قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى عىلىمي ساراپتاۋ توبىنىڭ توراعاسى, ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءابدىماناپ بەكتۇرعانوۆپەن اڭگىمە
– ءابدىماناپ ەلىكباي ۇلى, ءسىز ەلىمىزدەگى تاتۋلىقتى, ۇلتتار دوستىعىن قالاي باعالايسىز؟
– بىرلىگى جاراسقان ەلدىڭ ىرىسى ارتادى. بۇعان ءبىز تاۋەلسىزدىك العان 22 جىلدان استام ۋاقىتتا كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ «عاسىرلار كۇتىپ, ازەر قول جەتكەن ازاتتىقتان ايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن ىشكى تاتۋلىقتى دا, سىرتقى تاتۋلىقتى دا كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي ءبىلۋ كەرەك», دەگەن ەدى ءبىر سوزىندە. مەملەكەت باسشىسى ونى جاي عانا ايتىپ وتىرعان جوق, «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بولسا اۋىزداعى كەتەدى» دەگەندى مەڭزەگەنى. زاڭگەر رەتىندە ايتار بولسام, ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىز ەلىمىزدەگى بارلىق ازاماتتارعا شىققان تەگىنە, دىنىنە, ساياسي كوزقاراسىنا قاراماستان, بىردەي قۇقىقتىق كەپىلدىك بەرەدى. وعان اتا زاڭدا كورسەتىلگەن «اركىمنىڭ انا ءتىلى مەن ءتول مادەنيەتىن پايدالانۋعا, قارىم-قاتىناس, تاربيە, وقۋ جانە شىعارماشىلىق ءتىلىن ەركىن تاڭداپ الۋعا قۇقىعى بار» دەگەن جولدار كەپىل بولادى.
اتا زاڭىمىزدىڭ ءوزى ەتنوستىق جانە ءدىني الەمدى, كوپۇلتتى ءارى كوپكونفەسسيالى قوعامىمىزداعى تاتۋلىقتى ساقتاپ قانا قويماي, ونىڭ ار-ۇجدانىن, قۇقىقتارىن قورعاۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرىپ وتىر. قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك, قوعامدىق-ساياسي, مادەني ءومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ, ءوز وتانىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ەتنوستاردىڭ انا ءتىلىن ساقتاۋىنا, مادەنيەتىن, سالتىن, ادەت-عۇرپىن دامىتۋىنا, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەركىن ءومىر سۇرۋلەرىنە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بار جاعداي تۋدىرىلعان. بۇل – وزگە ۇلت وكىلدەرىنە ەلباسى تاراپىنان جاسالعان قامقورلىق. قىزمەت بابىندا, كۇندەلىكتى تىرلىكتە بولسىن, بىرقاتار وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن ارالاسىپ ءجۇرمىن. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءتۇرلى تاريحي وقيعالارعا بايلانىستى قونىس اۋدارعان ەتنوستاردىڭ قازاق حالقىنا دەگەن وكپە-رەنىشىن بايقاماپپىن. ولاردىڭ ۇلتى, ادەت-عۇرپى باسقا بولعانىمەن, نيەت-تىلەكتەرى – ۇلتارالىق تاتۋلىقتى ساقتاپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدى وركەندەتۋ. ارينە, مۇنىڭ ءبارى ەلباسىمىزدىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان سارابدال ىشكى-سىرتقى ساياساتىنىڭ, ەلدى بىرلىككە-ىنتىماققا باستاي الۋىنىڭ, جاستاردى تاتۋلىققا, اۋىزبىرلىككە تاربيەلەي الۋىنىڭ جەمىسى دەپ ۇعامىن.
– ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە دە وزگە ۇلت وكىلدەرى بار شىعار؟ ولاردىڭ ۇلتتىق ءداستۇرلەرىن ساقتاۋعا, ءدارىپتەۋلەرىنە قانداي جاعدايلار جاسالعان؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى الەمدە كوپۇلتتى تاتۋ مەملەكەت رەتىندە ەرەكشەلەنەدى. جەتىسۋ – 103-تەن استام ۇلتقا قۇتتى مەكەن بولا بىلگەن جەر ءجانناتى. ولار وسى جەردە تۇراقتاپ, ءوسىپ-وركەندەپ, تامىر جايدى. ولاردىڭ بالالارى دا ءبىلىم الىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ساقتاۋعا, ءوز تىلدەرىندە سويلەۋگە, داستۇرلەرىن پاش ەتىپ, مەرەكەلەرىن اتاپ وتۋگە قۇقىلى. جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى وڭىرىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن جوعارى وقۋ ورنى بولعاندىقتان, مۇندا تەگىنە, ياعني ۇلتىنا قاراماستان تالاپتانعان جاستاردىڭ بارلىعىنا بىردەي ءبىلىم مەن تاربيە بەرىلەدى. بۇگىنگى تاڭدا وقۋ ورنىمىزدا قازاق, ورىس, كورەي, ازەربايجان, تاتار, قاراقالپاق, ۇيعىر, تاجىك, تاعى باسقا 15-كە تارتا ەتنوستاردىڭ بالالارى ءبىلىم الۋدا. ولاردىڭ باسىم بولىگى وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى.
وبلىس قالا بويىنشا وتەتىن شارالاردىڭ بارلىعىنا قاتىسادى. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە دە ستۋدەنتتەر اسسامبلەياسى قۇرىلعان. تاربيە جوسپارىن جاساعاندا, ءبىز ولاردىڭ مۇددەلەرىن قورعايتىن ءىس-شارالاردى وتكىزۋدى مىندەتتى تۇردە جوسپارلايمىز. فاكۋلتەت ارالارىندا ءار ۇلتتىڭ داستۇرىنە ارنالعان تاربيەلىك كەشتەر ۇيىمداستىرىلادى. سول كۇنى ولار ۇلتتىق كيىمدەرىن كيىپ, ءان-جىرلارىن ايتىپ, تاعامدارىن جاساپ, بايقاۋ وتكىزەدى. جۇيەلى تاربيەنىڭ جەمىسى بولار, قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قاتارى كوپ. ولاردى ىنتالاندىرۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «مەملەكەتتىك ءتىل – مەنىڭ ءتىلىم» اتتى بايقاۋ وتكىزىپ, جەڭىمپازداردى وبلىستىق بايقاۋعا جىبەرەمىز. ولار ءوز ەتنوستارىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ارتتىرا وتىرىپ, قازاق حالقىنا دەگەن قۇرمەتىن ەسەلەي تۇسەدى. ناۋرىز مەرەكەسىن اتاپ وتكەندە دە ءار ەتنوس ءوز الدارىنا «اۋىلدارىن» تىگىپ, كوپشىلىك نازارىنا ۇلتتىق بولمىستارىن تانىتادى. وسىلايشا, جاستار اراسىنداعى تاتۋلىقتى, دوستىقتى نىعايتۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىرامىز.
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححى سەسسياسىنا الماتى وبلىسىنان باراتىن دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىنداسىز. سەسسيا جۇمىسىنان نە كۇتەسىز؟
– وسىمەن بىرنەشە جىل قاتارىنان سەسسيا جۇمىسىنا قاتىسىپ كەلەمىن. ءار جىلعى سەسسيانىڭ الدىنا قويعان ءوز ماقساتى بار. ماسەلەن, بىلتىرعى جىلعى اسسامبلەيا جۇمىسىنىڭ تۇپكى ماقساتى ەل بىرلىگىن ساقتاۋ بولدى. ەلباسىنىڭ دا ايتارى, اسسامبلەيا مۇشەلەرىنە تاپسىرارى – قوعامداعى تىنىشتىقتى ساقتاۋ. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, جۋىردا عانا نيدەرلاندتا بولعان جاھاندىق قاۋىپسىزدىك سامميتىندە ەلباسىمىز يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا قاتىستى مالىمدەمە جاسادى. سايىپ كەلگەندە, الەمدە تىنىشتىق بولماسا, نەشە ءتۇرلى قارۋلاردىڭ دۇمپۋىنەن الەم ۋلانىپ جاتسا, ادامداردىڭ دەنساۋلىعى بۇزىلىپ, كەمتار بالا تۋىلسا, مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىمەن الاكوزدەنىپ, قىرعي-قاباق بولسا, تىرلىكتىڭ ءمان-ماعىناسى قالا ما؟! سوندىقتان «تاتۋلىق – تابىلماس باقىت» دەگەن.
ءبىز قازاقستان حالقىنىڭ دوستىعىن ەلىمىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوزارا ىنتىماعى, زاڭ الدىنداعى تەڭدىگى ساقتالماسا, مەملەكەت تە ءوركەندەي المايدى. مەملەكەتىمىزدىڭ بۇگىنگى شىققان بيىگىنە, الەم ەلدەرى الدىنداعى بەدەلىنىڭ وسۋىنە كۇللى قازاقستاندىقتاردىڭ قوسقان ۇلەسى شەكسىز. مەن سوعان تاۋبە دەيمىن. ىنتىماعى جاراسقان حالىق ءبىر ماقساتقا ۇمتىلىپ, ءبىر ۇرانعا باعىنىپ, اسسامبلەيا اتالعان ۇلكەن ۇيىمنىڭ قاناتىنىڭ استىندا ايرانداي ۇيىپ وتىر. اسسامبلەيا جۇمىسىنان كوپ نارسە كۇتەمىن. بىلتىرعى مەرەيتويلىق سەسسيا «ءبىر حالىق – ءبىر ەل – ءبىر – تاعدىر» دەپ اتالىپ, اسسامبلەيا توراعاسى ايماقتاعى دوستىق ۇيلەرىن كوبەيتىپ, ونىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن بەلگىلەۋ, اسسامبلەيانى دامىتۋدىڭ وڭىرلىك قۇجاتىن ءتۇزۋ جونىندە تاپسىرمالار بەردى.
«قازاقستانداعى قوعامدىق كەلىسىم, ەڭ الدىمەن, قازاقتىڭ كەلىسىمى ەكەنىن مىقتاپ ەستە ۇستاعان ابزال. تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق ەل يەسى رەتىنە ەڭ الدىمەن قازاققا كەرەك», دەگەن ەدى قازاقستان باسشىسى. ۇلى ابايدىڭ «ءبىرىڭدى قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەن ءسوزى ءالى دە ومىرشەڭدىگىن كورسەتىپ تۇرعانداي سەزىلەدى ماعان. ەلباسىمىز بۇل جولى دا اسسامبلەيا جۇمىسىن سارالاپ, ەل مەجەسىن انىقتايدى دەپ ويلايمىن. ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن, ەرتەڭگى كۇنىمىزدىڭ بەرەكەلى, ىرىستى بولۋى ءۇشىن پرەزيدەنت ايقىنداپ بەرگەن ماقسات-مىندەتتەردى ورىنداۋدا قاجىر-قايرات تانىتۋىمىز كەرەك. ءوزارا تۇسىنىستىكتە تىرشىلىك كەشىپ جاتقانىمىزدى سىرت كوز ۇلگى رەتىندە قابىلدايتىنى دا انىق. سوندىقتان وسى اۋىزبىرلىكتەن اجىراماي, تاتۋلىقتى تۋ ەتىپ, بولاشاعىمىزدى باياندى ەتۋدە بارلىعىمىز كۇش جۇمساساق, قازاقستان حالقىنىڭ دوستىعى نىعايا تۇسەتىنى ءسوزسىز.
اڭگىمەلەسكەن
نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى.