اەس سالۋ كەرەك پە, جوق پا دەگەن ماسەلە قازىر ترەند تاقىرىپ بولىپ تۇر. ەلىمىزدە اتوم ستانساسىنىڭ تاعدىرى ناقتىلانىپ قويسا دا بۇل جايتتى قوعام قىزۋ تالقىلاپ جاتىر. ونى قولداۋشىلار جوبا ەلەكتر تاپشىلىعىن شەشەتىنىنە سەنىمدى.
ون جىلدان اسا ۋاقىت قاجەت
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2021 جىلى 3 قىركۇيەكتە رەسەيدىڭ ۆلاديۆوستوك قالاسىندا وتكەن شىعىس ەكونوميكا فورۋمىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا «قازاقستانعا اتوم ەلەكتر ستانساسى قاجەت» دەپ اتاپ كورسەتتى. اەس جوباسىن قولداۋشى «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكيننىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلە 1990 جىلداردان بەرى بىرنەشە رەت كوتەرىلگەن. اەس وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءتاريفى قانداي بولاتىنى ازىرگە بەلگىسىز. بۇل ماسەلە شىعىنداردى وتەۋ تۋرالى شەشىم قابىلداناتىن كەزدە انىقتالادى. ازىرگە ناقتىلاپ الاتىن جايتتار جەتكىلىكتى. 2023 جىلعا قاراي تەحنولوگيالاردى جەتكىزىپ بەرەتىن تاراپتار ناقتىلانعان سوڭ 2025 جىلعا قاراي تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەنىپ, مەملەكەتتىك ساراپتاما جۇرگىزىلەدى. 2025-2028 جىلدارى ۇكىمەت اەس سالۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداپ بولعان سوڭ, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەنىپ, ساراپتاما تاعايىندالادى. 2034 جىلى قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارى اياقتالىپ, 2035 جىلعا قاراي پايدالانۋعا بەرىلەدى. 2029 جىلعا قاراي قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارى باستالىپ, تەحنولوگيالىق جابدىقتار جەتكىزىلەدى. جوبانىڭ قۇرىلىسى قاشان باستالاتىنى بەيمالىم. ال قولدانىسقا بەرۋ مەرزىمى – 2035 جىل. ەلەكتر ستانساسىنا سالىنعان قاراجاتتىڭ ءوزىن ءوزى اقتاۋ كەزەڭى 20 جىلعا سوزىلادى. بىراق تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى جاسالعان جوباعا قاتىستى مەملەكەت ءالى ءوز ۇستانىمىن ايتقان جوق.
قازىر الەم بويىنشا 32 ەلدە 441 اتوم ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەپ تۇر. اقش, فرانتسيا, جاپونيا جانە ءۇندىستان كوشباسشى ەلدەردىڭ قاتارىندا. الداعى ونجىلدىقتاردا بەلارۋس, ءباا, بانگلادەش جانە تۇركيادا سالىنباق. قازاقستان دا دايىندىقتى باستاپ جاتىر. جوبانى ىسكە اسىرۋ مەرزىمى – شەشىم قابىلدانعان كۇننەن باستاپ شامامەن 10-11 جىل. 2023 جىلى رەاكتور جەتكىزۋشىسىن انىقتاساق, 2035 جىلى پايدالانۋعا بەرۋىمىز مۇمكىن. ماماندار اەس سالۋ كەزىندە III جانە III+ بۋىندى يادرولىق رەاكتورلاردى قاراستىرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل الەمدە سىنالعان جانە سەنىمدى تەحنولوگيالار.
ت.جانتيكيننىڭ بايانداۋىنشا, جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنداعى تەحنولوگيالاردىڭ 25-50 پايىزى توزعان. كەيبىر ورتالىقتاردا بۇل كورسەتكىش 75 پايىزعا جاقىنداپ قالعان. 2035 جىلعا دەيىنگى ەنەرگەتيكالىق جۇيە تۋرالى اەس بالامالى ستسەناري رەتىندە قاراستىرىلعان. 2035 جىلعا قاراي سولتۇستىك-وڭتۇستىك ءوزارا بايلانىسى بويىنشا بازالىق قۋاتتىلىق تاپشىلىعى 3,2 گۆت قۇرايدى. تاپشىلىقتى جويۋ ءۇشىن كەمىندە قۋاتى 1 مىڭنان 1400 مۆت بولاتىن ەكى بلوكتى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قاجەت.
راديواكتيۆتى قالدىقتاردى قايدا ساقتايدى؟
اەس جوباسىنا قارسى 60 پايىز توپتىڭ كوڭىلىندەگى كۇدىك وسى. مۇنى قولداۋشى تاراپ ءدوپ باسىپ تانىپ وتىر. ت.جانتيكين اتاپ وتكەندەي, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدىڭ تاۋەكەلدى تۇستارى جەتەدى. ناقتىلاساق, ءداستۇرلى ستانسالارمەن سالىستىرعاندا اەس قىمبات جوبا, كاپيتالدىق شىعىنى مەن قۇرىلىسى دا ۇزاققا سوزىلادى. جوعارى قۋاتتى رەزەرۆتەۋ ءۇشىن قوسىمشا ەلەكتر جەلىلىك قۇرىلىسقا دا قوسىمشا قارجى كەرەك. قاۋىپسىزدىك شارالارى قاتاڭدانىپ, بۇرىنعى اەس-تەردىڭ رەاكتورلارى زاماناۋي جاڭا رەاكتورلارعا اۋىسسا دا راديواكتيۆتى قالدىقتاردى ۋتيليزاتسيالاۋ ماسەلەسى ءالى شەشىلگەن جوق. ياعني يادرولىق قوقىس قالدىقتارىنان بولىنگەن يزوتوپتار مىڭداعان جىلدار بويى قاتاڭ باقىلاۋدا بولۋى قاجەت. ال اەس-تەن شىققان قالدىقتاردىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى قاۋىپسىز بولاتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيدى. بۇل فاكتور اتوم ەلەكتر ستانساسى بار, تەرريتورياسى شاعىن ەلدەر ءۇشىن وزەكتى. يادرولىق قالدىقتاردى ساقتاۋ ماسەلەسى كەلىسىمشارتقا بايلانىستى. بۇل قۇجات ءالى ناقتىلانباعاندىقتان قالدىقتاردى قاي تاراپ ساقتايتىنى بەلگىسىز.
ساراپشىلار دا, رەسمي ورگاندار دا الماتى وبلىسىنداعى ۇلكەن اۋىلى اتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قولايلى دەگەن توقتامعا كەلىپ وتىر. مۇندا كسرو كەزىندە سۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قولعا الىنىپتى, تاس پەن سۋدىڭ قۇرامىنا دەيىن زەرتتەلگەن. قازىر بالقاش كولىنىڭ اينالاسىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ ينفراقۇرىلىمى قايتا قارالىپ, جۇمىسشىلار قالاشىعى سالىنا باستاعان.
جەك – قىمبات «ويىنشىق»
قازاقستاننىڭ ينجەنەر-ەنەرگەتيكتەرى وداعىنىڭ باس ديرەكتورى مارات دۇلقايىروۆ ۇكىمەت سوڭعى 20 جىل بويى جاڭعىرمالى قۋات كوزدەرىن وندىرەمىن دەگەندەردىڭ بارىنە دە قولداۋ كورسەتكەنىن جەتكىزدى. قارجىنى دا اياعان جوق. 2021 جىلى جالپى قۋاتتىلىعى 393 مۆت بولاتىن جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ 19 جوباسى ناقتى ىسكە اسىرىلدى. ينۆەستيتسيالار كولەمى شامامەن 400 ملن دوللاردى قۇرادى. 2021 جىلدىڭ اياعىندا ەلدە جالپى قۋاتى 2010 مۆت جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ 134 تورابى جۇمىس ىستەدى. بىراق ونىڭ 20 جىلداعى ۇلەسى ءالى 3 پايىزعا دا جەتپەپتى. سىرت كوز جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن ءوندىرۋدى ارزان دەپ تۇسىنەدى. بۇل – قاتە پىكىر. جەك – قازاقستان ءۇشىن تىم قىمباتقا تۇسەتىن «ويىنشىق». بۇل جوبا دا قىمبات. تەحنولوگيا – يمپورت بولعاندىقتان, ونىڭ باعاسى تاريفكە اسەر ەتەدى. قازىر ەلەكتر ەنەرگياسى ءۇشىن 3-4 مىڭ تەڭگە تولەسەك, جەك-كە كوشسەك, ول 30-40 مىڭ تەڭگەگە كوبەيىپ كەتەدى.
ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ەكى جىلدان كەيىن ەكسپورتتالاتىن بارلىق ونىمگە ترانسشەكارالىق سالىق تولەيمىز. ونىڭ ىشىندە كومىر دە بار. دەمەك الداعى بەس-التى جىلدا كومىر گەنەراتسياسىنان باس تارتۋعا تۋرا كەلەدى.
«ونىڭ ورنىن گازبەن الماستىرامىز» دەپ ويلايتىندار بار. بىراق ەلىمىزدەگى گاز قورىنىڭ قۋاتى قازاق دالاسىن جىلۋ, جارىقپەن قامتاماسىز ەتۋگە جەتپەيدى. مۇنايمەن بىرگە شىعاتىن ىلەسپە گاز دا ماسەلەنى شەشپەيدى. سەبەبى مۇناي-كەن ورىندارىنىڭ 80 پايىزى شەتەلدىكتەردىڭ ۇلەسىندە. قىسقاسى, گاز جوق, كومىردى پايدالانۋعا قۇقىمىز جوق. سۋ ەلەكتر ستانسالارى بولعانىمەن, ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسى شەشىلگەن جوق. شەشىلگەن كۇندە دە سۋ اعىمىن رەتتەپ وتىراتىن ستانسا سالۋ قۇنى دا قىمبات», دەيدى م.دۇلقايىروۆ.
ول اەس سالىنعانعا دەيىن دە ءومىر بارىن قاپەرگە سالىپ ءوتتى. 2035 جىلعا دەيىن ءالى 13 جىل بار. ۇكىمەت كۇزگە دەيىن جامبىلداعى گرەس-كە قاتىستى ماسەلەنى شەشۋى كەرەك. سولتۇستىك قازاقستانداعى ەنەرگيا جۇيەسى رەسەي فەدەراتسياسىمەن پاراللەل جۇمىس ىستەگەندىكتەن بالقاشتىڭ جوعارعى بولىگىنە دەيىنگى وسى ايماقتاردا ەنەرگيا كوزدەرى تاپشى. تۇركىستان وبلىسى, الماتى قالاسى, الماتى وبلىسى مەن باتىس قازاقستان وبلىسى قازاقستاننىڭ ەنەرگيا جەلىسىمەن بايلانىسپاعان. وسى وبلىستار قازاقستاننان تىس, رەسەيدىڭ ورتالىق ۆولگاسىمەن قاتار جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەلىمىزدەگى ەنەرگەتيكالىق سەكتوردىڭ جاي-كۇيىن زەردەلەي الاتىن مامان ەكونوميكالىق, ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىككە يەمىز دەپ ايتا الماسى انىق.
«سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك ايماقتاردى ءۇش جەلى بايلانىستىرىپ تۇرعانىن 30 جىلدان بەرى ايتىپ كەلەمىن. ەگەر وسى ءۇش جەلىنىڭ بويىندا اقاۋ بولسا, ايماق جارىقسىز قالادى. قاڭتار ايىندا ءتورت وبلىس بىرنەشە ساعات بويى جارىقسىز قالعانىن كوردىك. اتالعان ماسەلەنى ءتيىمدى شەشۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك اۋماعىنا كومىرلى گەنەراتسيا بازاسىن سالۋدى, وعان ينۆەستور ىزدەۋدى كەشىكتىرۋگە بولمايدى. بىزدە كومىرگە بالاما بولاتىن, تولىققاندى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەشتەڭە جوق. 30 جىلدا ءبىر جاڭا گاز ورىندارىن دا تابا الماعان ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ نەمەن اينالىسىپ وتىرعانىن بىلمەيمىن. ءتىپتى جامبىل گرەس-ءىن گازبەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىرمىز. 2021-2022 جىل جامبىل گرەس-ءى تولىقتاي ىسكە قوسىلادى دەگەن ءسوز بار ەدى. بىراق ول ءالى ورىندالعان جوق. دەمەك بىزگە اەس-تەن وزگە جول جوق», دەيدى م.دۇلقايىروۆ.
اەس – بازالىق ەنەرگيا كوزى
بىزگە تۇراقتى ءھام سەنىمدى ەنەرگيا كوزى رەتىندە اەس وتە قولايلى ەكەنى داۋسىز. ساراپشىنىڭ بايانداۋىنشا, اەس جوباسى جۇيەلەنسە, ىشكى نارىقتاعى قاجەتتىلىكتىڭ 60 پايىزىن اەس وندىرەدى. اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا قاجەت شيكىزات – ۋران قازىردىڭ وزىندە بار. «قازاقستانداعى جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى ەسكىردى, ەڭ كونەسى 40 جىلدان اسىپ كەتتى. پاريج كەلىسىمى بويىنشا 2026 جىلدان باستاپ, ترانسشەكارالىق كومىرتەگى سالىقتارى ەنگىزىلەدى. ءبىز سول كەزدە جەو- ەلەكتر ەنەرگياسىن كومىردى جاعۋ ارقىلى ءوندىرۋدى قىسقارتامىز. ازىرگە كومىردەن دە, جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنەن دە باس تارتپايمىز. بىراق بىزگە اەس بازالىق ەنەرگيا كوزى رەتىندە قىزمەت ەتەدى. ستانسا ءۇشىن شيكىزاتتى ءوزىمىز وندىرەمىز. بۇل دا ءتيىمدى. ۋاقىتى كەلگەندە اەس بىزگە قۇتقارۋ جاستىقشاسى قىزمەتىن اتقارادى», دەيدى م.دۇلقايىروۆ.
ساراپشىلاردىڭ الدىن الا ەسەبى بويىنشا, اەس جوباسىنىڭ قۇنى وتە قىمبات. قازىر 15 ملرد دوللارعا باعالانىپ وتىرعان جوبانىڭ ەندى 10 جىلدا 25 ملرد دوللار بولىپ ءوسىپ كەتپەسىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيدى. «بيۋدجەتتىڭ ءتۇبى كورىنىپ, ۇلتتىق قوردىڭ الۋعا بولمايتىن شەگى جاقىنداپ قالعاندا مۇنداي قىمبات جوبا سالۋدىڭ قاجەتى بار ما؟» دەگەن ماسەلەگە كەلگەندە تاراپتاردىڭ پىكىرى ەكىگە جارىلادى.
ەكونوميست الماس چۋكين ماسەلەنى الدىمەن بايىپپەن باعامداپ الۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن قاجەتتىلىگىمىز جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى: اەس قۇرىلىسىن بۇگىن باستاعاننىڭ وزىندە 12 جىلدان كەيىن عانا توق كوزىن بەرە باستايدى. ماماندار اەس-ءتىڭ جىلدىق قۋاتتىلىعى 2,4 گيگاۆاتت ەكەنىن ايتادى. 2035 جىلى پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ وتىرعان اەس بەرەتىن, 2.4 گيگاۆاتىنىڭ ءبىر بولىگىن ەكىباستۇز گرەس-ءى بەرىپ وتىر. توق كوزىنە دەگەن قاجەتتىلىگىمىزدى سالماقتاساق, 2030 جىلعا قاراي بىزگە ءبىر ەمەس, كەمى ءۇش اەس كەرەك.
ا.چۋكين اەس جوباسىن العا تارتىپ جۇرگەن ۇكىمەت قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن, وڭتايلى اسەرىن ءالى دە ناقتىلاي الماي وتىرعانىن دا ايتا كەتتى. اەس-ءتىڭ وتە قىمبات ەكەنىن ايتقان ساراپشى 15 ملرد دوللاردى كىمنەن, قانداي شارتپەن الاتىنىمىز ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلماي وتىرعانىن جەتكىزدى. «ەستەرىڭىزدە بولسا, رەسەي بەلارۋس پەن وزبەكستانعا وتە جايلى كەلىسىمشارتپەن شىققان. ناقتىلاساق, بەلارۋسكە اەس شىعىندارىنىڭ 100 پايىزىن, ال وزبەكستانعا قاجەتتى 70 پايىزىن قارجىلاندىردى. بىزبەن ءدال قازىر مۇنداي كەلىسىمشارتقا وتىرۋعا رەسەيدە مۇمكىندىك جوق. دوللارعا, تەحنولوگياعا بايلانىستى پروبلەماسى جەتەدى», دەيدى ول.
KEGOس كومپانياسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى, كاسىبي ەنەرگەتيك, ەكونوميست اسەت ناۋرىزباەۆ باستى پروبلەما تاريف, باعا ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا, بولاشاق اەس-تەن الىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كوتەرمە قۇنى ءبىر كۆت/ساع ءۇشىن 60 تەڭگەنى قۇرايدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, قازىر قازاقستاندىقتار ءبىر كۆت/ساع ءۇشىن 20 تەڭگە تولەيدى. ال مەملەكەت كۇن ستانسالارىندا وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءبىر كۆت/ساع-ىن 14 تەڭگەدەن ساتىپ الادى. اەس جوباسىنا قاتىسۋدان ءۇمىتتى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ ەلگە جاڭا تەحنولوگيا الىپ كەلەرىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيدى. ا.ناۋرىزباەۆتىڭ بايانداۋىنشا, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قۇنى الەمدە قىمبات. رەسەيدىڭ جوباسىمەن سالىنىپ جاتقان تۇركياداعى اتوم ەلەكتر ستانساسىنداعى باعا شامامەن 12,5 تسەنتتى قۇرايدى. قۇرىلىستىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىستى قازىر باعانى ءوسىرۋ تۋرالى كەلىسسوز ءجۇرىپ جاتىر. 12,5 تسەنت بىزدە شامامەن 60 تەڭگە. اەس-تىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە كوپ رەسۋرس جۇمسالعاندىقتان تاريفكە اسەر ەتەدى.
ءا.ناۋرىزباەۆ نازار اۋدارعان ەكىنشى ماسەلە – اەس لوكاتسياسى. ء«بىز اەس لوكاتسياسى تۋرالى ايتقاندا بالقاشتاي بىرەگەي كولىمىزدى ۇمىتامىز. توتەنشە جاعداي بولىپ, ينفراقۇرىلىمدى قالىپقا كەلتىرگەنشە, قازاقستاننىڭ سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگى ءبىر-بىرىنەن ءبولىنىپ قالادى. سودان كەيىن ت.جانتيكين مىرزا ءوز بايانداماسىندا يادرولىق قالدىقتاردى قالاي قورعايتىنىمىز تۋرالى ناقتى ەشتەڭە ايتپادى. يادرولىق قالدىقتاردىڭ سىرتقا شىعىپ كەتپەۋىنە ەلدەن باسقا ەشكىم مۇددەلى بولمايدى. اەس مۇددەسىن العا جىلجىتىپ جۇرگەن توپ ءبىرىنشى كەزەكتە وسى جاعىنا باسىمدىق بەرۋ كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى ءا.ناۋرىزباەۆ.
ساراپشى اتوم ستانساسىنا قاتىستى ۇرەي تەك قوعامدا عانا ەمەس, ۇكىمەتتە دە بار ەكەنىن ايتتى. قوعام ونىڭ تاۋەكەلىنەن قورىقسا, ۇكىمەت ەنەرگەتيكالىق داعدارىستان الىپ شىعاتىن جالعىز جول دەپ ويلاپ, باسقا مۇمكىندىككە باس اۋىرتقىسى كەلمەيدى. ء«بىز اەس سالىپ بەرەمىز دەپ وتىرعان ەلدەردىڭ ۋادەسىنە ەمەس, قازىرگى ترەندتتەرگە دە نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. يلون ماسكتىڭ اينالىمعا ەنگىزگەلى وتىرعان اككۋمۋلياتورىنىڭ قۋاتى قازاقستاندى 10 كۇن بويى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە جەتەدى. مۇنداي اككۋمۋلياتوردى ءوندىرۋ ءۇشىن نيكەل نەمەسە تەمىر قاجەت. ءبىزدىڭ جەردە ليتي دە تولى, بىراق ونى ءوندىرۋ كەرەك. يلون ماسكتىڭ كومپانياسى ءليتيدى تۇزدى جەرلەردەن جيناپ, ونى باتارەيالارىنا پايدالانادى. سونىمەن قاتار مۇنداي باتارەيالاردىڭ قۇنى ۋاقىت وتكەن سايىن ارزانداي بەرەدى», دەيدى ءا.ناۋرىزباەۆ.
ءتۇيىن
«اەس كەرەك پە؟» دەپ تالقىلايتىن كەزەڭنەن ءبىز الدەقاشان ءوتىپ كەتتىك. ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى مەن وزگەلەردىڭ ءتۇتىنىن جۇتىپ, كوشتە قالىپ قويماۋ, ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىق قوس بۇيىردەن قىسقان كەزدە تىعىرىقتان الىپ شىعاتىن مۇمكىندىكتەرىن قازىردەن ويلاۋى ماڭىزدى. ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمى اەس-كە باسىمدىق بەرسە, ساراپشىلار ونى بازالىق ەنەرگيا كوزى رەتىندە قاراستىرىپ, جەك, كومىر مەن گازدىڭ دا مۇمكىندىگىن ەستەن شىعارماۋ قاجەتتىگىن ايتىپ وتىر. ۋاقىت العا جىلجىپ, تەحنولوگيا دامىعان سايىن ەۋروپا ەلدەرى باس تارتۋعا اسىعىپ وتىرعان كومىر مەن گازدىڭ جاڭا قىرلارى اشىلار. سول كەزدە قازاقتىڭ سايىن دالاسىنا قۋات كوزدەرىن بەرەتىن جوبانىڭ ءبارى كەرەك. سونىڭ ىشىندە اەس تە وتە قۇندى ستراتەگيالىق نىسان بولماق.
الماتى