پاراسات الەمىنىڭ سۋرەتكەرى

ساعات اشىمباەۆ دەگەندە ەلەڭ ەتپەيتىن قازاق جوق. قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا ادەبي سىنىمىزدىڭ دامۋى­نا زور ۇلەس قوسىپ قانا قويماي, ۇلت رۋحانياتىنىڭ ەسەسى كەتكەن تۇستارىن ەلدىك مىنبەردەن ايتىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ جاناشىرى بولدى. جەلتوقسان وقيعاسىندا قازاق جاستارىنا قورعان بولىپ, باسىن بايگەگە تىگىپ, وتارشىلدىق جۇيەگە قارسى تۇردى. مىنە, ارداقتى ازاماتتىڭ وسىنداي سان قىرلى قاسيەتى, سىنشىلىق تالانتى, قايراتكەرلىگى, مەملەكەتشىلدىگى عىلىمي كونفەرەنتسيادا جان-جاقتى ايتىلدى.

جيىن مودەراتورى جوعارىدا اتالعان ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, اكادەميك ەرلان سىدىقوۆ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن تۋعان ساعات اشىمباەۆتىڭ قاتارى جاسىنان وقۋعا ۇمتىلىپ, ۇلتتىڭ رۋحاني جەتىلۋىنە وزدەرىن جاۋاپتى ساناپ, 1970-1980 جىلدارى-اق تاۋەلسىزدىك اتموسفە­راسىن قالىپتاستىرعاندىعىن ايتىپ, س.اشىم­باەۆتىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىنىڭ ءۇش قاينارىن اتادى.

ء «بىرىنشى قاينار – ۇلت ءداستۇرى, ءوز تامىرىن تاپقان ادەبيەت پەن مادەنيەت. ەكىنشى قاينار – جاھاندىق رۋحاني جەتىلۋدىڭ ارقاۋى بولعان الەم جانە ورىس ادەبيەتى مەن مادەنيەتى. ءۇشىنشى قاينار – وقۋمەن, توقۋمەن جيناقتالعان ءبىلىم مەن بىلىك, ومىرمەن بىتە قايناسقان شىعارماشىلىق», دەدى ە. سىدىقوۆ.

ودان كەيىن ءسوز العان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى قۋانىش سۇلتانوۆ كورنەكتى ادەبيەت سىنشىسىنىڭ اتى ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن­نەن تانىلىپ, سول كەزدەگى ايتۋلى اقىن-جازۋ­شىلاردىڭ جاڭا شىعارمالارى تۋرالى جازعان دۇنيەلەرى ادەبي ورتادا اجەپتاۋىر اڭگىمە بولعاندىعىن باياندادى.

ء«بىز سوندا ونى «اكادەميك» دەپ ويلاساق, 24-25 جاستاعى جىگىت ەكەن. ول كىتاپتى كوپ وقىپ, كوپ بىلەتىن. سول كەزدە ماسكەۋدە جارىق كورگەن كىتاپتاردىڭ ءوزى قولعا تۇسە بەرمەيدى. سوندىقتان ساعاتتان «قانداي جاڭا كىتاپ شىقتى, قاي كىتاپتى الدىرىپ وقۋعا بولادى؟» دەپ پىكىرلەسىپ جۇرەمىز. ونىڭ ءوزى دە ورتاسىن بىلىمگە قانىقتىرىپ, ەلدىڭ ساناسىنا ۇيىتقى بولىپ جۇرەتىن. ساعات 1976 جىلى العاش رەت سىن سالاسىنان قازاقستان كومسومولىنىڭ سىيلىعىن الدى. ونىڭ قايراتكەرلىگى مەن جازعان ەڭبەكتەرىن كوزىقاراقتى قاۋىم جاقسى بىلەدى. ول رەسپۋبليكالىق تەلەۆيزيا جانە راديوحابارىن تاراتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ توراعاسى كەزىندە دە ەلدىڭ ءۇنى مەن قوعامنىڭ ءسوزىن ايتتى. قوعامداعى شىندىقتى, ادىلدىكتى جاقتاپ سويلەدى. بۇرقىلداپ قايناپ, تاسىپ تۇراتىن. ناعىز شىعارماشىلىق شىرقاۋ مەن مەملەكەتتىك قايراتكەرلىكتىڭ شىڭىنا شىققان كەزىندە ومىردەن وتكەنى وكىنىشتى», دەدى ق.سۇلتانوۆ.

قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋل­تەتىندە ساعات اشىمباەۆپەن بىرگە وقىعان كۋرس­تاسى, جازۋشى الدان سمايىل دوسى تۋرالى ستۋدەنتتىك شاقتاعى ءبىر وقيعانى ەسىنە الدى.

ء«بىر كۇنى ساعات ءبىزدى وقۋ كورپۋسىنىڭ ەكىنشى قاباتىندا قۇپيا وتەيىن دەپ جاتقان جيىنعا الىپ باردى. بارساق, قاراكولەڭكە اۋديتوريادا عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆ, جازۋشى تاحاۋي احتانوۆ, پروفەسسور ت.ماحمۇتوۆ جانە الەكساندر جوۆتيس دەگەن اۋدارماشى وتىر. اڭگىمە ءبىز تۇسىنبەيتىن تاقىرىپتان باستالدى. قازاقتىڭ ماعجان جۇماباەۆ دەگەن عاجايىپ اقىنى بولعان. ول «حالىق جاۋى» ەمەس, ۇلت مۇددەسىن ەرتەرەك كوتەرگەن قايراتكەر, تالانتتى ازامات بولىپتى. سول ۇلت مۇددەسى جولىندا قىرشىنىنان قيىلعان. سوسىن ت.ماحمۇتوۆ اعايىمىز ماعجاننىڭ ادەمى ءبىر ولەڭىن جاتقا ايتتى. ا.جوۆتيس تە اقىننىڭ اۋدارعان جىرلارىن وقىدى. ءبىز اڭ-تاڭبىز. جيىننان شىققاسىن ساعات بىزگە سوندا سويلەگەن كىسىلەردىڭ سوزدەرىنەن تۇسىنگەنىن بىزگە ايتىپ بەردى. بىراق ءبىزدىڭ قۋانىشىمىز ۇزاققا بارمادى. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ ۇلكەن كورپۋسىندا ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى قاتىسقان جينالىس ءوتىپ, الگى كەشتى ۇيىمداستىرعانداردى سىلكىلەپ, سويىپ سالدى. ءبىزدى دە بىرتىندەپ دەكاناتقا شاقىردى. سوندا ول ارقايسىسىمىزعا: «ولار تۋرالى اۋىزدارىڭدى اشپاڭدار, ەشكىمگە ەشتەڭە ايتپاڭدار», دەپ شىرىلداپ ءجۇردى. مەنىڭ ويىمشا, ساعاتتىڭ ۇلتىنا, تىلىنە, سالت-داستۇرىنە جاناشىر كوزقاراسى وسى جيىننان كەيىن باستالدى دەپ ويلايمىن», دەدى قالامگەر.

سونداي-اق الدان سمايىل جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە قايراتكەردىڭ «قازاق ۇلتشىلدىعى تۋرالى» ۇندەۋ-قاۋلىعا قول قويعان زيالىلارعا: «بۇل ۇندەۋگە قول قويماڭدار, ەلدىڭ الدىندا وزدەرىڭدى تومەندەتىپ, ءوز حالقىڭدى بايلاپ بەرمەڭدەر», دەپ شىرىلداعانىن ايتا كەلىپ: «بىراق ساعاتتىڭ سول سوزىنە ەشكىم قۇلاق اسپادى. سونداي سىن ساعاتتا ولار سىندى, ال سىنباعان ساعات, شىن مانىندە, ۇلت جاناشىرى بولدى. ول تەلەۆيدەنيەدە سول كەزدە «قاسيەت پەن قاسىرەت» دەگەن تەلەباعدارلاما ۇيىمداستىرۋدى ويلادى. ونى نەگە ولاي اتادى؟ ويتكەنى قازاقتىڭ قاسيەتى – ساعاتتىڭ ءوزى سەكىلدى ادالدىعى بولسا, قاسىرەتى – ساتقىندىعى ەدى. اتتەڭ, وعان عۇمىرى جەتپەدى. ساعاتتىڭ وسى باعدارلاماسىن قازىر «قازاقستان» تەلەارناسىنان اشۋىمىز كەرەك. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن قاسيەتىمىز قايسى, قاسىرەتىمىز قايسى, ايىرىپ بولعان جوقپىز», دەدى ا.سمايىل.

بەلگىلى اقىن نۇرلان ورازالين ايتۋلى تۇلعانىڭ ء«بىرىنشىسى – ويلاۋ جۇيەسى, ەكىنشىسى – ءسوز, ءۇشىنشىسى – ءىسى» سەكىلدى ءۇش قاسيەتىن ايرىقشا ءبولىپ, وعان ۇلت بيىگىنە كوتەرىلگەن تۇلعا دەگەن باعا بەردى.

«ساعاتتى اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالىپ تۇرعاندا ۇستازى زەينوللا قابدولوۆ: ء«بىز جاڭا ءداۋىردى باستاپ وتىرمىز. بۇدان كەيىن قازاق «ساعاتىن ساعاتىمەن ولشەيتىن بولادى», دەگەن ءسوز ايتىپ ەدى. عۇلاما اعامىزدىڭ سول ءسوزى ءدال كەلدى. قازىر ساعاتتى تانۋدا كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاڭا بۋىندار پايدا بولدى. ول ونىڭ قاينارىنىڭ تەرەڭدە جاتقاندىعىن بايقاتادى», دەدى اقىن.

سونىمەن قاتار جيىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى باقىتجان جۇما­عۇلوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى, قالامگەر ساۋىت­بەك ابدراحمانوۆ, «قازاقستان» تەلەراديوكور­پو­را­تسياسىنىڭ باسقارما ءتورايىمى ءلاززات تانىسباي ءسوز الىپ, حالقىمىزدىڭ ارداق­تى پەرزەنتىنىڭ قايراتكەرلىگى مەن قالام­گەر­لىگى جايىندا سالماقتى وي ءوربىتتى. ءلاز­زات مۇراتقىزى ءوز سوزىندە تاۋەلسىز قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ نەگىزىن قالىپتاس­تى­رۋشى­لاردىڭ قاتارىندا ساعات اشىم­باەۆتىڭ ورنى بولەك ەكەندىگىنە توقتالا كەلىپ: «بىزدە ەسىمى تەلەۆيزيامەن بايلانىس­تى تۇل­عالاردى كوپتەپ ساناۋعا بولادى. بى­راق ساعات اشىمباەۆتىڭ ەڭبەگى, كوتەرگەن تا­قى­­رىپتارى تۇتاس ءبىر كەزەڭگە ارقاۋ بولۋى­مەن وتە قۇندى. ول كىسى 1986 جىلى, نەبارى 39 جاسىندا تەلەۆيزيا جانە راديوحابار تاراتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتكە قىزمەتكە كەلىپ, باستاپقىدا ورىنباسار, سوسىن توراعاسى بولدى. كەلە سالا تەلەۆيزياعا جاڭا ۇلتتىق لەپ اكەلدى. اعامىزدىڭ تىكە­لەي جەتەكشىلىگىمەن «اسىل مۇرا», «كوك­پار», «قىمىزحانا», «التىباقان», «تەر­مە», «ايتىس», «تاماشا» جانە ءوزى جۇرگىز­گەن اۆتورلىق «قارىز بەن پارىز», «قاۋى­شۋ», «جۇرەكتەن قوزعايىق» حابارلارىن كورەر­مەن ءالى كۇنگە دەيىن ساعىنىشپەن ەسكە الادى», دەدى كورپوراتسيا باسشىسى.

سونداي-اق عىلىمي كونفەرەنتسيا اياسىندا ۇعا اكادەميگى باۋىرجان ومار ۇلى «س.اشىمباەۆتىڭ شىعارماشىلىق شەبەرلىك تۋرالى وي-تۇجىرىمدارى», م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى كەنجەحان ماتىجانوۆ «قالامگەر س.اشىمباەۆ جانە تاۋەلسىزدىك قارساڭىنداعى ادەبي ۇدەرىس», ش.ايتماتوۆ اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك ابدىلداجان احماتاليەۆ «قىرعىز جانە قازاق رۋحاني بايلانىسىنا دانەكەر تۇلعا», ۇعا اكادەميگى, قوعام قايراتكەرى ءۋاليحان قاليجانوۆ «ساعات اشىمباەۆتىڭ ءومىر ءسۇرۋ كونتسەپتسياسى» ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى قۇلبەك ەرگوبەك «ادەبي سىننىڭ اقتاڭگەرى» جانە ەۋرازيا جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, جازۋشى ومەروعلۋ ياكۋب «تۇركى ادەبي الەمى جانە ساعات اشىمباەۆ مۇراسى» تاقىرى­بىندا بايانداما جاساپ, پاراسات الەمى سۋرەت­كەرىنىڭ شىعارماشىلىعىنا تەرەڭ بويلاپ, ءجىتى ءۇڭىلدى. عىلىمي كونفەرەنتسيا «قازاقستان مادەنيەتىندەگى قايراتكەرلىك جانە ساعات اشىمباەۆتىڭ تۇلعاسى», «وتان­­دىق تەلەجۋرناليستيكاداعى ساعات اشىم­­باەۆ جولى جانە قازىرگى ىزدەنىستەر», «سىن­شى ساعات اشىمباەۆ مۇراسى جانە ادەبي سىن­نىڭ جاڭا تۇجىرىمدامالارى» اتتى ءۇش سەكتسياعا ءبولىنىپ, جۇمىس ىستەدى. كون­فە­رەن­تسيا سوڭىندا ارنايى قارار قابىلداندى.

جيىن سوڭىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى, ارداقتى تۇلعانىڭ ۇلى ماۋلەن اشىمباەۆ جوعارى دەڭگەيدە وتكەن ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشىلارعا, سويلەگەن ازاماتتارعا العىسىن ايتىپ, اكەسى تۋرالى جىلى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى. سونداي-اق «سىنشى مۇراتى» اتتى تالانتتى سىن­شىنىڭ بۇرىنعى جيناقتارىنا ەنبەگەن تىرناقالدى تۋىندىلارى مەن ساعات اشىم­باە­ۆ­تىڭ سىني ەڭبەكتەرىنە جازىلعان تالداۋ ماقالالار ەنگەن جاڭا كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمى ءوتىپ, قالامگەر, قايراتكەر شىعارماشىلىق مۇراسىنا ارنالعان كورمە ۇيىمداستىرىلدى.