ادەبيەتىمىزدە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاقىرىبى بارىنشا كەڭىرەك جازىلدى. اسىرەسە قاندى قىرعىندى كوزىمەن كورگەن تاحاۋي احتانوۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, قالمۇقان يساباي, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, كەمەل توقاەۆ, وتەباي قاناحين سەكىلدى جازۋشىلار كولەمدى دۇنيەلەر جازىپ, سوعىس سۇمدىعىن كوركەم سوزبەن كەستەلەدى. سونداي-اق بۇل تاقىرىپقا سول جىلدارى ومىرگە كەلگەن ۇرپاق وكىلدەرى دە بەلسەنە قالام تەربەدى. ولار ەل باسىنا كۇن تۋعاندا, قولىنا قارۋ العان اكەلەرى مەن تىلدا جەڭىستى جاقىنداتۋعا جان اياماي ەڭبەك ەتكەن انالارى مەن اتا-اجەلەرىنىڭ باستان كەشكەن قيىنشىلىعىن شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتىپ, بىرەگەي تۋىندىلار تۋدىردى. سونداي جازۋشىنىڭ ءبىرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بەرىك شاحان ۇلى.
كورنەكتى جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆ ء«اپ-ادەمى جاتىق, وبرازدى ءتىلى بار, سەزىمگە اسەر ەتكەندەي ادالدىق بار. شىعارماشىلىق ءبىتىم تۇلعاسى جيناقى. اسىلى, بەرىك ءوزىن تولقىتقان شىنايى نارسەنى جازاتىن بولۋعا ءتيىس» دەپ العاشقى اڭگىمەلەرىنە جىلى باعاسىن بەرگەن قارىمدى قالامگەردىڭ شىعارماشىلىعىندا قيلى-قيلى تاعدىرلار, جاستىق داۋرەن كەزەڭى, ءمولدىر ماحابباتتىڭ ءتاتتى مۇڭى, قايىرىمدى جۇرەك, كەڭ پەيىل قازاقى مىنەزگە باي اۋىل ادامدارىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرى كەلىستى كوركەمدەلگەن.
وسىنداي اسەرلى جازىلعان اڭگىمەسىنىڭ ءبىرى – «نياز شالدىڭ نەمەرەلەرى». جالپى, بۇل تۋىندىنى اۆتوبيوگرافيالىق دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى اڭگىمەدەگى وقيعا بەردەن دەگەن بالانىڭ اتىنان باياندالادى. ال بەردەندى اۆتوردىڭ ءوزى دەپ تۇسىنەمىز.
«جاڭا جول» مەن «قىزىل قايرات» كولحوزىنىڭ بالالارى وقيتىن باستاۋىش مەكتەپ ەكى اۋىلدىڭ قونىستانۋىنان جىراق, ايدالاعا, ەكى ارالىقتاعى جاتاعان قوڭىر توبەنىڭ ەتەگىنە سالىنعان, قامىس بۇعاتىنىڭ قالىڭدىعى ءبىر قۇلاش توبەسىنە سابان ارالاستىرا بالشىق جاتقىزعان, ەڭسەلى اق تامعا ورنالاسقان» دەپ باستالعان شاعىن اڭگىمەدەن سوعىستان كەيىنگى اۋىلدىڭ جۇدەۋ تىرشىلىگى مەن سول كەزدە عۇمىر كەشكەن ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىقىلاسىن, اقجارما پەيىلىن, قاناعاتشىلدىعىن كورىپ,سۇيسىنەسىز. جالعىز بالاسى اسكەردە حابار-وشارسىز كەتىپ, كەلىنى سۇزەكتەن قايتىس بولىپ, ەكى بىردەي اۋىر قايعىنى ءۇن-ءتۇنسىز كوتەرىپ, جالعىز نەمەرەسىن جەتەلەپ جۇرگەن قاريانىڭ ەرىك-جىگەرىنىڭ بەرىكتىگى مەن كونبىس مىنەزىن, توزىمدىلىگىن جازۋشى ۇتىمدى دەتالدار ارقىلى ايشىقتى باياندايدى. قالامگەردىڭ كەيىپكەر وبرازىن بەينەلەۋدەگى شەبەرلىگى دە ءتانتى ەتەدى. مىنا ءبىر ۇزىندىگە زەر سالىڭىز:
«شالدىڭ دا, بالانىڭ دا ءۇستى-باسى جۇدەۋلەۋ. قارتتىڭ مىنا ىستىقتا باسىنا ميلىقتىرا كيگەن تۇلكى تىماعىنىڭ ماڭدايلىعى مەن ەكى سامايىنىڭ ءجۇنى ءتۇسىپ, جارعاقتانعان. قازىر قانداي ماتا ەكەنىن اجىراتۋعا بولمايتىن تىسىنا سان جەردەن جاماۋ سالىنىپتى. ۇستىندە ءار تۇسىنان تۇتەلەنىپ, جاباعىسى كورىنگەن قابۋلى قارا شاپان. بەلىن ءبوز بەلبەۋمەن شارت بۋىنىپ العان. تىزەلىگىنىڭ تۇگى قىرقىلىپ, تاقىرلانىپ توزعان, ءتۇسى وڭىپ كەتكەن شي بارقىت شالبارىنىڭ بالاعىن قارا سانعا دەيىن شاڭ تۇتقان. قونىشى قاتپار-قاتپار قىرتىستانعان كون ءماسىنىڭ باسىنا كيگەن ء«ازيات» گالوشىنىڭ ءسۇيىر تۇمسىعى مەن ارتىنا قاراي تەپكەن وكشەسىنە قايىس جاماپ باستىرعان. ءوزىنىڭ دە مىنا ۇزاق جۇرىستەن شارشاپ, قاجىعان تۇرىنەن كارىلىك جەڭىپ, مۇقالعان جان ەكەنى بايقالادى.
– ساپار, شىراعىم, مىناۋ مەنىڭ نەمەرەم, – دەدى شال قايدا تاپ بولدىم دەگەندەي جاسقانشاق جانارىمەن جان-جاعىنا ۇركەكتەي قاراعان بالاسىن كورسەتىپ.
– ءا-ءا, سولاي ما, – دەدى, ساپار شالدىڭ نەمەرەسىنە كوز توقتاتا. –جاقسى وندا. اتى كىم؟ بەرى كەل, بەرى تامان تۇر ەسىكتىڭ الدىنان.
– اتى – وسەر. وسەرجان, بەرى كەلە عوي, قارعام. مىنا ساپار اعاڭا سالەم بەر. بۇل ءوزىڭنىڭ اعاڭ. ايدار اتاڭنىڭ ءبىر تۇياعى, – دەدى قاريا تومەنشىكتەپ, ورنىنان قوزعالا قويماعان نەمەرەسىنە جاقىنداي ءتۇسىپ: – مومىن, اسا جۋاس, بەيشارا بالا, – دەدى سونان سوڭ وسەردىڭ تىم بۇيىعى تاعىلاۋ مىنەزىنە الدە اقتالعانداي, الدە رەنجىگەندەي باسەڭ ۇنمەن».
جالپى, شىعارمادا الىپ-جۇلىپ بارا جاتقان وقيعا جوق. اۆتور قازاقى قوڭىر ۇنىمەن ءبىر اۋلەتتىڭ جالعىز ۇمىتىنە اينالعان وسەردىڭ بەينەسى ارقىلى, سوعىستىڭ قاسىرەتىن عانا ەمەس, سول كەزەڭدەگى تالاي شاڭىراقتىڭ باسىنداعى جاعدايدى استارلاپ ايتىپ, شىنايى كوركەم دۇنيەگە اينالدىرا بىلگەن.
بالا بەردەن ءۇشىن دە تاياققا سۇيەنىپ, ارەڭ ءىلبىپ جۇرگەن قارت الدەقاشان-اق بۇل ومىردەن باز كەشكەن, تەك ءبىر مانەيى سەبەپتەرمەن كەۋدەدەن جانى شىقپاي, قىبىرلاپ ءتىرى جۇرگەن, ءتىرى جۇرگەندە دە وسەر ءۇشىن عانا, وسەر جەتكەنشە عانا ءوزىن-ءوزى سۇيرەلەپ, توقتاماۋعا بەل بايلاعان, سوعان بولا بەرىسپەي, كونبەي, تىرمىسىپ كەلە جاتقانداي كورىنەدى. ءبىر كەزدە نياز قاريانىڭ اۋلەتىندە قىرۋار جان بولدى, اۋرۋ الدى, اجال الدى, سوعىسقا كەتتى, توڭىرەگى ابدەن تىقىرلاندى. قاسىندا قالعان جالعىز قاراسىنى – قارشاداي جەتىم بالا. قاريانىڭ ەندىگى ارمانى – ارتىمدا وسى ءبىر تۇياق قارايىپ قالسا دەيدى. اڭگىمەنى وقىپ وتىرىپ, ءاپ-ساتتە سوڭىنا قالاي جەتىپ قالعانىڭىزدى بىلمەيسىز. ءتۇيىنى دە ءساتتى اياقتالعان.
«بۇل كۇندەرى «جاڭا جولداعى» كوشە-كوشەنىڭ بويىندا قاتارلاستىرا سالعان شاتىرلى كوپ ۇيلەرىنىڭ بىرىنەن الدى جوعارى كلاستاردا وقيتىن, ارتى ءالى جاس ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى التى-جەتى قارا دومالاق بالا شىعىپ, مەكتەپكە بارىپ جۇرەدى. كەيدە بەردەن اۋىلعا كەلگەندە, ءۇيدىڭ جانىنان ءوتىپ بارا جاتقان ولاردى توقتاتىپ, الدىمەن ۇلكەنىنەن:
– فاميلياڭ كىم؟ – دەپ سۇرايدى.
– نيازوۆ.
– ونان كەيىن ەكىنشىسىنەن سۇرايدى
– نيازوۆ. ءسويتىپ, بارىنەن سۇراپ شىعادى. نياز دەگەن كىم ول, كورگەن كىسىڭ بە؟ – دەيدى بىرىنشىگە بارىپ جۇرگەن ەڭ كىشىسىنەن. بالا قايدام دەگەندەي يىعىن قيقاڭ ەتكىزىپ بۇنىڭ وزىنە قارايدى. – پاپامنىڭ فاميلياسى عوي, – دەيدى ەرەسەگى مۇنىڭ ءوزىن كىنالاعانداي».
وسى ءسات اۆتوردىڭ كوز الدىنا قارا شاپاندى قارا تىماقتى نياز شال ەلەستەيدى. «بەيشارا وسىنى كەلىپ ءبىر كورمەيدى-اۋ, –دەيدى بۇل اۋسار قيالعا بەرىلىپ. شىركىن-اي, كەتكەندەر ءسال ۋاقىتقا بولسا دا قايتىپ كەلىپ, ءوزىنىڭ ارتىن كورەر مە ەدى. قانشاسى تىرلىكتەگى ىستەگەنىنىڭ وكىنىشىنە ورتەنىپ, سانىن سوعىپ, قانشاسى شۇكىرلىگىن ايتىپ, قۋانىشتان كوزىنە جاس الار ەدى. نياز شالدا بۇدان ارتىق تىلەك, ءۇمىت ارمان بولدى دەيسىڭ بە؟ كوكىرەگىن سۇيرەتىپ جۇرگەندە اڭساعانى وسى بولار دا». شىنىندا دا, كەتكەندەر ءبىر ساتكە بولسا دا قايتىپ كەلسە...