قۇرساقتان باستاپ قاداعالاۋ قاجەت

– قازىرگى تاڭدا بالالاردىڭ اراسىندا قانداي سىرقات بەلەڭ الىپ بارا جاتىر؟ بۇل اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اتا-انا مەن دارىگەرلەر نە ىستەۋى كەرەك؟

– وبلىسىمىزدا ۇزىن سانى 370 مىڭعا جۋىق بالا بار. دارىگەر رەتىندە ءوسىپ كەلە جاتقان بالالارىمىزدىڭ دەنى ساۋ بو­لۋىن تىلەيمىز, سول ءۇشىن دە ەڭبەك­تەنەمىز. ايتار بولساق, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمي­نيسترىنىڭ №704 بۇيرىعىنا سايكەس, بالالار اراسىنداعى اۋرۋلاردى انىقتاۋ ءۇشىن نەوناتالدىق, وفتالمولوگيالىق, اۋديولوگيالىق, پسيحوفيزيكالىق سكرينينگتەر جۇرگىزىلەدى. مۇنداي مەديتسينالىق تەكسەرۋلەر بالا ىڭگالاپ, دۇنيەگە كەلە سالا پەرزەنتحانادان باستالادى. ارينە, وعان دەيىن دە اناسىنىڭ قۇرساعىنداعى بالانىڭ دەنساۋلىعى دارىگەرلەر نازارىندا بولادى. قازىر ەمحانالاردا بالا­لاردى دامىتۋ بولمەسى اشىلىپ جاتىر. بولمەدە دارىگەرلەر بالالاردى تولىق تەكسەرۋدەن وتكىزەدى. «اۋرۋدىڭ ەمىن ىزدەگەنشە, اۋىرماۋدىڭ جولىن ىزدە» دەگەندەي, سكرينينگ اۋرۋدىڭ الدىن الادى. تەكسەرۋ ناتيجەسىندە انىقتالعان دەرتتى ۋشىقتىرماي, ەمدەۋ الدەقايدا دۇرىس. بۇل ءبىزدىڭ تاراپتان جاسالىپ جاتقان جۇمىستار. سونداي-اق بالا دەنىنىڭ ساۋ بولۋى اتا-اناسىنا دا بايلانىستى. ولار بالالارىنىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋىن قاداعالاۋى قاجەت. بالانى دامىتۋ بولمەسىندە ماماندار اتا-انالارمەن دە جۇمىس ىستەيدى. جاسىرىپ قايتەمىز, بالالار اراسىندا پسيحو­لوگيالىق تۇرعىدا دا اۋىتقۋشىلىق كوپ. كەيبىر بالالاردىڭ بويى وسكەنىمەن, ويى وسپەيدى, ويلاۋ قابىلەتى دامىمايدى. 2021 جىلدىڭ سوڭىنداعى دەرەك بويىنشا, وڭىردە 375 بالادان اۋتيزم سپەكترىنىڭ بۇزىلۋى انىقتالعان.

– ءيا, ونى ءجيى بايقايمىز. قازىرگى تاڭدا بالانى ەمدەتۋ ءۇشىن حالىقتان اقشا جينايتىن جەكەلەگەن تۇلعالار مەن قورلار از ەمەس. بۇل بالالار سىر­قا­تىنىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانىن كورسەتە مە؟

– كومەك سۇراۋشىلار كوبەيگەنىنە قاراپ, بالالار اراسىندا ءتۇرلى اۋرۋلار ارتتى دەۋگە بولمايدى. نەگىزىنەن, بالا قانداي دا ءبىر سىرقاتقا شالدىق­پاس ءۇشىن قازاقستان بويىنشا پاترونات­تىق قىزمەتتىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ كەرەك. ايتپاعىم, بالانىڭ دەنساۋلىعىن دۇنيەگە كەلمەس بۇرىن ويلاعانىمىز ءجون. وسى ماقساتتا 2017 جىلدان باستاپ ارنايى باعدارلاما قابىلدانىپ, جۇكتى ايەل تىركەۋگە تۇرعان ساتتەن دارىگەر­لىك باقىلاۋ باستالادى. بولاشاق انانىڭ تۇرمىستىق جاعدايى, وتباسىنداعى قا­رىم-قاتىناس, جۇمىس ورنى ءبارى قا­رالادى. پاتروناتتىق قىزمەتكەر كەس­تەگە سايكەس بولاشاق انانىڭ ۇيىنە با­رىپ تەكسەرىپ تۇرادى. ەگەر قانداي دا كەلەڭسىزدىك انىقتالسا, الەۋمەتتىك قىزمەتكەرگە حابارلايدى. قاجەت جاع­دايدا ول ءتيىستى ورگان­دارمەن بىرلەسىپ شارالار قابىلدايدى. مۇنداعى ماقسات – قۇرساقتاعى بالانىڭ دۇرىس دامىپ, جەتىلۋىن قاداعالاپ وتىرۋ.

– جۇكتىلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىن­دىرۋگە كومەكتەسەدى دەيسىز عوي...

– ايەل جۇكتى بولعانىن بىلگەن ساتتەن باستاپ ءوزىن انا رەتىندە سەزىنۋى قاجەت. قۇرساقتاعى بالاسىمەن سويلەسىپ, ەركەلەتكەنى دۇرىس. سوندا بالانىڭ دەنە مۇشەلەرى جاقسى قالىپتاسىپ, انا مەن ءسابي اراسىندا بايلانىس ورنايدى. الايدا بولاشاق انالاردىڭ كوبى بۇعان نەمقۇرايدى قارايدى. ەڭ وزەكتى ماسەلە – دۇرىس تاماقتانباۋى. بالا دامىپ, دەنى ساۋ بولىپ تۋى ءۇشىن ايەل دارۋمەنى مول تاماق تۇتىنۋى كەرەك. ال پاتروناتتىق قىزمەتكەر وعان كۇندەلىكتى اس ءمازىرىن جاساپ بەرەدى. ماسەلەن, ىشتەگى بالاعا ميكروەلەمەنتتەر, كالتسي, مىرىش, ماگني كەرەك. بۇل ەتتە, كوكونىستە, جەمىس-جيدەكتە بولادى. كەيبىر انالار مايونەز قوسىلعان فاست-فۋدقا ادەت­تەنىپ الادى. ال جىلقى, سيىر ەتىن الۋعا جاعدايى كەلمەسە, ونى تۇيەبۇرشاق, جاسىمىق, اسبۇرشاقپەن الماستىرۋعا بولادى.

– وتباسىلىق زورلىق-زومبى­لىق­تىڭ ورىن الىپ جاتاتىن جاعداي­لا­رى دا از ەمەس. ونداي جاعدايدا پات­رو­نات­تىق قىزمەتتىڭ قانداي قۇزى­رەتى بار؟

– ەگەر ۇيدە كۇيەۋىنىڭ قىسىم كورسە­تەتىنىن نەمەسە قول كوتەرەتىنىن ءبىلىپ جات­ساق, ءىس ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيادا قارالادى. ونىڭ قۇرامىندا اكىمدىك, پوليتسيا وكىلدەرى, جاعدايعا قاراي ناركولوگ, پسيحولوگ بولادى. قانداي دا جانجال بولىپ جاتسا, ەرلى-زايىپتىلارمەن جەكە-جەكە سويلەسىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز.

– شىنىن ايتقاندا, پاتروناتتىق قىزمەتتىڭ بارىن جۇرت تەگىس بىلە بەر­مەيدى. وسى باعىتتاعى جۇمىس ناتي­جەلەرى تۋرالى ايتىپ وتەسىز بە؟

– ارينە, بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ناتي­جەلى. ماسەلەن, اۋداندارداعى كەي­­بىر قىزمەت­كەرلەرىمىز ءتورت-بەس ەر ادام­عا ىشىمدىكتى قويعى­زىپ, دۇرىس جول­عا سالدى. جالپى, بۇگىنگى تاڭدا ايماق­تا 223 پاتروناتتىق قىزمەتكەر بار. ولار ءار كۇندەرىن جوسپارعا ەنگىزەدى. ءسويتىپ, جۇكتى جانە بوسانعان ايەلدەردىڭ ۇيلەرىن ارالايدى. الدىن الا حابارلاسىپ, ۋاقىتىن كەلىسىپ الۋعا ءتيىس. نەگىزىنەن اۋدانداردا جۇمىس دۇرىس جولعا قويىلعان. ال قالالىق جەرلەردە ءسال سىلبىر. بۇعان كادر تاپشىلىعى, تۇرعىنداردىڭ ءجيى كوشىپ-قونۋى سەبەپ.

– قازىرگى بالالاردىڭ اراسىندا ءجيى كەزدەسەتىن اۋرۋلاردىڭ ءبىرى – كوز اۋرۋلارى. بۇرىن ءبىر مەكتەپتە كوزىلدىرىك تاعاتىن بالالار ساناۋلى عانا-تۇعىن. قازىر ءبىر سىنىپتىڭ وزىندە بىرنەشەۋ. نەگە؟

– جالپى ديسپانسەرلەۋ تۇرعىسىنان الىپ قاراساق, نەۆرولوگيالىق اۋرۋلار دا ءجيى باي­قالادى. بۇل بالالاردىڭ تەلەديدار, نوۋتبۋك, پلانشەت پەن سمارتفون­دار­عا كۇنىنە بىرنەشە ساعات بويى تەلمىرىپ وتىرۋىنىڭ سالدارى. شىعىس قازاقستان­دا 8 956 ادامدا كوز اۋرۋى بولسا, ونىڭ 3 102-ءسى بالالار. سوندىقتان كوزدى كۇ­تىپ, جاتتىعۋ جاساپ تۇرعان ءجون. وسى رەتتە, اتا-انا بالاسىنىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرا ءبىلۋى قاجەت. اتا-انالاردىڭ ءوزى تەلەفوننان باس الماسا, بالاعا قايتىپ تاربيە بەرمەك؟! الەمدەگى عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, اكەسى كۇن سايىن كەمىندە 15 مينۋت بالانىڭ كوز الدىندا كىتاپ وقىپ وتىرۋى كەرەك ەكەن. بۇل بالانى وقۋ-بىلىمگە تاربيەلەيدى. بالالارىمەن بىرگە ەڭبەك ەتۋى, ويناۋى كەرەك. ەڭ باستىسى, قارىم-قاتىناس بولعانى ءجون.

– بالالار اراسىندا ارتىق سالماق دەگەن دەرت تاعى بار. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە قاراساق, ەلىمىزدەگى 6-9 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ 20 پايىزىندا ارتىق سالماق بار ەكەن.

– وبلىستا سەمىزدىك دياگنوزىمەن 362 بالا ەسەپتە تۇر. بۇعان دا اتا-انانىڭ ءاتۇستى قارا­ۋىنا بولمايدى. وتە وزەكتى ماسەلە. ول ءۇشىن بالا­نىڭ اس ءمازىرىن رەتتەپ, فيزيكالىق بەلسەن­دىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك. اسىرەسە, قول ەڭبەگىنە ارالاستىرۋ قاجەت. قالالىق جەر بولسا, سپورتتىق ۇيىرمەلەرگە بەرگەن ءجون.

اڭگىمەلەسكەن

مەرەي قاينار ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»

شىعىس قازاقستان وبلىسى