى ادامدار, باتىر ادامدار حالىق ورتاسىندا كوپ كەزدەسەدى.
– رەكە, مەن سىزگە دارىگەرلىك تاجىريبەدە بۇرىن كەزدەسپەگەن ءبىر ۋاقيعانى ايتايىن. شارشاعان جوقسىز با؟..
– جو-جوق... قايداعى شارشاۋ؟ قايتا ءسىز شارشاپ قالماڭىز. كۇنى بويى وتىرمىز.
– كۇنى بويى مەن عانا سويلەپ وتىرمىن, – دەپ كۇلدى سەرىك قۋاندىق ۇلى. تەرەزەگە ءبىر قاراپ الىپ: – كۇن شىركىن دە شارشاپ-شالدىعىپ باتۋدى بەتكە الىپتى.
– باتىپ بارا جاتقان قان قىزىل كۇن استىندا, سىزگە سول ۋاقيعانى ايتىپ بەرەيىن.
– ايتىڭىز...
– 2015 جىلى بولسا كەرەك. ماعان سول كەزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى بولعان سوليدات زاكەنقىزى حابارلاستى. ءىس بىلەتىن جاقسى ادام ەدى, مارقۇم بولىپ كەتتى. «سەرىك قۋاندىق ۇلى, الماتىدا ءبىر توسىن ماسەلە شىعىپ تۇر», دەدى.
اۋرۋحاناعا اياعى اۋىر ايەل تۇسەدى. دارىگەرلەر ينسۋلت دەپ ويلايدى. كەيىن ينسۋلت بولماي شىعادى. ميدا ىسىك بار, ال ايەل ەكىقابات. وتىز التى جاستاعى ايەل بۇرىن بوسانباعان. بالالى بولماعان. الماتىداعى نەيروحيرۋرگتەر, ىشتەگى بالانى الىپ تاستاۋ كەرەك. ميداعى ىسىكتى سودان سوڭ الامىز, دەيدى. وعان اياعى اۋىر ايەل كونبەيدى.
«بۇل بالانى تۋماسام, مەندە ەندى بالا بولمايدى. ال بۇل بالانى مەنىڭ ىشىمنەن سىلىپ الىپ تاستاساڭدار, ماعان بۇل ءومىردىڭ تۇككە دە كەرەگى جوق. ءومىر سۇرگەنشە ولگەنىم ارتىق», – دەيدى.
– ساناۆياتسيامەن ماعان استاناعا اكەلسىن, – دەدىم. ايەلدى ءبىزدىڭ ورتالىققا جەتكىزدى. ايەلدى جىلدام تەكسەردىك. ميداعى ىسىك وتە قاۋىپتى جەردە ورنالاسقان ەكەن. ءدال ج ۇلىننىڭ قاسىندا. ءتىپتى ۇلكەن ىسىك ج ۇلىندى ۇستىنەن باسىپ تۇر. ىشتەگى بالا جەتى ايعا جەتىپ قالىپتى. ايەل مەنىڭ بەتىمە تۋرا قارادى دا: «ماعان بالاسىز ءومىر جوق! بالادان ايىرىلسام ولەمىن», – دەدى. داۋسىندا نىق سەنىم بار ەدى. توسەكتە شالقاسىنان جاتقان ايەلگە باعدارلاي دا, سىناي دا قارادىم.
«اينالايىن باتىر قارىنداسىم-اي!» دەپ ويلاعانىم ەسىمدە. شامامنىڭ كەلگەنىنشە ايەلگە كومەكتەسكىم كەلدى. شاكىرتتەرىمە: «الەمدە ءدال وسىنداي وپەراتسيا جاسالىنعان با ەكەن؟.. سونى بىلىڭدەر... تەز قاراڭدار...», دەدىم.
بىراق الەمدە مۇنداي وپەراتسيا جاسالماپتى. ورتالىققا اكۋشەر-گينەكولوگتاردى شاقىرتتىم. ء«بىز قازىر ميداعى ىسىككە وپەراتسيا جاسايمىز» – دەدىم. بۇل ۇلكەن تاۋەكەل. مۇنداي وپەراتسيا جاساۋ تاجىريبەسى الەمدە بولماعان. «مەنىڭ سىزدەردەن سۇرايتىنىم, وپەراتسيا ءجۇرىپ جاتقاندا, ايەلدىڭ ىشىندەگى بالانىڭ جاعدايىن مۇقيات قاداعالاۋلارىڭىز كەرەك. جۇرەگىنىڭ سوعىسىن تىڭداپ تۇرىڭىزدار» – دەدىم.
اكۋشەر-گينەكولوگتەر ءتىل قاتقان جوق. تەك باستارىن يزەي بەردى. ايەلدىڭ ىشىندەگى بالانىڭ ناركوزدان ءولىپ كەتۋ قاۋپى وتە جوعارى بولاتىن.
اللاعا سىيىنىپ وپەراتسياعا كىرىسىپ كەتتىم. وپەراتسيا بەس ساعاتقا سوزىلدى. اناسىنا جاساعان وپەراتسيادان بالا امان شىقتى. جۇرەك سوعىسى دا بىرقالىپتى بولدى. اكۋشەر-گينەكولوگتەر ۋزي-دەن بالانى مۇقيات باقىلاپ وتىردى. ەندى ايەلدى تەزدەتىپ وياتۋ كەرەك. قازىر ءبارىن ۋاقىت شەشەدى. ايەل ءتىرى. ەندى بالانى ساقتاپ قالۋ كەرەك. مەن ايەل ويانعانشا جانىم مۇرنىمنىڭ ۇشىنا تىعىلدى دەسەم وتىرىك ەمەس.
ءبىر جارىم ساعاتتان سوڭ, ايەل وياندى. ايەل ويانا سالىسىمەن ىشىنە جارماستى. ايەلدىڭ بىلگىسى كەلگەنى بالا ىشتە مە, الدە مىنا اق حالاتتىلار بالانى سىلىپ الىپ تاستادى ما؟.. دەگەن جان ۇشىرعان سۇراق ەدى. مەن ايەلدىڭ قولىنان ۇستاپ:
– بالاڭ ءتىرى... ءبارى جاقسى. ميىڭداعى ىسىكتى الىپ تاستادىق. وپەراتسيا ءساتتى ءوتتى... ەكەۋىڭ دە تىرىسىڭدەر...
– قۇدايعا مىڭ راحمەت! – دەدى ايەل. ازەر سويلەپ ەدى. – سىزگە دە مىڭ العىس. اتىڭىزدى بىلمەيمىن, كەشىرىڭىز.
– مەن دە ءسىزدىڭ اتىڭىزدى بىلمەيمىن, – دەدىم.
ايەل اقىرىن جىميدى. ءالسىز ساۋساقتارى مەنىڭ قولىمدى قىسقان بولدى.
انانىڭ جۇرەگىنە, ونىڭ انالىق جان-سەزىمىنە ەش نارسە جەتپەيدى ەكەن-اۋ! – دەپ ويلادىم. دۇرىسى تاڭ-تاماشا قالدىم.
«جۇماق انانىڭ تابانىنىڭ استىندا» – دەگەن كيەلى حاديس سوزىنەن اينالدىم.
نەگە ەكەنىن قايدام, كوز الدىما انام كەلدى. وڭىمدە ەمەس, تۇسىمدە كوردىم. انامنىڭ الدىندا تىزەرلەپ وتىر ەكەنمىن. انام باسىمنان سيپادى. ارۋاقتار دا ماعان كومەككە شىققان-اۋ! – دەپ ويلاپ ۇلگەردىم.
الدە ۇلگەرمەدىم بە؟..
تاڭەرتەڭ نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىنا كەلدىم. سەرىك قۋاندىق ۇلىمەن قوشتاسۋىم كەرەك بولاتىن. شيراق قيمالدايتىن, تەز سويلەيتىن ول مەنى قۋانا قارسى الدى.
– كەشە ءسىزدى شارشاتتىم بىلەم...
– وتكەن ءومىردى كوز الدىما ەلەستەتىپ راحاتتاندىم عوي, – دەدى سەرىك قۋاندىق ۇلى. ءسال ويلانىپ بارىپ, قايتا ءسوز باستادى: – كەيدە شالقاردا اكەم سالعان ءۇي ەسىمە تۇسەدى. ەڭسەسى بيىك ءۇي ەدى. ۇلكەن شارباعى بولاتىن. سول شارباققا شىرماۋىقشا ورمەلەپ ءجۇزىم ءوسۋشى ەدى. اۋلادا الما, نەبىر ادەمى گۇلدەر دە وسەتىن. ءجۇزىم ءتاتتى بولاتىن. شەلەكتەپ جيعان ءجۇزىمىن اكەم ماعان ماسكەۋگە جىبەرىپ تۇراتىن. سول جۇزىمدەردىڭ ءدامى ءالى تاڭدايدان كەتكەن جوق. اكەم قايتىس بولعان سوڭ, ءجۇزىم دە, الما اعاشتارى دا, گۇلدەر دە جەتىمسىرەدى. كەيىن ولار دا ءولدى. ءۇي تۇر, ءتاتتى ءجۇزىم جوق. ول دا يەسىنىڭ سوڭىنان و دۇنيەگە اتتانىپ كەتتى بىلەم. ۋاقىت دەگەن جالماۋىز توقتاۋ بىلمەيدى عوي. قازاقتىڭ بويىنداعى جالقاۋلىق تا ءبىزدىڭ كەسىرىمىز بىلەم... و, بال تاتىعان قارا كوك جۇزىمدەر كەرەمەت ەدى-اۋ, شىركىن!..
سەرىك قۋاندىق ۇلى ويلى ءجۇزىن ماعان بۇرىپ ءۇنسىز قالدى.
نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىنان شىعار تۇستا مەن ءبىر قاريا اقساقالمەن بەتپە-بەت كەلىپ قالدىم.
– جىگىتىم, مىنا ورتالىقتىڭ باستىعىنا قالاي كەزدەسۋگە بولادى؟ – دەپ سۇرادى.
– جايشىلىق پا, اقساقال؟..
– وسى ورتالىقتىڭ باستىعىنا كەلىپ ەدىم. جۇزبە-ءجۇز كەزدەسىپ, راحمەت ايتپاقپىن, – دەپ بوگەلدى دە, باسكيىمىن شەشىپ ماعان تۇستەي قارادى: – وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن, ءۇش جاسار شوبەرەمە وسىندا وپەراتسيا جاسادى. ميىندا ىسىك بار ەكەن. سويلەۋدەن قالعان. بۇگىن تاڭەرتەڭ سول شەبەرەم, سارناپ تۇر. و, اللا تاعالا, قالاي تاڭعالمايسىڭ؟!. ماشينا جالداپ وسىندا جاڭا جەتتىم... ەندى وسىنداعى باستىققا كىرىپ, راحمەت ايتا الماي قينالىپ تۇرمىن. ماعان اقشولاقوۆ دەگەن حيرۋرگ كەرەك.
مەن لەزدە سەرىك قۋاندىق ۇلىنىڭ كومەكشىسى ميراعا تەلەفون سوقتىم. اقساقالدىڭ تىلەگىن جەتكىزدىم.
– سەرىك قۋاندىق ۇلى وپەراتسيا جاساۋعا كەتتى. ساعات ون ەكىگە دەيىن كۇتە تۇرسىن.
– كۇتەم, – دەدى اقساقال. – كۇتەم.
– روللان اعا, مەن قازىر تومەن ءتۇسىپ, اقساقالمەن كەزدەسەمىن. شاي بەرگىزەمىن. الاڭداماڭىز, ءبارىن جاسايمىز, – دەدى ميرا. ەكى سويلەمەيتىن, سابىرلى, اقىلدى, اسىل قارىنداسىم ميرا, سەرىك قۋاندىق ۇلى ەكەۋمىزدىڭ كەزدەسۋىمىزدى دە ءوزى وتكىزىپ ەدى.
تەكتىلىك تەزيسى
ءولىم ارسىز.
ءومىر اياۋسىز.
حايۋاندىق جانسىز.
ومىردە وزدەرىن وزدەرى شارق ۇرىپ ىزدەپ, وزدەرىن وزدەرى تۇلعا جاسايتىن تەكتىلەر بولادى. ولار دەشتى-قىپشاقتىڭ ناعىز قاسقىرلارى. سول دەشتى-قىپشاقتىڭ قاسقىر ۇلدارىن, ۇلى ساپاردا, ۇلى دالانىڭ كيەسى قولدايدى. اللا تاعالانىڭ ءوزى كومەككە شىعادى. اللا تاعالانىڭ بۇيرىعى بۇلجىمايدى.
بۇگىن استاناداعى نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىنا مەنىڭ تالانتتى شاكىرتىم, ورىس جازۋشىسى ماكسيم كۋزين باردى. ميىندا ىسىك بار. سول ىسىكتى سىلىپ الىپ تاستاۋ كەرەك.
– روللان شاكەن ۇلى, مەن ءوز ءومىرىمدى اۋەلى قۇدايعا, سودان سوڭ سەرىك قۋاندىق ۇلىنا سەنىپ تاپسىردىم, – دەيدى ماكسيم. – قورىقپاي, قورعانباي ورتالىققا كەلدىم. سىزگە ايتقان ۋادەمدى ورىندادىم. ءتانىم ورىس بولعانىمەن, جانىم قازاق دەپ سوعادى.
– امان بول, ماكسيم! بار بول, ماكسيم! كور دە تۇر, ءبارى دۇرىس بولادى.
ءبىز بۇگىن انا-جەردە, ادام ازعان, انا-كوكتە اللا تاعالا قاھارلانعان شاقتا ءومىر سۇرۋدەمىز.
اللا تاعالا, كىمگە قابىلەتتى كوپ بەرسە, سودان كوپ سۇرايدى. سوندىقتان دا جاۋاپتى ينتەلليگەنتسيانىڭ ويلى, تازا, ارلى بولۋىن تىلەيدى.
اللا تاعالا ارا-اراسىندا انا-جەرگە اسىل پەرزەنتتەردى جىبەرىپ تۇرادى.
سەرىك قۋاندىق ۇلى سولاردىڭ ساناتىنان.
وسى دۇركىرەگەن تىرشىلىكتىڭ قاق ورتاسىندا, ادامنىڭ جانىنا اراشا تۇسۋدەن ءبىر تايماعان, ءبىرتۋار سەرىك اقشولاقوۆ ءۇنسىز تۇر.
ادام بالاسىنىڭ اماندىعى ءۇشىن جانىن سالعان دارا تۇلعا.
روللان سەيسەنباەۆ,
جازۋشى