قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ ءبىرى عابيت ماحمۇت ۇلى مۇسىرەپوۆ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنداعى جاڭاجول اۋىلىندا 1902 جىلدىڭ 22 ناۋرىزىندا دۇنيەگە كەلىپ, 1985 جىلعى 31 جەلتوقساندا الماتى قالاسىندا ومىردەن ءوتتى. بيىل 120 جىلدىعى اتاپ وتىلگەلى وتىرعان ول قازاق ادەبيەتى الىپتارىنىڭ اراسىندا بارلىق قۇرمەتكە بولەنىپ, بارلىق اتاق-داڭققا قول جەتكىزىپ, باياندى دا ۇزاق عۇمىر كەشكەن باقىتتى جان دەپ ايتۋعا بولادى. پروزا جانرىندا ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ, دراماتۋرگيا مەن سىن سالاسىندا دا تەر توككەن ول مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولدى, قازكسر عا اكادەميگى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى جانە قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى اتاندى. جەتى وردەن, بەس مەدالمەن ناگرادتالعان. كسرو مەن قازاق كسر جوعارعى كەڭەستەرىنىڭ دەپۋتاتى, ونىڭ ىشىندە ءبىر جىل قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولسا, ەكى رەت جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان», «قازاق ادەبيەتى» جانە «ارا-شمەل» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى سىندى جاۋاپتى لاۋازىمداردا بولدى.
ەل باسىنا كۇن تۋعان 1937 جىلى ول قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ءباسپاسوز ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, ودان كەيىن ساياسي-اعارتۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سياقتى قىزمەتتەردى اتقارعان. وسى قىزمەتتەردە ول قيىن-قىستاۋ ۋاقىتقا قاراماي شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماي, ارتىنا جامان ءسوز قالدىرماي, ساف التىنداي تازا قالىبىمەن شىعا ءبىلدى. ءتىپتى «بەيىمبەت جاۋ بولسا – مەن دە جاۋمىن» دەپ, قىلىشىنان قان تامعان قاساپشى بيلىككە قاسقايىپ قارسى تۇرىپ, قالامداسىن قورعاي بىلگەن جالعىز قازاق جازۋشىسى بولدى. ال ءوز باسىنا كۇن تۋعاندا نكۆد جەندەتتەرىن قاپى قالدىرىپ, اڭدىعان جاۋدى اقىل-ايلاسىمەن جەڭىپ, تىرناقتارىنا ىلىكپەي, قۇتىلىپ كەتە العان دا جالعىز مۇسىرەپوۆ. بۇل دا ۇلكەن ەرلىك, ەگەر ول كوپتىڭ ءبىرى بولىپ قىزىل قىرعىننىڭ قۇربانى بولىپ كەتە بارسا, قازاق حالقى ءوزىنىڭ ەستەتيكالىق تالعامىن ارتتىرعان, كوركەم ويعا قانىقتىرعان ونىڭ كەيىنگى كلاسسيكالىق شىعارمالارىن كورە الماعان بولار ەدى...
عابەڭنىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى, ول – قازاق ادەبيەتىندەگى ماڭىزدى تالاس-تارتىس پىكىرلەردىڭ كەسىمىن ايتاتىن, ءبارىن مويىنداتاتىن ءادىل تورەشى, اۋزى دۋالى جوعارى بەدەل يەسى بولدى. ماسەلەن, ۇزاق جىلدار بويى كەلىسپەس پىكىر تالاسىنا اينالىپ كەلگەن ماحامبەتتىڭ «ەرۋلى اتقا ەر سالماي, ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالماي...» دەگەن جىر جولدارىنداعى «ەرۋلى», «ەرەۋلى» جانە «ەرەۋىل» سوزدەرىنىڭ قايسى دۇرىس ەكەنىن ناقتىلاپ بەرىپ, نۇكتەسىن قويىپ كەتتى. تالاس پىكىر تۋعاندا جازۋشى بەرقايىر امانشين عابەڭە اشىق حات جازىپ, وسى ۇشەۋىنىڭ قاي دۇرىسىن ايتۋدى وتىنگەن ەدى. عابەڭ جاۋعا اسىققان باتىرلار كوزدەگەن جەرىنە جەدەل جەتۋ ءۇشىن قوس اتپەنەن شاباتىنىن, ونىڭ ەكىنشىسىن «ەرۋلى ات» دەپ اتاعانىن ايتىپ, ايتىستى قورىتقان. وكىنىشكە قاراي, عابەڭ ومىردەن وتكەسىن وسى تالاستى قايتادان بىقسىتقاندار شىقتى...
عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ كوزىنە ءتۇسۋ, سىني ماقالالارىنا ارقاۋ بولۋ, جاقسى لەبىزىن ەستۋ قازاق جازۋشىلارىنىڭ ارمانى بولعان. «جول تاپتىم بار قازاقتىڭ جۇرەگىنە...» دەپ, ءسابيت مۇقانوۆ ايتسا, عابيت مۇسىرەپوۆ بارلىق قازاق اقىن-جازۋشىلارىن تەگىس مويىنداتىپ, قالامداستارى اراسىندا ء«سوز زەرگەرى» دەگەن ايرىقشا اتاققا يە بولعان بىردەن-ءبىر جازۋشى.
وسىناۋ قۇرمەتتى دارەجەلەردىڭ بارىنە ول ءوزىنىڭ العاشقى «قوس شالقار», «شۇعىلا» جانە ت.ب. اڭگىمەلەرىنەن باستالعان جازۋشىلىق جولىندا كاسىبىنە ادال, كىسىلىگىنە كىر كەلتىرمەگەن, قالامىنا شاڭ جۋىتپاعان قالپى, ارناسىنان اسىپ, تاسىپ توگىلمەي اعاتىن ۇلى وزەندەي سارابدال, سالماقتى, عاجاپ عيبراتتىلىعىمەن جەتكەن جان.
مۇقاعالي ماقاتاەۆ عابەڭ تۋرالى:
«عابەكە,
اندا-ساندا ءسىزدى كورەم,
ءسىزدى كورسەم جومارت
ءبىر كۇزدى كورەم,
ەلىكتەپ وزىڭىزگە ەسىم كەتىپ,
كوگەندەپ اق قاعازعا ءتىزدىم ولەڭ...», دەگەن ەكەن.
سول ايتپاقشى, عابەڭ جەمىسى مول, ساف اۋالى, كۇنى شۋاقتى, سالقىن سامالدى, سارى التىنداي سارى جاپىراعى اقىرىن عانا سىبدىرلاعان جومارت كۇز سياقتى ەدى.
ءومىرىنىڭ ءار كەزەڭىندە ول انا تاقىرىبىنا تەرەڭ بويلاپ, قۇنىن ەشقاشان جويمايتىن «ادامنىڭ اناسى», ء«ولىمدى جەڭگەن انا», «انانىڭ اناسى», «اشىنعان انا» سياقتى اڭگىمەلەرىن جازىپ, قازاق ادەبيەتىنە جاڭا لەپ, كوركەمدىك ورنەك اكەلدى. ال انا وبرازىنىڭ جاڭا قىرلارىن اشقان «ەر انا», «اقليما» اتتى اڭگىمەلەرى سوعىس جىلدارىندا جازىلدى. جالپى, انا تاقىرىبى مەن ايەل پسيحولوگياسىن اشۋدى بەرىك ۇستانعان جازۋشى ايەلدىڭ عاجايىپ سيپاتىن, ىشكى دۇنيەسىنىڭ كوركەمدىگىن, سەزىم الەمىنىڭ بايلىعىن بەرەتىن ەڭبەكتەرىن ءومىر بويى جالعاستىردى دەپ ايتۋعا بولادى. سول قاتاردا «قىپشاق قىزى اپپاق», ء«انشى مايرا» جانە باسقا ۇلكەندى-كىشىلى شىعارمالارى تۋعان. ال ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا جازعان «ۇلپان» رومانى وسى تاقىرىپتى تۇيىندەگەن ايرىقشا ەڭبەگى. جازۋشى سولتۇستىك قازاقتارىنىڭ اراسىندا ءومىر سۇرگەن تاريحي تۇلعانىڭ كۇردەلى ءومىرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ءوزىنىڭ سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگىمەن سول زامانداعى قازاق ايەلىنىڭ ەڭ جارقىن, اسىل قاسيەتتەرىن كورسەتە ءبىلدى.
التىننىڭ قيىرشىقتارىنداي بولعان ونىڭ «جەڭىلگەن ەسرافيل», ء«ومىر جورىعى», «قىران جىرى», «تارلاندار», «ەتنوگرافيالىق اڭگىمە», «دوستار قالجىڭى», «تيمكا-ديمكا» جانە ت.ب. اڭگىمەلەرى ادام ومىرىندەگى قىم-قيعاش حاراكتەرلەردى, پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىكتەردى, تانىم-بىلىكتەردى كوركەمدىكپەن سۋرەتتەپ, بۇرىن ەسكەرمەگەن تانىس دۇنيەلەردىڭ جاڭا قىرلارىن تانىتىپ, ويعا قالدىرادى.
عابيت مۇسىرەپوۆ الەۋمەتتىك ماڭىزى تەرەڭ تاقىرىپتارعا بارىپ, تۇتاس ءبىر عاسىرعا جۋىق كەزەڭدى ارقاۋ ەتكەن ەپيكالىق دۇنيەلەر دە جازعان ءتۇبى تەرەڭ جازۋشى. حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان قازاق دالاسىندا ۇلكەن ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ, ونەركاسىپتىڭ, جۇمىسشى تابىنىڭ تۋى مەن قالىپتاسۋ تاريحىن بايانداعان «ويانعان ولكە» رومانىن ول 1953 جىلى جازىپ شىققان. كۇنكورىس قامىمەن شاحتاعا تۇسكەن بۇلانباي سەكىلدى جىگىتتەردى سيكورسكي سياقتى قۋلاردىڭ اۋناتىپ جەۋى, جاۋىزدىق ارەكەتتەرى, قازاق ازاماتتارىنىڭ ءوز نامىسى مەن ەڭبەگى ءۇشىن ولارعا قارسى كۇرەس تاسىلدەرىن مەڭگەرە باستاۋى, يگىلىك سياقتى قازاق الپاۋىتتارىنىڭ جاڭا الەۋمەتتىك وزگەرىستەرگە بەيىمدەلىپ, بايۋدىڭ جاڭا امال-ايلالارىن تابۋعا ۇمتىلۋى سياقتى دۇنيەلەر رەاليزم ادىسىمەن شىنايى باياندالىپ, وقىرمانعا سانانىڭ جاڭا زامانعا وزگەرۋ تاريحىنان مول ماعلۇماتتار بەرەدى. «ويانعان ولكەنىڭ» زاڭدى جالعاسى بولعان «جات قولىندا» تەك 31 جىلدان كەيىن, 1984 جىلى جارىق كوردى. روماننىڭ «جات قولىندا» اتانۋىنىڭ ءوزى قازاق دالاسىنداعى قاراعاندى, اقبۇيرات, ءنىلدى كەنىشتەرىندەگى جەراستى بايلىعىن اعىلشىن, فرانتسۋز, ورىس كاسىپكەرلەرى سياقتى جات جۇرتتاردىڭ ءوز يگىلىگىنە پايدالانۋىنا جازۋشىنىڭ ىشكى تۇيسىگىندەگى قارسىلىعى روماننىڭ ونە بويىنان سەزىلەدى. وسىعان وراي كەنجەعارا بەرىكقارين سياقتى ەلىنە جانى اشيتىن قازاقتىڭ وقىعان جاسىنىڭ جاڭا ءتيپتى بەينەسىنىڭ جاسالعانى جازۋشىنىڭ تابىسى. كەنجەعارا كەشەگى شىنجىر بالاق شۇبار ءتوس اتانعان يگىلىك بايدىڭ ۇلى بولسا دا تاريحتىڭ جاڭا داۋىرىندە, كولونيالدىق باسقىنشىلىق جاڭا قىرعا كوتەرىلگەن كەزەڭىندە تۋعان جاڭا ءتيپتى وبراز. بۇلار حالىق قامى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ, 1937-1938-ءدىڭ قاندى قىرعىنىندا تەگىس رەپرەسسياعا ۇشىراعان الاش وقىعاندارىنىڭ بەينەسى ەكەنىن ويلى وقىرمان ءتۇسىنىپ وتىرادى. بۇلاردان باسقا جازۋشىنىڭ شەبەر قالامىنان «قازاق سولداتى», «كەزدەسپەي كەتكەن ءبىر بەينە» سياقتى كۇردەلى پروزالىق تۋىندىلار ومىرگە كەلدى.
جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ۇلكەن تابىسى دراماتۋرگيا سالاسىندا كورىندى. ونىڭ ۇزاق جىلدار بويى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ساحنالاردان تۇسپەي كەلە جاتقان «اقان سەرى-اقتوقتى», «قىز جىبەك», «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» اتتى درامالىق شىعارمالارى وسى سالانىڭ شەدەۆرلەرى بولىپ تانىلعان. بۇل شىعارمالارىندا جازۋشى بەلگىلى تاريحي ادامدارمەن قاتار فولكلورلىق قاھارمانداردان تاماشا درامالىق بەينەلەر جاساي ءبىلدى. ۇلى جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ: «قوزى كورپەش» پەساسى قازاق ادەبيەتىنىڭ بۇل سالادا ىرىلەپ وسكەندىگىنىڭ ايعاعى. دراماتۋرگيا قۇرىلىسى قيىن, اۋىر جانر بولعاندا «قوزى كورپەشتىڭ» جازۋشىسى سول قيىنشىلىقتاردى شەبەرلىكپەن, اقىندىق, كوركەمدىك, ۇستالىقپەن شەشە بىلگەن», دەپ جازدى.
بۇلاردان باسقا دراماتۋرگ مۇسىرەپوۆ «قىز جىبەك» وپەراسىنىڭ, «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» بالەتىنىڭ ليبرەتتوسىن جازدى. قازاقتىڭ ەڭ العاشقى ءفيلمى «امانگەلدى» مەن كلاسسيكالىق كينوسى «قىز جىبەكتىڭ» ستسەناريى دە عابەڭنىڭ ۇشقىر قالامىنان تۋدى.
جازۋشىنىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ تىنىسىن اشىپ, باسقا حالىقتاردىڭ ۇزدىك ويىن ۇلتىمىزعا تانىتۋداعى ەڭبەگى دە زور. ول كوركەم اۋدارما سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ, و.گەنريدىڭ نوۆەللالارىن, م.گوركي, م.شولوحوۆ, ي.ەرەنبۋرگتىڭ, ۆ.ۆاسيلەۆسكايانىڭ اڭگىمەلەرىن, ۆ.شەكسپيردىڭ, ا.وستروۆسكيدىڭ, ك.سيمونوۆتىڭ, ل.لەونوۆتىڭ, ا.سافرونوۆتىڭ, ا.شتەيننىڭ پەسالارىن شەبەرلىكپەن ءتارجىمالادى.
عابيت مۇسىرەپوۆ وزىنە عانا ەمەس زامانداستارى مەن ءىنى-قارىنداستارىنا دا ءتىلدىڭ تابيعيلىعى مەن تازالىعى, اسەمدىگى مەن سۇلۋلىعى, شەبەرلىگى مەن كوركەمدىگى باعىتىندا قاتاڭ تالاپ قويعان ەستەتيكالىق تالعامى جوعارى قالامگەر. تىلدىك نورمانىڭ ساقتالۋى ونىڭ نازارىنان ۇنەمى تۇسپەي, ايماقتىق ديالەكتىلەر مەن شەتتەن كىرگەن سوزدەردى ادەبيەتكە ورىنسىز تىقپالايتىندارعا قارسى ول العى شەپتە بولىپ, ۇلكەندى-كىشىلى بىرنەشە ماقالا جازدى. 80 جاستان اسقان شاعىندا الماتىدا «سوڭعى جىلدارداعى قازاق كوركەم شىعارمالارىنىڭ ءتىلى» اتتى كونفەرەنتسيانىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا مۇرىندىق بولىپ, وندا ءوزى «انا ءتىلىن ارىمىزداي ارداقتايىق» دەگەن تاقىرىپتا مىنبەردە تۇرىپ ءۇش ساعاتتان ارتىق بايانداما جاساعان. عابەڭنىڭ وسى سوڭعى ەرلىگىن ادەبيەتسۇيەر قاۋىم ۇنەمى ريزاشىلىقپەن ەسكە الىپ جۇرەدى. ول كەزدە جاس جازۋشىلار بولعان دۇكەنباي دوسجانوۆتىڭ, مولداحمەت قانازوۆتىڭ, بەكدىلدا الدامجاروۆتىڭ, مارات قابانباەۆتىڭ, سوفى سماتاەۆتىڭ, كارىباي احمەتبەكوۆتىڭ جانە ت.ب. شىعارمالارىنداعى وراشولاق سويلەمدەر مەن تىركەستەردى سىناپ, ءمىنىن كورسەتىپ بەرەدى. مىسالى, مىسىقتى سيپاتتاعان مارات قابانباەۆتىڭ «شالدىڭ جۇمساعىن كەرتىپ جەپ, جىلىسىن جالاپ جۇرگەن ماۋباسى» دەگەن سويلەمىنە «شالدىڭ جۇمساعى» دەگەن جاسى ۇلكەندەردىڭ قالجىڭدارىندا قالىپتاسقان ءمانى بار سويلەم. ال ەندى مىسىق بارلىق اڭدار سياقتى جۇمساقتى كەرتىپ جەمەيدى, ج ۇلىپ جەيدى. مۇنى بىلمەسە – بىلمەسكە سوقتىقپاۋ كەرەك» دەپ قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسايدى. سول كەزدە قالىپتاسقان جازۋشىلار قاليحان ىسقاقوۆ, ماعزوم سۇندەتوۆ, سماعۇل ەلۋباەۆ شىعارمالارىنداعى كەيبىر جاڭىلىستاردى دا كوزگە كورسەتىپ كەتىپتى. وسىنىڭ ءبارىن سول جىلى 83-كە كەلگەن اقساقال انا ءتىلىمىزدىڭ تازالىعى, كوركەمدىگى, بولاشاعى ءۇشىن تولعانىپ, جازۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىن وقىپ, زەرتتەپ ءجۇرىپ تاپقان. مۇنداي ەرلىككە مۇسىرەپوۆتەن باسقا جازۋشىلاردىڭ قايىسىسى بارعانىن بىلمەيمىز. بىلەتىنىمىز ءتىل تازالىعى مۇسىرەپوۆتەن كەيىن كۇن تارتىبىنەن تۇسە بەردى.
ادەبيەتتىڭ اتاسى دەۋگە لايىق وسىنداي تۇلعانى ومىرگە اكەلگەن قىزىلجار ءوڭىرى حالقى عانا ەمەس, بۇكىل ەلىمىز عابيت مۇسىرەپوۆتى ايتىپ, قالاي ماقتانسا دا, قالاي شاتتانسا دا لايىقتى. اكادەميك زەينوللا قابدولوۆتىڭ «مۇسىرەپوۆتى ماقتامايىق, مۇسىرەپوۆپەن ماقتانايىق» دەگەن ءسوزى ءوزىنىڭ ماڭىزىن ەشقاشان جويمايدى دەپ بىلەمىز. الىپتار توبىنىڭ جالعاسى بولعان عابيت مۇسىرەپوۆ وسىلايشا, وزىنەن عانا ەمەس ءوز زامانداستارىنان دا تۋعان ادەبيەتكە دەگەن ادالدىقتى تالاپ ەتىپ كەتكەن جان.
پەتروپاۆل