ادامدار اقبوكەندى تۇسىنبەيدى

2017 جىلى ىندەتتىڭ كە­سى­رىنەن 152 مىڭعا بىردەن ازاي­عان دالا جانۋارى بەس جىلدا سەگىز ەسەگە كوبەيگەن. ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ ور­مان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كومي­تەتى­نىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, ەلىمىزدەگى كيىك سانى جىل سا­يىن ورتا ەسەپپەن 40%-عا ۇز­دىكسىز ءوسىپ كەلەدى ەكەن.

اقتوبە وبلىسىنىڭ تا­بي­عي رەسۋرستار جانە تابي­عات پايدالانۋدى رەتتەۋ باس­قارماسىنىڭ دەرەگىنە قا­را­­عاندا, وڭىردە بەتپاقدالا توبىنداعى كيىكتەر سانى شا­مامەن 70 مىڭ باستى قۇ­رايدى. ىرعىز بەن تورعاي ارا­سىنداعى ەلسىزدى ەركىن جايلايتىن تۇرقى ۇزىن, ءىرى دەنەلى بەتپاقدالا ۇيىرلەرى جايىلىمىن كوكتەمدە وڭ­تۇستىكتەن سولتۇستىككە, كۇز اي­لارىندا قىستاۋىن سول­تۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي اۋىستىرىپ وتىرادى. بۇگىن­دە بەتپاقدالا كيىكتەرىن اق­توبە وبلىسىنىڭ ايتەكە بي, ىرعىز اۋداندارىنىڭ دالالارىنان ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى.

وبلىستىق تابيعي رە­سۋرس­تار جانە تابيعات پاي­دا­لانۋدى رەتتەۋ باسقار­ما­سى مامىردىڭ باسىندا قارا­­بايتال دەگەن جەردە – 6 مىڭ باس, ماماجاندا – 10 مىڭ, شيلىوتكەلدە – 5 مىڭ, ءداۋىر­باي, بايبۇلاق, دوسجان, قارا­بۇلاقتا 10 مىڭ باس كيىكتى ساناعان. سون­داي-اق دالا­لىقتاعى شە­كە­بايسور, ناربەلگى دەگەن جەر­­لەردە جا­يىلىپ جۇرگەن كيىك ۇيىر­لەرىن كورگەن. بىراق سا­ناپ ۇلگەرمەگەن.

ىرعىز-تورعاي مەملە­كەت­تىك تابيعي رەزەرۆاتى اۋما­عىندا قازىر 20 مىڭ باس كيىك جايىلىپ ءجۇر. مۇن­داعى اقيىن دەگەن جەردە 10 مىڭ, جانىستا 6 مىڭ, الاكولدە 4 مىڭ باس سانال­عان. باسقارما ينسپەكتورلارى قازىر كيىكتەردىڭ تولدەۋى اياقتالىپ, ۇيىرلەر ايتەكە بي اۋدانىنا قاراي جىلجىپ بارا جاتقانىن ايتادى. مىڭجىلدىقتاردان بە­رى قوزعالىس جولىن ەش وزگەرت­پەگەن بەتپاقدالا كيىكتەرى كۇزدە تورعايداعى توسىن قۇمدارىنان اۋىپ ىرعىز جەرىندە كۇيەككە تۇسەدى. مۇن­دا قىستاپ, كوكتەمدە تول­دەپ, جازعى جايىلىمعا قىرعا قاراي شىعادى. قازىر كيىكتەر قىرعا بەتتەپ بارادى. بۇل – ىرعىزدىڭ سولتۇستىگى مەن ايتەكە بي اۋدانى. ءارى قارايعى باعىت – ارقا.

بىرەر كۇن بۇرىن ايتە­كە بي اۋدانىنداعى شارۋا قو­جالىقتارى دالالىقتا كيىك سانى كوبەيىپ, ەندى عانا كوكتەپ كەلە جاتقان ەگىس ال­قاپتارىنا ءتۇسىپ جاتىر دەگەن شاعىم ءتۇسىردى. مامىر­داعى قالىڭ جاڭبىر ەگىس جۇمىستارىنا ەداۋىر كەدەرگى كەلتىرىپ, شارۋالار ءدان سەبۋ جۇمىستا­رىن كەش اياقتادى. شارۋالار جەر قىزباي, سەپكەن ءدان كوتەرىلمەي جاتقان ەگىس ال­قاپتارىن كيىك تۇياعى جانشىپ تاستاسا, كۇزدە بيدايسىز قالامىز با دەپ قاۋىپتەنەدى. ولارعا وبلىستىق پوليتسيا دەپار­تامەنتى قىزمەتكەرلەرى كو­مەكتەسپەك. تاياۋ كۇندەرى كيىك­تەردى ەگىستىككە جولاتپاي ۇركىتۋ ءۇشىن ايتەكە بي اۋدا­نىنىڭ شارۋا قوجا­لىق­تارىنا وق-ءدارىسىز اتاتىن بوس پاتروندارى بار مىل­تىق جەتكىزىپ بەرەدى.

كيىك ۇيىرلەرى مال جايى­لى­مىنا ورتاقتاسىپ, ەگىس ال­­قاپتارىن تاپتاپ جاتقان­دىقتان, ونىڭ سانىن 650-700 مىڭنان اسىرماۋ كەرەك دەگەن پىكىردى وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى ماماندارى دا قولدايدى. ال ءتۇز جانۋارى ءۇي جانۋارى­نىڭ ورىسىنە ورتاقتاسىپ جات­قان جوق. سۋدىڭ تۇنىعىن ءىشىپ, ءشوپتىڭ شۇيگىنىن جەي­تىن كيىككە قارسى مىلتىق كو­تەرۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن قار­سى تاراپتىڭ پىكىرى دە ۇستەم تۇر.

بۇگىندە ەلىمىزدە سانى جا­عىنان ورال توبىنىڭ كيىك­تەرى ءبىرىنشى ورىندا, ولاردىڭ سانى 800 مىڭنان اسىپ بارادى. باتىس قا­زاقستان وبلىسى اۋماعى مەن باشقۇرت جەرىنىڭ اراسىن جول قىلىپ جۇرەتىن, ورال تاۋلارىنىڭ قويناۋىن قىستايتىن, سۋىق كليماتقا ءتوزىمدى جانۋاردىڭ سانىن ازايتۋ كۇن تارتىبىندە تۇر.

تابيعات قورعاۋ سالاسىندا كوپجىلدىق تاجىريبەسى بار, ىرعىز-تورعاي مەملە­كەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىندا ديرەكتوردىڭ عىلىمي جۇ­مىستار جونىندەگى ورىن­با­سارى بولىپ قىزمەت اتقارعان مەرەكە جۇبانياز مەملەكەتتىك ورگاندار كيىك سانىن شەكتەۋمەن اينالىسۋى كەرەگىن ايتادى. بىراق كيىك سانىن شەكتەۋ كيىكتى جاپپاي قىرۋ ەمەس. تابيعات قورعاۋشىسى ءبىرىنشى كەزەكتە ورال توبىنداعى كارى تەكەلەردىڭ سانىن ازايتۋ قاجەت دەگەن پىكىردە.

«كيىكتەر جەلتوقسان­نىڭ 5-ءى مەن 15-ءى ارالىعىندا كۇيەككە تۇسەدى. ادەتتە شاعى­لىسۋ ماۋسىمىندا كارى تەكەلەر جاس تەكەلەردى ۇيىرگە جولاتپاي, قۋىپ جىبەرەدى. بىراق كارى تەكەلەر قىستىڭ ايازىن كوتەرە الماي, وزدەرى شىعىنعا ۇشىرايدى. بەت­پاقدالا كيىكتەرىنىڭ جا­يىلىمى كەڭ, ولار ءالى دە كوبەيۋى كەرەك. ەكى جىل كوبەيۋىن كۇتكەنىمىز ءجون», دەيدى ول.

كيىك كوبەيسە جەردى ازدىرادى, تۇياقتارىمەن كوكتى تاپتاپ, ءشوپ تامىرىن قيىپ جىبەرەدى دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. م.جۇبانياز بۇل پىكىر ەش قيسىنعا كەلمەيتىنىن جەتكىزدى.

«كيىك – اشا تۇياقتى جا­نۋار, ونىڭ تۇياعى جەر­دى ازدىرمايدى, قايتا تۇ­لەتەدى. ال تۇياقتى جانۋار جايىلماعان جەر وزىنەن ءوزى ازادى. سول سياقتى ءتورت ت ۇلىكتىڭ اياعى كوپ تاپ­تا­عان جەردىڭ توزىپ, قۋ تا­قىرعا اينالعانىن كورىپ ءجۇرمىز. كيىك ەشقاشاندا توزعان جەرگە جايىلمايدى, ءشوپتىڭ شۇيگىنىن جەپ, سۋ­دىڭ تۇنىعىن تاڭداپ ىشەدى. جاۋىن-شاشىن مول بولعان جىلدارى ولاردىڭ ىندەتكە شالدىعىپ, قىرىلاتىنىن ءجيى بايقادىم. مەنىڭشە, كولتاباندارعا ىلعال كوپ جينالعاندا جەر استىن­داعى ۋلى زاتتار جەر بەتىنە كوتەرىلەدى دە, تولدەۋگە كەلگەن انالىقتاردى ىندەتكە دۋشار ەتەدى. بۇل جايلى ءوز دالەلدەمەلەرىم بار», دەيدى تابيعات قورعاۋشىسى.

كەڭەس وداعىندا شارۋا­شىلىقتار كيىك ەتىن ساتىپ, ءبىراز پايدا تاپتى. سول كەزدە اقتوبە وبلىسىنىڭ دالالىق اۋداندارىندا ەت كومبيناتتارى سالىنىپ, كيىك ەتى ساۋداعا شىعارىلدى. ارنايى كيىك اۋلايتىن بريگادالار قۇرىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دالا جانۋارى سانى رەتتەلىپ وتىردى, ەتى مەن ءمۇيىزى قازىرگىدەي براكونەرلەردىڭ ولجاسىنا اينالعان جوق.

قوس وزەن – ىرعىز بەن تور­عايدىڭ اراسى اتام زاماننان بەرى اقبوكەندەردىڭ كوش جولى, جايىلىم ءورىسى بولعانىن اتاپ وتتىك. ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك رەزەر­ۆاتى اۋماعىنداعى مىڭدا­عان شاقىرىمدىق ەلسىزدە بەتپاقدالانىڭ اقبوكەندە­رى جىلدىڭ ءۇش مەزگىلىندە ­جا­يىلىپ جۇرەدى. قازىر تول­دەرىن ەرتكەن انالىقتا­رى مەن ولاردان بولەكتەن­گەن تەكە ۇيىرلەرى ەكى باعىت­پەن قىرعا بەتتەپ بارادى. قىر – ىرعىزدىڭ سولتۇستىگى مەن ايتەكە بي اۋدانى. ودان ءارى سارىارقانىڭ دالاسى. بەت­پاقدالانى كوكتەي ءوتىپ, توسىن قۇمىن اينالىپ كە­لىپ, ىرعىز اۋدانىنىڭ اۋماعىنا كۇزدە كەلىپ كۇ­يەك­كە تۇسەدى. بەتپاقدالا كيىك­تەرىنىڭ كوشى-قون جولى مىڭ­جىلدىقتار­دان بەرى وسى­لاي قالىپتاسقان.

قازاق حالقىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان اقبو­كەندەر ادامداردىڭ ەككەن ەگىنىنە, جايىلىپ جۇر­گەن مالىنىڭ ورىسىنە ورتاق­تاساتىن اشا تۇياق ەمەس. ولار­دىڭ ەلسىزدە قالىپتاسقان ءوز جولى, ءوز ءورىسى بار. ال «ما­لىمىزدىڭ جايىلىمى­نا ورتاقتاستى, ەگىستىكتى ءبۇل­دىردى» دەپ بايبالام سالۋشىلار نەگىزىنەن سىلتاۋمەن مەملەكەتتەن وتەماقى الۋدى ماقسات ەتكەندەر ەكەنىن ايتادى تابيعات جاناشىرلارى. كيىكتەردىڭ كوبەيۋىن پايدالانىپ, كەيبىر شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلەرى پاي­داكۇنەمدىك ماقساتتى كوز­دەپ وتىر ما, ءيا بولماسا راسى­مەن دە ەگىستىكتى تاپتاپ, ادام­نىڭ اسىراندى مالىنىڭ شوبىنە ورتاقتاسىپ وتىر ما؟ بۇل جاعى انىقتاۋدى قا­جەت ەتەدى. وكىنىشتىسى, ادام­نىڭ باس پايداسى ءۇشىن ءتىل­سىز جانۋاردى جويا سالۋ دا وڭاي. ءتىلى جوق بولسا دا, سەزىم قابىلەتى كۇشتى, ادامعا قاراعاندا تابيعاتقا وتە جا­قىن اقبوكەندەردىڭ جاراتى­لىسىن قازىرگى ادامدار ەش­قاشان دا تۇسىنبەي وتەتىن شىعار.

اقتوبە وبلىسى