«جوق, كەرەك ەمەس». ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆ «اگرارلىق بانك قاجەت» دەگەن دەپۋتاتتىق ساۋالعا بەرگەن جاۋابىندا وسىلاي دەپتى. ەلىمىزدە ەنشىلەس كومپانيالارى ارقىلى اگروونەركاسىپ سۋبەكتىلەرىن قارجىلاندىراتىن «بايتەرەك» حولدينگى بار. سول سەبەپتى جەكە اگرارلىق بانك قۇرۋدىڭ قيسىنى جوق دەپ ەسەپتەيدى پرەمەر-مينيستر.
ايتۋىنشا, ەنشىلەس كومپانيالار بانك وپەراتسيالارىنىڭ جەكەلەگەن ءتۇرىن جۇرگىزۋگە ارنالعان ليتسەنزياسى بولۋى ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنە نەسيە جانە ليزينگ ۇسىنا الادى. «بانكتەر وپەراتسيالارىن تۇگەل ورىنداماي, ەكونوميكا سالالارىنا قىزمەت كورسەتۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ وتىر. سونىمەن قاتار اگروبانكتىڭ ءبىر عانا باعىت بويىنشا قىزمەت كورسەتۋى ۇلكەن تاۋەكەلگە ۇرىندىرادى. سالىمشىلار قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ اۋقىمدى سپەكترىن ۇسىناتىن امبەباپ قارجى ينستيتۋتتارىمەن جۇمىس ىستەگەندى ءجون كورەدى. مامانداندىرىلعان بانكتىڭ حالىق دەپوزيتىن وزىنە تارتۋى قيىنعا سوعادى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ايقىن قوڭىروۆ وسى كەزگە دەيىن كوپفۋنكتسيونالدى مەملەكەتتىك بانكتىڭ قۇرىلماۋى – قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق قاتەلىگى ەكەنىن ايتتى.
«جەكە بانكتەردى, كۆازيمەملەكەتتىك دەلدالداردى شەكسىز قارجىلاندىرۋ پروتسەسىن توقتاتىپ, قارجىنى مەملەكەتتىك بانكتەردىڭ جاڭا بۋىنىن قۇرۋعا جۇمساۋ قاجەت. وتاندىق ەكونوميكاداعى رەفورمالاردىڭ ازىرگە بانك سەكتورىنا قاتىسى بولماي تۇر. بىراق حالىق پەن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا قولۇشىن بەرۋدى دوعارعان بانك جۇيەسىنىڭ جۇمىس ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن قازىر شەشىمتال قادامعا بارۋ قاجەت. قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرگەننەن جانە نارىقتاعى كەدەرگىلەر الىنعاننان كەيىن دە بىزگە قولجەتىمدى رەسۋرسى بار, تەحنولوگياسى وزىق الەمدىك قارجى ينستيتۋتتارى كەلگەن جوق. ماڭىزدى پوزيتسيانى رەسەيلىك بانكتەر جاۋلادى. سوڭعى بەس جىلدا وتاندىق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اكتيۆىندەگى رەسەيلىك ەنشىلەس بانكتەردىڭ ۇلەسى 9-دان 15 پايىزعا دەيىن ارتتى. قارىز پورتفەلىندەگى جيىنتىق ۇلەسى 17 پايىزدان استى. ەندى قازىر سانكتسياعا ۇشىراعاننان كەيىن جاعداي مۇلدە باسقا قىرىنا قاراي وزگەرىپ جاتىر. ەگەر كەزىندە سالالىق مەملەكەتتىك بانك قۇرعانىمىزدا, كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ تريلليونداعان اقشاسى بۇعاتتالعان شوتتاردا («سبەربانك قازاقستان», «ۆتب قازاقستان» جانە «الفا-بانك» – رەد) جاتپاس ەدى».
ونىڭ ايتۋىنشا, ەندى ەكونوميكانى مەملەكەتتىڭ ءوزى نەسيەلەۋگە ءماجبۇر.
«قازاگرو» حولدينگىنىڭ قىزمەتى توقتاعانىنا قاراماستان قارجىلاندىرۋداعى اشىقتىق ماسەلەسى سول كۇيىندە قالىپ وتىر. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن سالالاردى نەسيەلەۋ اكىمدىك جەلىسى بويىنشا ميكرونەسيە ارقىلى جۇرەدى. ونەركاسىپ سالاسىندا بيۋدجەتتەن نەسيە رەسۋرسىن ءبولۋ «بايتەرەك» حولدينگى, قازاقستان دامۋ بانكى جانە «ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى» ارقىلى كوپقاباتتى سحەمامەن جۇزەگە اسادى. بۇل پروتسەسكە «قارجىلىق قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ», دەگەن ادەمى تەرمين تاڭىلعان. شىن مانىندە مۇنىڭ ارتىندا قولجەتىمدى نەسيە رەسۋرسىن ۇسىنا المايتىن ءتيىمسىز جەكەمەنشىك بانك جۇيەسىنە تۇراقتى دەمەۋشىلىك ەتۋ ءىسى تۇر. تولىققاندى مەملەكەتتىك بانك بولا الماعان قازاقستان دامۋ بانكى دە وسىنداي سحەمامەن جۇمىس ىستەگەن. بىزگە ءوزىنىڭ عانا ەكونوميكالىق مۇددەسىن ويلايتىن, الىپساتارلىق كىرىستى كوزدەيتىن بانك ەمەس, وندىرىستىك الەۋەتتى ارتتىرا الاتىن قارجى ينستيتۋتى كەرەك. مۇنداي جۇمىستى مەملەكەتتىك بانك قۇرماي ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل كەمى ەكى سالاعا قاتىستى – اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ونەركاسىپ. دامۋ ءۇشىن بىزگە «اگروبانك» جانە «پرومسترويبانك» قاجەت», دەيدى دەپۋتات.
وسىعان دەيىن مۇنداي يدەيانى سەناتور مۇرات باقتيار ۇلى دا كوتەردى.
– فەرمەرلەردى قارجىلىق قولداۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى بانكى قۇرىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل اتالعان سالاعا ۇلكەن دەمەۋ بەرەدى. قىزىلوردا وبلىسىنا بارعان كەزىمدە فەرمەرلەر وسى ماسەلەنى كوتەرۋىمدى سۇرادى. ديقانداردىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە كۇرىش نەگىزگى اگرارلىق ءونىم بولىپ وتىر. وبلىس ىشكى نارىقتا وسى ءونىمنىڭ 80 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. بىراق جىلدان-جىلعا جۇمىس ىستەۋ قيىنداپ بارا جاتىر. وڭىردەگى سۋارمالى جەرلەردىڭ جاعدايى سىن كوتەرمەيدى, سۋ قۇبىرلارى مەن كارىز جۇيەلەرى ءتيىستى قارجىنىڭ جوقتىعىنان ۋاقتىلى تازالانبايدى, سونىڭ سالدارىنان كەپتەلىپ, شامادان تىس سورتاڭدانىپ قالا بەرەدى. دامىعان ەلدەردە 1 تەكشە مەتر سۋدان 4-6 كيلو اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى وندىرىلسە, بىزدە بۇل كورسەتكىش نەبارى 0,4-0,8 كيلونى قۇرايدى – 6 ەسە از. دامىعان ەلدەردە 1 كيلو ءونىم الۋ ءۇشىن 160-400 ليتر سۋ جۇمسالسا, بىزدە ول 1 200-1 500 ءليتردى ماڭايلايدى. سۋارمالى جەرلەردىڭ گيدرومەليوراتيۆتىك كۇيى كوڭىل كونشىتپەيدى. بۇل ماسەلە ۇكىمەتتىڭ نازارىن اۋدارۋى ءتيىس, – دەگەن ەدى م.باقتيار ۇلى.
ول سونداي-اق مينەرالدى تىڭايتقىشتار باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىن, اراداعى دەلدالداردىڭ كەسىرىنەن باعانىڭ شارىقتاپ تۇرعانىن ايتادى.
ء«بىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق وندىرۋشىلەرى رەسەي مەن بەلارۋستىڭ فەرمەرلەرىمەن باسەكەگە تۇسە المايدى. ول ەلدەردەگى اگرارلىق بانك فەرمەرلەردىڭ مۇلكى مەن جەرىن كەپىلگە الىپ, ۇزاق مەرزىمگە ارزان نەسيە بەرەدى. ءارى اتالعان بانكتىڭ بولىمشەلەرى ءار وڭىردە بار. اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان بانك اشۋ ماسەلەسى پارلامەنت قابىرعاسىندا تالاي ايتىلدى, بىراق ءالى وڭ شەشىم شىققان ەمەس», دەدى سەناتور.
ايتپاقشى, اگروبانك قۇرۋ ماسەلەسىن ءبىر كەزدەرى «اۋىل» پارتياسىنىڭ دەلەگاتى يۋري كوماروۆ تا ايتقان بولاتىن.
«اۋىل شارۋاشىلىعىندا قازاقستاننىڭ الەۋەتى وتە جوعارى. ءتىپتى مۇناي, گاز, مەتالدى دا الماستىرا الادى. بۇل ءۇشىن اگرارلىق ساياساتتى تۇبەگەيلى قاراۋ كەرەك. ءبىرىنشى كەزەكتە, فەرمەرلەرگە جىلدىق 4 پايىزدان كوپ ەمەس ۇزاق مەرزىمدى نەسيە بەرىلگەنى دۇرىس. بىردە-ءبىر كوممەرتسيالىق بانك شاعىن شارۋا قوجالىعىنا نەسيە ۇسىنبايدى. اگروبانكتى قۇرۋ قاجەتتىلىگى باياعىدا تۋدى. ول ءۇشىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى نەمەسە قازاقستان دامۋ بانكى تاجىريبەسىمەن جەكە زاڭ قابىلدانعانى ابزال», دەپ پىكىر بىلدىرگەن ەدى يۋ.كوماروۆ.
ءساۋىر ايىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى 1 ملن توننا بيداي مەن 300 مىڭ توننا ۇن كۆوتاسىن بەلگىلەپ, بيداي مەن ۇن ەكسپورتىنا شەكتەۋ قويعان ەدى (بۇيرىق 15 ماۋسىمعا دەيىن كۇشىندە). ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, بيداي كولەمى 6,4 ملن توننانى قۇرايدى. سونىمەن بىرگە اگروونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋ ءۇشىن 310 ملرد تەڭگە ءبولىندى. قوسىمشا 43 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋعا, 9,3 ملرد تەڭگە نان ءوندىرىسى ءۇشىن بيدايدى سۋبسيديالاۋعا بەرىلدى. مۇنداي شەكتەۋ ءسال بۇرىن رەسەيدە دە ەنگىزىلگەن.
«رەسەي بيلىگى ءوز ارەكەتتەرىن ىشكى نارىقتاعى باعانىڭ وسۋىنەن قورعاۋمەن نەگىزدەدى. بىراق رەسەيدىڭ بىرقاتار ايماقتارىندا بيداي باعاسى 10 پايىزدان استامعا قىمباتتادى. نان ءوندىرىسىنىڭ شىعىنى 30 پايىزعا دەيىن ءوستى, نان باعاسى 15 پايىزعا دەيىن قىمباتتاۋى مۇمكىن. رەسەيلىك ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, نان ونىمدەرىنىڭ شيكىزاتىن وندىرۋشىلەر ەكسپورتتىق تۇسىمدەردىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى باعانى كوتەرەدى. ەنگىزىلگەن شارالاردىڭ ۇقساستىعىنا جانە ەكى ەلدىڭ ساۋدا تاۋەلدىلىگىن ەسكەرسەك, قازاقستاندا دا ۇن ونىمدەرى باعاسىنىڭ ءوسۋ تاۋەكەلى بار. قازىر وتاندىق اگرارلىق سەكتوردىڭ احۋالى قيىن كەزەڭدە تۇرعانى جانە قۇرىلىمدىق قولداۋعا مۇقتاج ەكەنى جاسىرىن ەمەس. نەسيەگە جانە باسقا دا قارجى ونىمدەرىنە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن اگروبانك قۇرۋ ۇسىنىلىپ جاتىر», دەپ جازادى تەلەگرامداعى Risk Takers كانالىنىڭ ساراپشىلارى.
ال قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى ەلەنا باحمۋتوۆا ازىرگە اگروبانك قۇرۋعا قاجەتتىلىك جوق دەپ سانايدى.
«اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن وندىرۋشىلەردىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى قانداي؟ بىرىنشىدەن, سەرۆيس پەن قارجىلىق ساۋاتتىلىقتىڭ تومەندىگى ولاردىڭ قىزمەتىن جۇرگىزۋدەگى اشىقتىققا كەدەرگى بولىپ تۇر. ءتۇرلى قۇرالدار ەنگىزۋ ارقىلى ونى تۇزەۋگە بولادى. ەكىنشىسى, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جوعارى تاۋەكەلدەر. سالانى بولجاۋ وتە قيىن, سوندىقتان قارجى ينستيتۋتتارى ول جاققا اسقان ساقتىقپەن اياق باسادى. وكىنىشكە قاراي, جۇمىس ىستەمەي تۇرعان كرەديتتەر ۇلەسى بۇل سالادا وتە جوعارى – 25 پايىز. سوندىقتان مەملەكەت كەپىلدەندىرۋ قۇرالدارىن ۇسىنۋ, سونداي-اق شەكتەۋلى فورمادا – سۋبسيديالاۋ فورماسى ارقىلى تاۋەكەلدەردى ءبولىستىرۋى كەرەك دەپ سانايمىن. ويتكەنى كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ءداستۇرلى تۇردە سۋبسيديالانادى. ونداي ماقسات ءۇشىن اگروبانك كەرەك ەمەس. ودان گورى ارناۋلى دامۋ ينستيتۋتى قاجەت», دەدى ە.باحمۋتوۆا.
2022 جىلدىڭ 1 اقپانىنداعى دەرەك بويىنشا, بانكتەر وسى سالاعا 332,4 ملرد تەڭگە زايم بەرگەن (2021 جىلى 225,7 ملرد تەڭگە). ءسويتىپ, سوڭعى ءبىر جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعىن نەسيەلەۋ 106 ملرد تەڭگەگە وسكەن. ارينە, اقشالاي ماندەگى ءىرى تسيفرلار قاشاندا سۇيكىمدى. بىراق ول اقشا ناقتى كىمنىڭ قالتاسىنا ءتۇستى, قالاي جۇمسالدى, ول جاعىن ايىرىپ ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. كوزىمىز جەتپەسە دە, ەپتەپ كۇماندانامىز. سەبەبى, جىل باسىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى فەرمەرلەر ءۇشىن بولىنگەن سۋبسيديا قارجىسىنىڭ قىلمىستىق جولمەن جىمقىرىلىپ كەلگەنىن مالىمدەگەن ەدى. سۋبسيديا دەگەنىڭىز وبلىس اكىمدىگىندەگى شەندىلەردىڭ اۋزىنا ماي جاققان تالاي پىسىقتىڭ تاۋسىلماس «نەسىبەسىنە» اينالعان. بۇل ماسەلەگە پرەزيدەنت تە نازار اۋدارىپ, ءدال وسى سالانىڭ جىلدار بويى جەمقورلىق قۇرساۋىنان شىعا الماي كەلە جاتقانىن ايتتى.
«بىلتىر قۋاڭشىلىق بولدى, شارۋالار بەرەتىن جەم تاپپادى, مال قىرىلدى. كەي وڭىرلەردە شارۋالارعا سۋبسيديا رەتىندە كۇن باتەرەيالارى بەرىلگەن. اشىعىن ايتقاندا, اۋىلدىقتارعا نە كەرەك ەكەنىن ەشكىم ويلانىپ تا جاتپاعان. سۋبسيديا يگەرىلدى دەپ ەسەپ بەرۋ ءۇشىن كۇن باتەرەيالارىنىڭ باعاسى ەسەلەپ كورسەتىلگەن. وسىنىڭ ءبارى ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىك تانىتپاۋىنىڭ سالدارىنان بولدى. مۇنداي ورەسكەل شىعىنعا جول بەرگەنى ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن اكىمدەر جاۋاپ بەرۋى كەرەك», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.
جالپى, سوڭعى بەس جىلدا شارۋالاردى قولداۋعا 2 ترلن تەڭگە ءبولىندى. ارينە, ونىڭ جارتىسىنان استامى دىتتەگەن مەكەنجايعا جەتپەگەن. وسىنداي تۇيتكىلدەردى ايتا كەلە سالانىڭ جۇگىن كوتەرەر ءبىر قارجى ينستيتۋتى كەرەك سەكىلدى كورىنەدى. ويتكەنى «بايتەرەك» سەكىلدى ءىرى حولدينگتەردىڭ كومپانيالارى تەك ءىرى بيزنەستەردى قارجىلاندىرادى جانە كوپ جاعدايدا جوعارىدا ايتىلعانداي كۇماندى سحەماعا قۇرىلعان نەسيە بەرۋ پروتسەسى ءالى كۇنگە اشىقتىقتان ادا بولىپ وتىرعان جايى بار. جاعدايعا بىزدەن گورى قانىق شەندىلەر سولاي دەيدى. ەگەر اگروبانك قۇرىلمايتىن بولسا, وندا سالماق تاعى دا اينالىپ كەپ ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ موينىنا ءتۇسۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە اتالعان ۇيىمدار بيزنەسپەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەي باستادى جانە بىرقاتارى شارۋالارعا نەسيە بەرۋدەن تارتىنبايتىنىن مالىمدەپ تە ۇلگەردى. قارجى ءادىل بولىنگەندە عانا قاي سالانىڭ دا ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشپاق.