ەلباسى حالىققا ارناعان جولداۋىندا اگروونەركاسىپ كەشەنى ءداستۇرلى سالامىز ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, يننوۆاتسيالىق باعىتقا ءتۇسىرۋدىڭ جولدارىن بەلگىلەپ بەردى. فەرمەرلەر الدىنا كەزدەيسوق جەتىستىكتەردى مالدانىپ قالماي, جاھاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىندە ونىڭ ءوسىمىن تىنىمسىز ارتتىرۋ, ول ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانۋ مىندەتتەرىن قويدى. بۇل ورايدا, قازاقستاندى ەت جانە ءسۇت ونىمدەرىن ەكسپورتتايتىن وڭىرلىك ەلگە اينالدىرۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل تالاپتاردى عىلىممەن ۇيلەستىرە جۇرگىزگەندە عانا بەلگىلى جەتىستىكتەرگە جەتەرىمىز انىق. وسى تۇرعىدان ءسوز ساباقتاساق, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جايلى ەرەكشە اڭگىمەلەۋگە تۋرا كەلەدى. جاسىراتىنى جوق, بۇل باعىتتا قىرۋار شارۋالار اتقارىلعانىمەن, كۇنگەيىمىزدەن كولەڭكەلى جاقتارىمىز ءالى باسىم ەكەنى انىق بايقالادى. دەسەك تە, مەملەكەت قولداۋىنىڭ ارقاسىندا مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ونەركاسىپتىك جۇيەسىن قۇرۋ ارقىلى ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋ باعىتىندا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. اسىرەسە, ۇكىمەتتىك باعدارلامالار شەڭبەرىندە مال سەمىرتۋ الاڭدارىنىڭ, اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتور شارۋاشىلىقتارىنىڭ قۇرىلۋى تىڭ ىسكە سەرپىن بەرىپ, ءوز ءومىرشەڭدىگىن ايقىن تانىتىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
وبلىستا 2015 جىلعا دەيىنگى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسى قابىلدانىپ, ول بويىنشا 10 مىڭ باسقا ارنالعان سەمىرتۋ الاڭدارىن, 4 مىڭ باس اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن رەپرودۋكتور شارۋاشىلىق قۇرۋ, 15600 باسقا شاقتالعان فەرمەرلىك قوجالىقتار قۇرۋ جوپارلانعان. قولداعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, تاپسىرمانىڭ ارتىعىمەن ورىندالاتىن ءتۇرى بار. ولاي دەيتىنىمىز, كەنجەلەپ قالعان سالاعا دەمەۋقارجى مولىنان ءبولىنىپ, كوپتەگەن جەڭىلدىك شارالارى قاراستىرىلعان. ءبىر عانا مىسال. جۋىردا مامليۋت اۋدانىنداعى «مامبەتوۆ جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىندە ەلىمىز بويىنشا تۇڭعىش رەت اسىل تۇقىمدى مال ءتولىن سۇرىپتاۋ قولعا الىندى. جەرگىلىكتى ماماندار استانادان كەلگەن عالىمداردىڭ جاردەمىمەن اتالىق مالدى جان-جاقتى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋگە كىرىستى. بۇل شارۋاشىلىق سوڭعى جىلدارى مال شارۋاشىلىعىن تابىستى ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. ونىڭ ىشىندە ەتتى مال تۇقىمىن وسىرۋگە دەن قويدى. «قازاگروقارجى» اق-تىڭ دەمەۋقارجىسى ارقىلى مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان 200 باس ابەردين-انگۋس تۇقىمداس تايىنشالار ساتىپ الدى. ونىڭ سانى قازىر 600 باسقا جەتتى. تابىندار كەيىن باسقا دا ءوسىمتال ءىرى قارا مالدارمەن تولىعىپ, رەپرودۋكتور شارۋاشىلىق مارتەبەسىنە يە بولدى. بىلتىر وزگە شارۋاشىلىقتارعا 50-گە جۋىق اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتتى. ەندى عىلىمي-يننوۆاتسيالىق وزىق جەتىستىكتەرگە شىنداپ بەت بۇردى. جاس تولدەر جىلجىمالى زەرتحانادا ورناتىلعان شەتەلدىك ۋزي سكانەردەن وتكىزىلىپ, ەت باعىتىنا لايىقتىلارى ءبىرىڭعاي سۇرىپتالادى. سونىمەن ءبىرگە, مال ۇرىعى دا ساراپتالىپ, بولاشاقتاعى تولدەۋ قابىلەتى ايقىندالادى. «عىلىمي يننوۆاتسيالىق ورتالىق» جشس باس مامانى انۋاربەك بەيسەنباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مۇندا عىلىمنىڭ سوڭعى تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرى كەڭىنەن قولدانىلادى. اتاپ ايتقاندا, مالدىڭ سالماعى, ءوسۋ جىلدامدىعى, ءبىر كيلوگرامم سالماق قوسۋ ءۇشىن جۇمسالاتىن جەمازىق مولشەرى انىقتالادى. ەتتىڭ ساپاسى ۋلتراسانوگرافتىڭ كومەگىمەن باعالانادى. ءتىپتى, اتالىق مالدىڭ 12-ءشى جانە 13-ءشى قابىرعالارى اراسىنداعى بۇلشىق ەتتىڭ قالىڭدىعى مەن تەرى استىنداعى مايعا دەيىن ولشەنەدى. مىنە, عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكا قۇرۋ ارقىلى قازاقستان عىلىمىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ دەپ وسىنى ايتادى! سىرتقا ساتىلاتىن مالدىڭ ارنايى تولقۇجاتىنا يننوۆاتسيالىق ورتالىق وكىلدەرى جاساعان زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى جازىپ قويىلادى. بۇرىن الەمدەگى مال وسىرۋشىلەردىڭ 2-4 پايىزى عانا انگۋس تۇقىمىن وسىرسە, قازىر بۇل كورسەتكىش 40-45 پايىزدى قۇرايدى. جەرگىلىكتى بۇزاۋلاردىڭ تاۋلىكتىك سالماق قوسۋى 500-700 گرامنان اسپاسا, انگۋس ءتولى 1-1,5 كيلوگرامم سالماق قوسادى.
وسىلايشا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جانىنان ۇيىمداستىرىلعان عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ورتالىق وبلىستىڭ ەكى شارۋاشىلىعىمەن اسىل تۇقىمدى مال ءتولىنىڭ قاسيەتتەرىن زەرتتەۋدى عىلىمي تۇرعىدا جۇرگىزۋ جونىندە تىعىز ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتىپ وتىر. مۇنداعى ماقسات–شەتەلدەن اكەلىنگەن مالدىڭ پايدالىلىعىن جوعالتىپ الماۋ. اتالمىش شارۋاشىلىقتاردا ءاربىر باس مال كۇنىنە ءبىر كيلوگرامنان ارتىق سالماق قوسسا, الداعى ۋاقىتتا ءۇش كيلوگرامعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى تۇر.
مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدىڭ تاعى ءبىر وزىق جوباسى ەسىل اۋدانىنا قاراستى «بەسقۇدىق» جشس-دە 2008 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا «قۇيرىقتى قويلاردىڭ تۇقىمى مەن قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ» جوباسىنا قاتىسىپ, 12 ميلليون تەڭگە گرانت ۇتىپ العان. 2010 جىلى اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق مارتەبەسىن الدى. سودان بەرى قۇيرىقتى قويلاردىڭ تۇقىمدىق ساپاسى مەن ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, جوعارى گەنەتيكالىق الەۋەتتى تۇقىم الۋ, ازىقتاندىرۋدىڭ ۇتىمدى جۇيەسىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ, اسىلداندىرۋ جۇمىستارى دايەكتىلىكپەن جۇرگىزىپ كەلەدى. مال شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن ءوندىرۋ مالدى سۇرىپتاۋ, ازىقتاندىرۋ جانە كۇتۋ تەحنولوگيالارى نەگىزىندە اتقارىلادى. عىلىمي ساراپتالعان سۇرىپتاۋ-اسىلداندىرۋ شارالارى قويلاردىڭ تەز جەتىلىپ, سالماق قوسۋىنا مۇمكىندىك بەردى. مۇندا قازاقتىڭ قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويلارىن ءوسىرۋ تەكتەن-تەك تاڭدالعان جوق. قىستىڭ ايازىنا, جازدىڭ قۇرعاقشىلىعىنا ءتوزىمدى. جايىلىم تاڭدامايدى.
توقتالا كەتەتىن ءبىر ماسەلە بار. ول قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ مال باسىن كوبەيتۋگە دەگەن تالپىنىس-تالابىنىڭ ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە شەشىلمەۋىنە قاتىستى. ولارعا قولداعى مالدىڭ 80 پايىزى تيەسىلى ەكەنىن, وندىرگەن ونىمدەرىن دەلدالدار ارزانعا پۇلداپ الىپ كەتەتىنىن ەسكەرسەك, مەملەكەت تاراپىنان دەمەۋقارجى قاراستىراتىن مەزگىل جەتكەن سىڭايلى. جۇرتشىلىق ەت, ءسۇت ونىمدەرى باعاسىنىڭ تومەندىگىن, كەرىسىنشە, جەمشوپتىڭ تىم قىمباتتىلىعىن كولدەنەڭ تارتادى. وسىنىڭ سالدارىنان جۇمساعان شىعىن اقتالمايتىندىقتان, ءتورت ت ۇلىك ءوسىرۋدى قيىنسىناتىندار ءجيى كەزدەسىپ جاتادى. سوندا جولداۋدا ايتىلعان «فەرمەرلەر ۇزاق مەرزىمدى قارجىلاندىرۋ مەن وتكىزۋ نارىقتارىنا تىكەلەي شىعا الاتىن» جاعدايدى قالىپتاستىرار ەدىك. كەي اۋدانداردىڭ اسىل تۇقىمدى بۇقالار ساتىپ الىپ, جەكە اۋلالارعا ۇلەستىرۋى قۇپتارلىق بولعانىمەن, كەشەندى شارالاردى قولعا الماي بولمايدى.
كۇلبارام بايازيتوۆا,
سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, دوتسەنت, اۋىل شارۋاشىلىعى
عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.