تاۋەلسىز جەكە ەل بولۋدىڭ ءبىر سيپاتى – ونىڭ رامىزدەرى. وسى ورايدا ۇلتتىق گەرالديكامىزدىڭ تۇعىرى – مەملەكەتتىك رامىزدەردى قولدانۋدىڭ قۇقىقتىڭ ءنورماتيۆىن ساقتاۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2021 جىلعى 31 ناۋرىزداعى №195 قاۋلىسىمەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ارحيۆ ىستەرى جانە قۇجاتتامانى باسقارۋ كوميتەتىنە قاراستى گەرالديكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى قۇرىلعان بولاتىن. ىسكە كىرىسكەنىنە ءبىر جىلدىڭ ءجۇزى بولعان اتالعان ورتالىق قانداي كەلەلى ىستەر اتقاردى جانە الداعى جوسپارى قانداي؟ بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ ءۇشىن ءبىز گەرالديكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ باسشىسى اسىلبەك بايجۇمامەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– اسىلبەك بايجۇما ۇلى ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان گەرالديكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى مەن قىزمەتتىك مىندەتى جايلى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– زامان تالابىنا ساي جاڭادان قۇرىلعان ورتالىق 2007 جىلى 4 ماۋسىمدا قابىلدانعان «مەملەكەتتىك رامىزدەرى تۋرالى» زاڭ جانە 2011 جىلى 15 جەلتوقساندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلىمىنا كىرەتىن كەيبىر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۆەدومستۆولىق ناگرادالارى تۋرالى» قاۋلىسىن نەگىزگە الىپ مەملەكەتكە قىزمەت كورسەتەدى.
وسى ورايدا مەكەمەگە – ەڭ اۋەلى, قازاق گەرالديكاسىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن زەرتتەۋ; مەملەكەتتىك رامىزدەر مەن گەرالديكالىق بەلگىلەردى ناسيحاتتاۋ جانە ولاردى قولدانۋدىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق جۇيەسىن باقىلاۋ; ۆەدومستۆولىق جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن وزگە دە ناگرادالاردىڭ گەرالديكالىق سيپاتتاماسىن جەتىلدىرۋ; زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قۇقىقتىق اكتىلەر اياسىندا قۇرمەتپەن قاراۋىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى مىندەتتەرى جۇكتەلگەن.
ونىڭ سىرتىندا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا مەملەكەتتىك رامىزدەر مەن گەرالديكالىق بەلگىلەردى قولدانۋ جانە ناسيحاتتاۋ جونىندە كونسۋلتاتسيالىق ءھام ادىستەمەلىك كومەك كورسەتۋ – ورتالىق جۇمىسىنىڭ باستى باعىتى. ويتكەنى قازىرگى تاڭدا, قوعامدىق ۇيىمداردى قوسپاعاندا, مەملەكەتتىك ورگاندارعا ءتان ۆەدومستۆولىق ناگرادالاردىڭ جالپى سانى 200-گە جەتىپتى. سول سەبەپتى ورتالىققا مەملەكەتتىك ماڭىزعا يە ۆەدومستۆولىق ناگرادالاردىڭ گەرالديكالىق سيپاتتاماسىن جەتىلدىرۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋ فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى جۇكتەلىپ وتىر. ويتكەنى كەيبىر سالالىق مەكەمەلەر ءوز قىزمەتكەرلەرىن ىنتالاندىرىپ, مارتەبەسىن كوتەرەمىز دەگەن جەلەۋمەن ءجوندى-ءجونسىز ۆەدومستۆولىق ناگرادالار دايىنداپ, قاتەلىك جىبەرگەندىكتەن, زاڭمەن كوزدەلگەن ۆەدومستۆولىق ناگرادالاردىڭ سيپاتىنا قويىلاتىن بىرىڭعاي تالاپتاردى ازىرلەۋ ءدال قازىر كۇن تارتىبىندە تۇر.
– جوعارىدا اتاپ وتكەن تالاپتاردى ورىنداۋدىڭ قۇقىقتىق ءھام اكىمشىلىك تەتىگى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ورتالىق وزىنە جۇكتەكتەلگەن مىندەتتەردى تىڭعىلىقتى اتقارۋ ءۇشىن اكىمشىلىك جانە عىلىمي-ساراپتامالىق تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ قاجەت دەگەن ويدامىز. بۇل رەتتە ەلىمىزدەگى ماڭدايالدى ماماندارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ارحيۆ, مۋزەي قىزمەتى, كىتاپحانا ءىسىنىڭ كومەگىنە جۇگىنگەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك رامىزدەردى جانە گەرالديكالىق بەلگىلەردى قولدانۋ بويىنشا حالىقارالىق تاجىريبە زەردەلەنبەكشى.
ويتكەنى قازىرگى ۋاقىت – جاڭا تەحنولوگيالار مەن اقپاراتتىق تاسقىن عاسىرى. بۇگىنگى تاڭدا تۇرمىسىمىزعا سىرتتان دەندەپ ەنە باستاعان نەولوگيزم سيپاتتى جات ەلەمەنتتەر جەتەرلىك. بۇل قۇبىلىستار ۇلتتىق گەرالديكامىزدىڭ رۋحاني-تاريحي جانە ەتنوكەسكىندەمەلىك سيپاتىنا اسەر ەتۋدە. ونىڭ سىرتىندا قازاق گەرالديكاسىنىڭ تەرمين ماسەلەلەرى, گەرالديكا سوزدىگىن ازىرلەۋ جۇمىسى تۇر.
– وقىرماندارىمىزعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن جالپى گەرالديكا عىلىمى جايىندا قىسقاشا ماعلۇمات بەرسەڭىز؟
– گەرالديكا دەگەنىمىز – قازاقشا ايتقاندا تاڭباتانۋ ءىلىمى. بۇل ونەر ادام بالاسى جاراتىلعاننان بەرى بار. ايتالىق ۇلى دالانىڭ سانىنە اينالعان جارتاس تاڭبالارى (پەتروگليف) مەن جازبالارىن (يەروگليف) ەجەلگى دالالىقتار گەرالديكاسىنىڭ باستاۋى دەۋگە بولادى. ال ەۋروپالىقتار بولسا, ءار كەزدەرى ءومىر سۇرگەن جەكە تۇلعا, اۋلەت, قاۋىمداستىققا ءتان قابىلدانعان ايىرىم تاڭبا-بەلگىنى «گەرالديكا» دەپ اتاپ ءجۇر. ال ناقتى عىلىمي تۇجىرىمداماسىنا توقتالار بولساق, گەرالديكا – مەملەكەتتىڭ, مەكەمەنىڭ, رۋدىڭ, اۋلەتتىڭ, جەكە تۇلعانىڭ جانە ت.ب. ەرەكشەلىك تاڭباسى رەتىندەگى گەربتەردى زەرتتەيتىن تاريح عىلىمىنىڭ ءبىر سالاسى. بۇعان سيمۆولدىق بەينەلەر مەن ەمبلەمالاردى جاتقىزۋعا بولادى. سونداي-اق بۇل سالا – ونوماستيكا, گەنەولوگيا, نۋميزماتيكا, پالەوگرافيا, cفراگيستيكا سياقتى پاندەرمەن دە تىعىز بايلانىستى. تەوريالىق گەرالديكا دەگەن بار. بۇل گەربتى بەينەلەنۋ جانە ونى جاساۋدىڭ تاسىلدەرى مەن ەرەجەلەرىنىڭ جيىنتىعى. ولاردى بىلمەي گەرب جاساۋ, ەرەكشەلىكتەرىن ايقىنداۋ جانە قۇرامىن انىقتاۋ كۇردەلى ماسەلەگە اينالادى.
– ال ۇلتتىق قازاق گەرالديكاسى جونىندە نە ايتاسىز؟
– ءبىزدىڭ ۇلتتىق قازاق گەرالديكامىزدىڭ رۋحاني-الەۋمەتتىك اۋقىمى وتە كەڭ ءارى تاريحى تەرەڭ. باسقانى بىلاي قويعاندا, سوڭعى جىلدارى قازاق جەرىنەن تابىلىپ جاتقان ارحەولوگيالىق اترەفاكتىلەر, ەرتە عاسىرلاردا مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ وزەگى بولعان گەرالديكالىق بەلگىلەر: كىركە (پايزى), تۋ, جالاۋ, حانداردىڭ ءمورى, كارتاگرافيا, حات-حابار, ت.ب. جادىگەرلەر قازاق گەرالديكاسىنىڭ دالەلى. ۇلكەن عالىم الكەي مارعۇلان, كىركە-پايزىلار سوناۋ عۇن داۋىرىنەن باستاۋ الادى, دەپ تۇجىرىم جاساپتى. ودان كەيىن قازاق گەرالديكاسىنىڭ ءبىر سيپاتىنا جاتاتىن ءمور-تاڭبا, سفراگيستيكالار. مۇنى كونە تۇركى ماتىندەرىندە «تامعا, تامعاچى» دەپ اتاعان ەكەن.
قازاق گەرالديكاسى ۋاقىتتىق تۇرعىدان – ساق-عۇن ءداۋىرى, كوك تۇركىلەر كەزەڭىنە جىكتەي وتىرىپ, ارالىق مەملەكەتتەر: ءۇيسىن, قارلىق, قاڭلى, قىپشاق, حازار, كيمەك, سارمات داۋىرلەرى, وعان جالعاس ۇلىق ۇلىس – التىن وردا, قازاق حاندىعى, رەسەيلىك وتارشىلىق, كەڭەستىك كەزەڭ, تاۋەلسىز قازاقستانعا دەيىنگى ۋاقىتتى قامتىسا, ونەر تۋىندىسى رەتىندە, ونىڭ ەتنوگرافيالىق ماڭىزىن, تاريحي قۇندىلىعىن, جاسالۋ ءستيلىن, قوعامدى تۇتاستاندىرۋشى كۇش رەتىندەگى اسكەري-جاۋىنگەرلىك قۋاتىن, قاراپايىم تۇرمىستىق ەرەكشەلىكتەرىن جەكە-جەكە ايقىنداپ العان ءجون. ول ءۇشىن: قازاق گەرالديكاسىن ۇلتتىق تانىم تۇرعىسىنان ساراپتاي الاتىن عىلىمي-ساراپشىلار; ەجەلگى مۇرالار (پەتروگليف, يەروگليف, جارتاس جازۋلارى, ت.ب.); قازاق فولكلورىنداعى جاۋىنگەرلىك جىر-ماتىندەر سياقتى دەرەكتەرگە جۇگىنگەن ءجون.
– جوعارىدا اتاپ ايتقان قۇقىقتىق-قىزمەتتىك مىندەتتەردى اتقارۋ ءۇشىن تەز ارادا شەشىمىن تابۋعا ءتيىس قانداي ماسەلەلەر بار جانە الداعى جوسپارلارىڭىز قانداي؟
– اشىعىن ايتقاندا, بىزدە گەرالديكا تۋرالى زاڭ بار دا, يدەولوگيا جوق. ونىڭ سىرتىندا, گەرالديست مامان تاپشى. الداعى ۋاقىتتا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ گەرالديست ماماندار دايارلاۋ ءىسىن قولعا الساق دەگەن جوسپار بار. سونىمەن قاتار قازاق گەرالديكاسىنىڭ تاريحىن, ەتنوگرافياسىن ناسيحاتتاۋ جانە قولدانىستاعى مەملەكەتتىك رامىزدەر مەن بەلگىلەردى تانىتۋ ماقساتىندا «قازاق گەرالديكاسى» اتتى عىلىمي-تانىمدىق جۋرنال شىعارۋدى قولعا الماقپىز.
الداعى كۇندەرى مەملەكەتتىك رامىزدەر بويىنشا وڭىرلەردىڭ ىشكى ساياسات باسقارمالارىنا, مەملەكەتتىك ستاندارتتاۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتتەرىنە, سەرتيفيكاتتاۋ مەن ستاندارتتاۋ ينستيتۋتتارىمەن بىرلەسىپ جۇمىس جۇرگىزۋ ءىسىن جانداندىراتىن بولامىز. وسى ماقسات تۇرعىسىندا ەلتاڭبا اۆتورى جانداربەك مالىبەكوۆپەن بىرلەسىپ ەلوردا شەڭبەرىندە بىرنەشە ءىس-شارا وتكىزدىك.
ءدال قازىر كاسىبي مامانداردىڭ كومەگىمەن كوپتومدىق «قازاق گەرالديكاسى» اتتى ەڭبەكتىڭ العاشقى تومى جاسالۋ ۇستىندە. بۇل تۋىندى 4 ماۋسىم – مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنى مەرەكەسى قارساڭىندا جارىق كوردى. سونىمەن قاتار ورتالىق قاسىنان عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەس قۇرۋ ءىسى كۇن تارتىبىندە تۇر. مەملەكەتتىك رامىزدەردى ناسيحاتتاۋ جانە ونى پايدالانۋ مەن قولدانۋدىڭ ەرەجەلەرىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا وڭىرلەرگە ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرۋ, سەمينارلار وتكىزۋ جۇمىستارى اتقارىلادى.
سونداي-اق الداعى جىلى ورتالىق جانىنان قازاق گەرالديكاسىنىڭ ەكسپوزيتسيالىق كورمە زالىن اشۋمەن قاتار, وسى شاراعا ورايلاستىرىپ گەرالديستەردىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىن وتكىزۋ, ءتىپتى بولاشاقتا گەرالديستەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىن قۇرۋ قاتارلى ۇلكەن ىستەرگە مۇرىندىق بولساق دەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»