الەمدەگى گەوەكونوميكالىق جاعداي قۇبىلىپ تۇر. ەل ەكونوميكاسىندا دا جۇيەلى پروبلەمالار جەتەرلىك. مۇنداي جاعدايدا قازاقستان ەكونوميكالىق ساياساتتا نەگە باسىمدىق بەرۋى كەرەك؟
ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس تولەۋوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان شاعىن اشىق ەكونوميكا رەتىندە سىرتقى فاكتورلاردىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ وتىر.
– شيكىزات پەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ جاھاندىق ەكسپورتتاۋشىسى بولىپ سانالاتىن رەسەيگە قاتىستى اۋقىمدى سانكتسيالار (6 مىڭنان استام سانكتسيا) جەتكىزىلىم تىزبەگىندەگى قيىندىقتاردى ودان ءارى تەرەڭدەتتى. ەنەرگەتيكالىق جانە ازىق-ت ۇلىك نارىقتارىن جاڭاشا قايتا ءبولۋ ءجۇرىپ جاتىر. ولار ەنەرگيا وتكىزۋ پروتسەستەرىنە اسەر ەتەدى جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تاۋەكەلدەرىن كۇشەيتەدى. جوعارى ينفلياتسيا جانە ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ تاۋەكەلى دە سوققى بولىپ ءتيۋى مۇمكىن, – دەدى ولجاس تولەۋوۆ بەرلين ەۋرازيالىق كلۋبىنىڭ وتىرىسىندا.
ول قازاقستان ەكونوميكاسى 30 جىل بويى ەكى قۇرىلىمدىق اۋىسۋدان وتكەنىن اتاپ ءوتتى. ءبىرىنشى قۇرىلىمدىق اۋىسۋ – جوسپارلانعاننان نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ (1990 جىلداردىڭ باسى). ەكىنشى اۋىسۋ – مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ءرولىن كۇشەيتە وتىرىپ, ءوسۋدىڭ شيكىزاتتىق مودەلىنە كوشۋ (2000 جىلداردىڭ باسى). ەكى قۇرىلىمدىق وتكەل قازاقستانعا تابىس دەڭگەيى ورتاشادان جوعارى ەل بولۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل ەلدىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىنىڭ دامۋىمەن قاتار ءجۇردى. سوعان قاراماستان, ەكى اۋىسۋ جۇيەلىك كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ جينالۋىنا الىپ كەلدى.
– نارىقتاردى مونوپوليالاندىرۋ, شيكىزات سالالارىنىڭ ۇستەمدىگى, ونىمدىلىگى تومەن ەڭبەك نارىعى ەكونوميكانى تەرەڭ ءارتاراپتاندىرۋ جانە شىعارۋ مەن ەكسپورتتى قيىنداتۋدا كەدەرگىلەرگە اينالدى. شىعارۋ مەن ەكسپورتتىڭ كۇردەلىلىگى تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر. بۇل رەتتە نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار شيكىزات سەكتورىندا شوعىرلانعان. ەكسپورت قۇرىلىمىندا شيكىزات سەكتورىنىڭ ۇلەسى 67 پايىزدى, ونەركاسىپكە ينۆەستيتسيالار قۇرىلىمىندا 76 پايىزدى قۇرايدى. ەكونوميكانىڭ ەلەۋلى بولىگى ونىمدىلىگى تومەن جۇمىس ورىندارىمەن ەرەكشەلەنگەن. 2010 جىلدان باستاپ جۇمىس ورىندارىنىڭ تەك 20 پايىزىن ونىمدىلىگى جوعارى سالالار قۇردى. ال ونىمدىلىگى تومەن سەكتورلاردا جۇمىس ورىندارىنىڭ 38 پايىزى قۇرىلدى جانە ولاردا مەملەكەتتىڭ قاتىسۋى بار سالالار باسىم. جەكە سەكتور جاڭا, تۇراقتى جانە ءونىمدى جۇمىس ورىندارىن ءىس جۇزىندە قۇرمايدى, – دەيدى ول.
و.تولەۋوۆتىڭ دەرەگىنشە, نارىقتاردى مونوپوليالاندىرۋ ناتيجەسىندە ىشكى جالپى ءونىم قۇرىلىمىندا كورپوراتيۆتىك سەكتوردىڭ تازا پايداسىنىڭ ۇلەسى نەگىزىنەن شيكىزات سالالارى ەسەبىنەن 45 پايىزدان 51 پايىزعا دەيىن ءوستى جانە ەڭبەكاقى تولەۋ ۇلەسى 34 پايىزدان 31 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. سوڭعى 15 جىلدا ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ جيناقتالعان ءوسۋى حالىق تابىسىنىڭ ناقتى وسۋىنەن 62 پايىزدىق تارماققا ارتتا قالىپ وتىر. كىرىستەردىڭ ءوسۋى الەۋمەتتىك ترانسفەرتتەردىڭ ۇلعايۋىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. مەملەكەتتىك بيۋدجەت قۇرىلىمىنداعى وندىرىستىك شىعىندار ۇلەسىنىڭ تومەندەۋىمەن شيەلەنىسەتىن فيسكالدىق تەڭگەرىمسىزدىكتەر كۇشەيە ءتۇستى. سوڭعى 5 جىلدا بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگى ونىڭ شىعىس بولىگىن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى جەتكىلىكتى كىرىس بازاسىمەن بەكىتىلمەگەن.
– وسىلايشا, قازاقستان ەكونوميكاسى ەكى قۇرىلىمدىق اۋىسۋدان ءوتىپ, بەلگىلى ءبىر تابىستارعا قول جەتكىزدى جانە باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتاردى قالىپتاستىردى. بۇل رەتتە مەن تىزبەلەگەن سىندارلى جۇيەلىك سىن-تەگەۋرىندەردى جيناقتادىم. بارلىق سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ ەلىمىزدىڭ تۇراقتى جانە ينكليۋزيۆتى دامۋىن كوزدەيتىن ءۇشىنشى قۇرىلىمدىق كوشۋ شەڭبەرىندەگى جاڭا ەكونوميكالىق باعىت بولۋعا ءتيىس, – دەدى و.تولەۋوۆ.
ءۇشىنشى قۇرىلىمدىق اۋىسۋ جۇزەگە اسىرىلاتىن التى ءتۇيىندى باعىت ايقىندالعان – قۇقىق ۇستەمدىگى, ادال باسەكەلەستىك پەن ەكونوميكالىق بوستاندىقتاردى ىنتالاندىرۋ, ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, ەكونوميكانى جۇيەلى ءارتاراپتاندىرۋ, ادامي كاپيتالدى دامىتۋ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋدى رەفورمالاۋ.
– قۇقىق ۇستەمدىگى تۇسىنىكتى, اشىق جانە تۇراقتى زاڭدارعا, بارشانىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدىگىنە, سوت جۇيەسىنىڭ ادىلدىگى مەن تاۋەلسىزدىگىنە, داۋلاردى سوتقا دەيىن شەشۋ ينستيتۋتىن دامىتۋعا, ازاماتتار مەن بيزنەس قۇقىقتارىن قورعاۋداعى قۇقىق قورعاۋ جانە كۇش قۇرىلىمدارى بلوگىنا نەگىزدەلۋگە ءتيىس. ۇلتتىق يدەيا رەتىندە ادال باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قىزمەتىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى بولۋى كەرەك. ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ بىرىڭعاي, كەلىسىلگەن جانە بولجامدى ماكروەكونوميكالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋ, فيسكالدىق-بيۋدجەت ساياساتىنىڭ تەڭگەرىمدىلىگىنىڭ ءوسۋى, قارجى سەكتورىن تولىققاندى ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋگە كوشۋى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ساپالى قۇرىلىمىن قامتاماسىز ەتۋ جانە شيكىزاتتىق ەمەس تاپشىلىقتى قىسقارتۋ ەكونوميكانى جۇيەلى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنا اينالۋى قاجەت. ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ساپالى ءبىلىم مەن مەديتسيناعا تەڭ قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, ساپالى ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەنى قامتاماسىز ەتۋگە, ەڭبەك نارىعى ەكوجۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا نەگىزدەلۋگە ءتيىس. مەملەكەتتىك باسقارۋدى رەفورمالاۋ شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ەكونوميكانىڭ جاڭا قۇرىلىمىن ءتيىمدى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى شارتى بولۋى كەرەك, – دەدى و.تولەۋوۆ.
ءۇشىنشى قۇرىلىمدىق اۋىسۋ شەڭبەرىندەگى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ تاسىلدەرى الداعى شىلدە ايىنىڭ سوڭىندا قۇرىلىمدىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار پاكەتىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە ناقتىلانادى.