سەرىكتەستىككە زور سەنىم ارتىلىپ وتىر

وداق اياسىنداعى ىنتىماقتاستىق­تىڭ ماڭىزدى باعىتتارى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تە­تىندە وتكەن كونفەرەنتسيادا كەڭىنەن تال­قى­لاندى. قوس تاراپتىڭ بەلدى عالىم­دارى جينالعان ءىس-شاراعا قازاقستان پرە­مەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتا­نوۆ جانە رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمە­تى تور­اعا­سىنىڭ ورىنباسارى الەك­سەي وۆەر­چۋك, رەسەيدىڭ قازاقستانداعى توتەن­شە جانە وكىلەتتى ەلشىسى الەكسەي بورو­داۆ­كين, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ رەكتو­رى ەرلان سىدىقوۆ جانە باسقالار قاتىستى.

ب.سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسەي – قازاقستاننىڭ نەگىزگى ساۋدا-ەكونو­مي­كالىق سەرىكتەسى. وتىز جىل ىشىندە قوس مەم­لەكەت تە ستراتەگيالىق ارىپتەستىك پەن وداق­تاستىقتى قالىپتاستىرۋدا ايتار­لىق­تاي تابىسقا قول جەتكىزدى. مۇنىڭ ءبارى ەكى حالىقتىڭ دوستىعىنا, ءوزارا سەنىمگە, ەگەمەندىك پەن اۋماقتىق تۇتاستىقتى قۇرمەتتەۋگە نەگىزدەلگەن.

– بىلتىر پاندەميا داعدارىسىنان كەيىن ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكو­نو­ميكالىق ىنتىماقتاستىق سەرپىنى بىر­تىندەپ قالپىنا كەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قوس مەملەكەت اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 29 پايىزعا ءوسىپ, 24,2 ملرد دوللاردى قۇرادى. كوۆيدتەن كەيىنگى كەزەڭگە قاراماستان, ساۋ­دا سالاسىندا جوعارى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدىك. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ رەسەيگە باعىتتالعان ەكسپورتى بىلتىر 38,1 پايىزعا ءوسىپ, 6,9 ملرد دوللارعا تەڭ بول­دى. ال يمپورت كولەمى 25,8 پايىزعا ۇلعايىپ, 17,3 ملرد دوللاردى قۇرادى, – دەدى ب.سۇلتانوۆ.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترىنىڭ دەرەگىنشە, بۇگىنگى تاڭدا رەسەيلىك كومپانيالار قازاقستان ەكونوميكاسىنا سا­لىن­عان قاراجات كولەمى بويىنشا نەگىزگى ينۆەستورلاردىڭ بەستىگىنە كىرەدى (16,5 ملرد دوللار). جالپى, قازاقستانداعى رەسەيلىك ارىپتەستەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساي وتىرىپ, 13 ماڭىزدى بىرلەسكەن جو­با ىسكە اسىرىلىپتى. بىرقاتار نەگىزگى سا­لا­لاردا 4 ملرد دوللارعا جۋىق تاعى 20 ءىرى جوبا ىسكە اسىرىلۋدا ءھام پىسىق­تالۋدا.

– سونداي-اق رەسەي قازاقستانداعى شەتەلدىك كاپيتالى بار كاسىپورىندار سانى بويىنشا ءسوزسىز كوشباسشى بولىپ سانالادى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا رەسەي­دىڭ قاتىسۋىمەن 8 مىڭعا جۋىق ­(7 933) كاسىپورىن جانە 3 مىڭنان استام (3 343) بىرلەسكەن قازاقستاندىق-رەسەي­لىك كا­سىپ­ورنى جۇمىس ىستەيدى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇگىندە ەلدەر اراسىندا تابىس­تى ونەركاسىپتىك كووپەراتسيانىڭ مول تاجىريبەسى جيناقتالعان. ماشينا جاساۋ, مە­تال­لۋرگيا, حيميا ونەركاسىبى جانە تاعى دا باسقا سالالاردا شامامەن 2,6 ملرد دول­لارعا بىرلەسكەن 8 ءىرى جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. شامامەن 1,4 ملرد دول­لارعا تاعى 11 جوبا پىسىقتاۋ ساتى­سىندا تۇر. وسىنىڭ بارىنە كوپ جاعداي­دا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ۇسى­ناتىن مۇمكىندىكتەر ىقپال ەتتى, – دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى.

ماسەلەن, تەحنيكالىق رەتتەۋ سالاسىندا ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر ءونىم قاۋىپسىزدىگىنە قويىلاتىن قوسىمشا تالاپتاردى ورىنداۋدان (تەحرەگلامەنتتەردەن باسقا), سايكەستىكتى باعالاۋدىڭ ارتىق راسىمدەرىن جۇرگىزۋدەن بوساتىلعان. بۇگىندە ەاەو-نىڭ باسقا ءتورت ەلىندە ەركىن ساۋدا جاساۋ ءۇشىن وداققا مۇشە ەلدەردىڭ بىرىنەن بىرىڭعاي نىسان بويىنشا سايكەستىك سەرتيفيكاتىن الۋ جەتكىلىكتى.

سونىمەن قاتار ەاەو قىزمەتتەرى­نىڭ ورتاق نارىعى قالىپتاسۋدا. ول 55 قىز­­مەت سەكتورىن قامتيدى. 2015 جىلعى 1 قاڭ­تاردان باستاپ بىرىڭعاي قىزمەتتەر نارىعى جۇمىس ىستەيتىنىن دە اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇل تىزىمگە سالىق سالۋ, قۇرىلىس جانە باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى قولدانۋ سالاسىنداعى قىزمەتتەر, باسقارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كونسۋلتاتسيالارعا بايلانىستى قىزمەتتەر, ويىن-ساۋىق پەن سپورتتى, سونداي-اق دەمالىستىڭ باسقا دا تۇرلەرىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى قىز­مەت­تەر كىرەدى.

– تاعى ءبىر ارتىقشىلىق – ەاەو اۋماعى بويىنشا, سونداي-اق تەڭىز پورتتارى ارقىلى ءۇشىنشى ەلدەر باعىتىندا جۇكتەردى تەمىر جول كولىگىمەن تاسىمالداۋ كەزىندە ىشكى تاريفتەر ۇسىنۋ. بۇل ەكسپورتتالاتىن ءونىمنىڭ تۇپكىلىكتى قۇنىن ايتارلىقتاي تومەندەتەدى. قازاقستاننىڭ تەڭىز پورتتارىنان جانە تانىمال ساۋدا جولدارىنان شالعايلىعى ءبىزدىڭ الەمدىك نارىقتارعا ەكسپورتىمىز ءۇشىن گەوگرافيالىق كەدەرگى كەلتىرەدى, وتاندىق ەكسپورتتاۋشىلارعا ايتارلىقتاي اۋىرت­پا­لىق تۇسىرەدى. ەاەو شەڭبەرىندە قابىل­دانعان كەدەن كودەكسى اكىمشىلىك كەدەر­گىلەردى ازايتۋعا, ەلەكتروندىق كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋعا كوشۋگە باعىتتالعان. مۇنىڭ ءبارى كەدەندىك راسىمدەردى جە­دەل­دەتىپ, كاسىپكەرلەردىڭ ءومىرىن «جە­ڭىل­دەتتى». ءوزارا ساۋدانىڭ سەنىمدى ءوسۋى, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمىنىڭ ۇل­عايۋى, بىرلەسكەن جوبالاردىڭ ىسكە اسىرى­لۋى ەاەو شەڭبەرىندە جاسالعان جاع­داي­لاردىڭ قولايلى اسەرىن راستاپ وتىر, – دەدى ب.سۇلتانوۆ.

ب.سۇلتانوۆ ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق وداقتىڭ قازاقستاندىق بيزنەس ءۇشىن تاعى ءبىر ارتىقشىلىعىن اتادى. ول – ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىمدەر جاساسۋ ارقى­لى ءۇشىنشى ەلدەردىڭ نارىقتارىنا پرەفە­رەنتسيالىق قولجەتىمدىلىك. بۇل سونداي-اق ءبىزدىڭ ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا ىقپال ەتەدى. مىسالى, ۆەتناممەن, سەربيامەن, يرانمەن ەركىن ساۋدا ايماعى قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ ەكسپورتىن تاعى دا 1 ملرد دوللارعا ارتتىرۋعا جول اشادى. ايتالىق, قازاقستاننىڭ تەك ءبىر عانا ۆەتناممەن تاۋار اينالىمى 54 پايىزعا وسكەن. ونىڭ دەنى وڭدەلگەن تاۋارلار – مەتاللۋرگيا, حيميا, مۇناي وڭدەۋ جانە تاماق ونەركاسىبى ونىمدەرى. بۇگىندە ەاەو شەڭبەرىندە تاعى 3 كەلىسىم (يزرايل, مىسىر, ءۇندىستان) جاساسۋ بو­يىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. ساۋدا پرەفەرەنتسيالارىنىڭ ناتيجەسىندە اتالعان ەلدەرگە قازاقستاندىق ەكسپورتتى ۇلعايتۋ الەۋەتى شامامەن 800 ملن دوللارعا باعالانىپ وتىر.

رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتى تورا­عاسىنىڭ ورىنباسارى الەكسەي وۆەرچۋك ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ۇلكەن سەنىم ارتىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ايتۋىنشا, رەسەي مەن بەلارۋس باتىس سانكتسيا­لارىنىڭ قۇرساۋىندا قالىپ وتىر. بۇل وداققا مۇشە وزگە ەلدەرگە دە تەرىس اسەر ەتەرى انىق. سوندىقتان مۇنداي كۇردە­لى كەزەڭدە وداق جۇمىسىن ودان ءارى جاندان­دىرۋدىڭ ماڭىزى زور.

– بولاشاقتا ەاەو-عا بۇرىنعى كسرو قۇرامىندا بولماعان ەلدەر دە كىرە الادى. ويتكەنى وداق تۇتاس ەۋرازيا قۇرلىعىندا ۇيلەسىمدى ەكونوميكالىق قاتىناستاردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋدە. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – وزگەلەر ايتىپ جۇرگەندەي, كەڭەس وداعىن قالپىنا كەلتىرۋ ەمەس. بۇل ۇيىمعا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك رە­تىندە قاراعان ءجون. ونىڭ نەگىزگى ماق­ساتى – ەۋرازيا ايماعىنداعى ەلدەردىڭ تاۋەل­سىزدىگىنە قۇرمەتپەن قاراۋ نەگىزىندە ءدال وسى قۇرلىقتا ۇيلەسىمدى ەكونوميكالىق قاتىناستاردى قالىپتاستىرۋ. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا وداققا كسرو قۇرامىندا بولماعان مەملەكەتتەر دە مۇشە بولىپ جاتسا تاڭعالۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇگىندە ەاەو-عا رەسەي, قازاقستان, قىرعىزستان, ارمەنيا جانە بەلارۋس ەلدەرى مۇشە. مولدوۆيا, وزبەكستان جانە كۋبا «باقىلاۋشى مەملەكەت» مارتەبەسىنە يە, – دەدى ا.وۆەرچۋك.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا قوس تاراپ­تىڭ عالىمدارى ەۋرازيالىق ەكونوميكا­لىق وداق اياسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس­تاردى دامىتۋدىڭ ءتۇرلى جولىن ۇسىندى.