الەمدەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر جەكە ءبىر ادامنىڭ نەمەسە توپتاردىڭ مۇددەسىن كوزدەۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان دۇنيەلەر ەمەس. بۇلار ەگەمەندى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا كەلىسىممەن, ءبىر-ءبىرىن قولداۋ, ءبىر-ءبىرىنىڭ وندىرىسىنە, ساۋدا اينالىمىنا كەڭ رىنوك اشۋ ءۇشىن, ياعني جان-جاقتى دامۋىنا جول اشاتىن وتە ءتيىمدى امال رەتىندە بۇگىنگى كۇنى كەڭىنەن قولدانىلىپ وتىرعان قۇرىلىمدار. ويتكەنى, مەملەكەتتەر قازىرگى زاماندا ءبىر-بىرىمەن ىنتىماقتاسۋ ارقىلى عانا دامۋ جولىندا جاقسى تابىستارعا جەتە الادى. ينتەگراتسيا – قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ىشكى جانە سىرتقى دامۋىنا ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني مۇمكىنشىلىكتەر تۋدىرادى. سونى الدىمەن ەكونوميكاسى دا, مادەنيەتى دە وزىق ەۋروپالىق وداق ەلدەرى ءتۇسىندى.
جەكە-جەكە العاندا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ءبارى دە باي, ءبارىنىڭ دە جاعدايلارى جاقسى. الايدا جەكە جولمەن دامۋ ەندىگى جەردە ەكونوميكالىق كاتاكليزمدەرگە ءجيى ۇشىراتاتىندىعىنا ولاردىڭ كوزدەرى ابدەن جەتتى. جەكە جاعدايلارى قانشالىقتى جاقسى بولسا, ەكونوميكالىق داعدارىس تا قۇرىعىن سونشالىقتى ءجيى سالىپ تۇرادى ەكەن. ويتكەنى, بىرتەكتەس تاۋارلار مەن ونىمدەردىڭ كوپتىگى تۇتىنۋ رىنوگى ءۇشىن تالاستى ەسەلەپ ارتتىردى. مۇندايدا رىنوكتى بۇرىنعىداي كۇشپەن تارتىپ الاتىن دامۋ دەڭگەيىنەن ادامزات ءوتىپ كەتكەن ەدى. سوندىقتان ءوزارا كەلىسىممەن, ىشكى-سىرتقى رىنوكتاعى سۇرانىس پەن ۇسىنىستى ەسكەرە وتىرىپ, الەۋەتتەر مەن مۇمكىندىكتەردى بىرىكتىرۋ, ياعني ينتەگراتسيانىڭ قاجەتتىگىن, ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ بەردى.
ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ قازىرگى تاڭداعى ءبىر ەرەكشەلىگى سول, ول ايماقتىق دەڭگەيدە قاتتى دامۋدا. بۇل قورشاعان ورتاسىنىڭ تابيعاتى, ادامىنىڭ ءدىلى, ەكونوميكاسىنىڭ باعىت-باعدارى, مادەنيەتىنىڭ ءورىسى قاتتى ۇقساس كورشىلەس مەملەكەتتەرگە ەرەكشە ءتان دەگەن ءسوز. ارينە, ايماقتىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر بىردەن قالىپتاسپاي, الدىمەن بەلگىلى كەزەڭدەردەن وتەدى. بۇل كەزەڭدەردىڭ دە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. العاشقى كەزەڭدەردە ءتۇرلى كەدەرگىلەر ەڭسەرىلىپ, ينتەگراتسيا قۇرعان ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق بايلانىسىنىڭ دامۋىنا ءتيىمدى جولدار اشىلادى. ناتيجەسىندە كوپتەگەن ايماقتىق كەشەندەر قۇرىلىپ, ولار ۇلتۇستىلىك ورگاندار ارقىلى باسقارىلادى.
بۇگىنگى تاڭدا الەمدە 20-عا جۋىق حالىقارالىق, ايماقتىق ەكونوميكالىق بىرلەستىكتەر بار. سولاردىڭ ىشىندە باتىس ەۋروپادا قۇرىلىپ, بۇگىنگى كۇنى قۇرلىقتىڭ نەگىزگى اۋماعىنا تاراپ وتىرعان ەۋروپالىق وداقتى (ەو) جانە ەۋروپا ەركىن ساۋدا اسسوتسياتسياسىن (ەسەا), سولتۇستىك امەريكاداعى –سولتۇستىكامەريكالىق ەركىن ساۋدا اسسوتسياتسياسىن (نافتا), ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى ەلدەردىڭ ازيا-تىنىق مۇحيتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ اسسوتسياتسياسىن (اتەس), ازياداعى – وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ اسسوتسياتسياسىن (اسەان), لاتىن امەريكاسىنداعى –لاتىنامەريكالىق ينتەگراتسيا اسسوتسياتسياسىن (لاي) جانە «مەركوسۋر», ت.ب. وزىق ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدار دەپ اتاۋعا بولادى.
وسى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا بۇرىنعى مەملەكەتارالىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ادامزات تاريحىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ نەگىزىندە تەرەڭدەتكەن ۇدەرىس بولدى. ونى ەۋروپالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ۇلگىسىنەن جاقسى كورىپ وتىرمىز. وندا حالىق پەن مەملەكەت ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارى بۇرىن ەشقاشان بولىپ كورمەگەن كولەمدە ينتەگراتسيالانىپ وتىر. ولاردا ءوزارا كەدەن تۇگىل شەكارالىق كەدەرگىلەر دە جوق. ماسەلەن, شەنگەن اۋماعىنىڭ ءبىر مەملەكەتىنە كىرسەڭىز, سول ايماققا ەنەتىن بارلىق ەلدەردى ەش كەدەرگىسىز ارالاپ شىعۋعا بولادى.
پوستكەڭەستىك ەلدەر باسشىلارى اراسىندا ونىڭ بۇگىنگى كەزەڭدەگى دامۋعا اسا قاجەتتى ۇدەرىس ەكەنىن ەڭ العاشقى بولىپ كورە بىلگەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا ەكى جارىم جىلداي عانا ۋاقىت وتكەن 1994 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنداعى ماسكەۋگە بارعان رەسمي ساپارىندا ەلباسى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىلارىمەن جانە ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسكەن ەدى. سوندا تمد ەلدەرىنىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن ءوزارا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى جۇرگىزۋى كەرەكتىگى جونىندەگى يدەياسىن العاش رەت ايتتى.
– پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ دامۋى الداعى ۋاقىتتا ەكى ۇردىسپەن انىقتالادى دەپ ايتۋعا بولادى. ءبىرىنشىدەن, ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىمەن جانە ەكىنشىدەن, تمد ەلدەرىنىڭ ينتەگراتسياسىمەن. وسىنىڭ ءبارى دە زاڭدىلىق. عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ قاتتى دامىپ, تۇتىنۋ رىنوگى ءۇشىن جانكەشتى تالاس بولىپ تۇرعان جاعدايدا تەك بىرلەسە وتىرىپ قانا ءومىر سۇرۋگە بولادى. قاراڭىزدار: كوپعاسىرلىق مەملەكەتتىلىك تاريحى بار باتىس ەۋروپا ەلدەرى بىرىگىپ جاتىر. ولار الەمدىك رىنوكتىڭ سولتۇستىك امەريكا, جاپونيا, قالا بەردى ازيالىق «جاس جولبارىستاردىڭ» اراسىندا قاتتى بولىنىسكە تۇسكەنىن كورىپ وتىر, – دەگەن ەدى ن.نازارباەۆ.
ودان ءارى قازاقستان پرەزيدەنتى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە تمد ەلدەرىنىڭ ەجەلدەن دايىن ەكەندىگىنە توقتالعان.
– ال ءبىز, – دەدى ەلباسى, – بۇرىنعى وداقتان شىققان رەسپۋبليكالار, ءبىرتۇتاس قوعامداستىققا تاريح جانە تاعدىر جولدارى ارقىلى ءتۇرلى دايىندىقتان ءوتىپ كەلىپ وتىرمىز. ءبىز بايلانىس پەن باسقارۋدىڭ بىرتەكتەس ءپىشىندەرى مەن تەتىكتەرىنە يەمىز, ءبىزدى ورتاق ءدىل جانە باسقا دا كوپتەگەن جايتتار جاقىنداستىرادى. تەك بىزدەگى ماسەلە بىرەۋ-اق, ول – كەيبىر ساياسي كوشباسشىلاردىڭ جانە باسقالاردىڭ دا يمپەريانىڭ قايتادان ءورىس الىپ كەتۋىنەن وت باسقانداي شوشىنا قورقۋى. بىراق وندايعا ەندى ەشكىم بارمايدى عوي. بۇل جەردەگى اڭگىمە تەك جاڭا, تەڭ قۇقىقتى جاعدايداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى عانا بولۋى مۇمكىن. الايدا دامۋى ساياسي كونيۋنكتۋراعا دا, مەملەكەتتىك شەكاراعا دا قارامايتىن ەكونوميكانىڭ وبەكتيۆتى زاڭدارىن كورۋگە قورقىنىش كوشباسشىلارعا مۇمكىنشىلىك بەرمەي, كوزدەرىن جاۋىپ تاستاعان.
وسىلاي دەي كەلىپ, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ: ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن ەرىكتى جانە تەڭ قۇقىقتىق نەگىزدە قۇرىلاتىن مەملەكەتارالىق بىرلەستىك تۇرىندەگى جاڭا ساپاداعى دەڭگەيگە كوتەرەتىن ۋاقىت جەتتى. ونداي بىرلەستىك ەۋرازيالىق وداق (ەاو) بولۋى مۇمكىن. ول تمد-نى قۇرعان قاعيداتتاردان باسقا جاعدايدا قۇرىلۋى كەرەك. جاڭا بىرلەستىك بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك جانە بىرلەسكەن قورعانىس ساياساتىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى ەكى بىردەي ماڭىزدى ماسەلەنى شەشە الاتىن ۇلتۇستىلىك ورگانداردىڭ نەگىزىندە قۇرىلۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە, ىشكى مەملەكەتتىك ساياسي قۇرىلىم, ەگەمەندىككە قاتىستى باسقا ماسەلەلەرىنىڭ ءبارى ءبىر-ءبىرىنىڭ قول سۇعىلمايتىن جانە ارالاسۋعا بولمايتىن ىشكى ءىستەرى بولىپ قالا بەرۋى كەرەك, دەگەن ەدى.
مىنە, سول ۇدەرىس بۇگىنگى كۇنى ىسكە اسىپ, ءوزىنىڭ ەڭ سوڭعى فازاسىنا 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەنگەلى وتىر. وسى ۋاقىتتان باستاپ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماشىلىعىمەن, بەلسەندى ارەكەتىمەن قۇرىلا باستاعان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا «ەۋرازيالىق وداق» بولىپ, جەتىلگەن ينتەگراتسيالىق قۇرىلىم رەتىندە اركەت ەتەتىن بولادى. ارينە, بۇل دەڭگەيگە جەتۋ جولدارى جەڭىل بولعان جوق.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ تۋرالى 1994 جىلعى ۇسىنىسىن تمد ەلدەرىنىڭ باسشىلارى ءبىردەن قابىلداعان جوق. 1995 جىلدان 2000 جىلعا دەيىن ءوزارا ىنتىماقتاسۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن ىزدەۋ ىستەرى جالعاسىپ جاتتى. جاڭا عاسىرعا اياق باسقىزعان 2000 جىلى تمد ەلدەرى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر رەتىندە ابدەن قالىپتاسىپ, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنە اينالا باستاعان. ونىڭ ۇستىنە ەكونوميكادا دا تۇراقتىلىققا قول جەتكىزىلىپ, ۇزاق جىلدار بويى ەڭسەنى باسقان داعدارىس ەڭسەرىلىپ, دامۋدىڭ وڭ كورسەتكىشتەرىنە قول جەتە باستادى. بىراق كورشىلەس ەلدەر ءبىر-ءبىرىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدار ۇيىمداستىرعاندا عانا ەكونوميكانىڭ ورىستەۋىنە كەڭ جول اشىلاتىنىن بىلگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى باعىتتاعى بەلسەندى ارەكەتتەرىن جالعاستىرا بەردى.
سول ارەكەتتەردىڭ ناتيجەسىندە 2000 جىلدىڭ 10 قازانىنداعى استانا قالاسىندا بولعان سامميتتە قازاقستان, بەلارۋس, رەسەي, تاجىكستان جانە قىرعىزستان مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق (ەۋرازەق) قۇرۋ ءجونىندەگى كەلىسىمگە قول قويدى. بۇل كەلىسىمدە قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تىعىز ءارى ءتيىمدى جۇرگىزۋدىڭ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلگەن ەدى. ال 2001 جىلدىڭ مامىر ايىندا بولعان كەزدەسۋدە قاتىسۋشى مەملەكەتتەر باسشىلارى قوعامداستىقتىڭ نەگىزگى ورگاندارى – ەۋرازەق-تىڭ مەملەكەتارالىق كەڭەسى جانە ينتەگراتسيالىق كوميتەتىنىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن قۇجاتتارعا قول قويدى. وسىدان كەيىنگى جىلدارى قوعامداستىقتىڭ جۇمىسىن ىلگەرى جىلجىتۋعا ىقپال ەتكەن باسقا دا قۇرىلىمدار تۋرالى كەلىسىمدەر جاسالدى. 2003 جىلدىڭ اياعىندا ەۋرازەق بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جانىنداعى باقىلاۋشى مارتەبەسىن الىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلۋعا قول جەتكىزدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالىق قۇرىلىم ۇيىمداستىرۋ تۋرالى بەلسەندىلىگى تمد-نىڭ ەۋروپالىق بولىگىندەگى ەلدەرمەن ىنتىماقتاسۋمەن عانا شەكتەلگەن جوق. ول ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن دە وسىنداي ۇيىم قۇرۋ قاجەتتىگىن ۇنەمى ۇسىنىپ وتىرعان. سونىڭ ءناتيجەسىندە 2002 جىلى ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىعى (واى) اتتى جاڭا ايماقتىق ينتەگراتسيالىق ۇيىم قۇرىلعان بولاتىن. ونىڭ قۇرامىنا الدىمەن قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان جانە تاجىكستان مەملەكەتتەرى ەندى. 2004 جىلدىڭ قازان ايىندا وزبەكستان پرەزيدەنتى ي.كاريموۆتىڭ باستاماشىلىعىمەن ونىڭ قۇرامىنا رەسەي فەدەراتسياسى دا شاقىرىلىپ, تولىق مۇشەسى بولىپ ەندى. الايدا بۇل ۇيىم ەندى ەۋرازەق-تىڭ تولىق كوشىرمەسى سەكىلدى بولىپ قالدى. سوندىقتان, 2005 جىلدىڭ 6 قازانىندا سانكت-پەتەربۋرگتە بولعان سامميتتە واى مەن ەۋرازەق بىرىكتىرىلدى. بىراق بۇل ۇيىمعا مۇشە بولۋدان وزبەكستان باس تارتتى.
2003 جىلى قازاقستان رەسەي, بەلارۋس جانە ۋكراينامەن بىرگە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. 2004 جىلعى 15 قىركۇيەكتە استانادا بولعان سامميتتە وسى ءتورت مەملەكەت ونى قۇرۋدىڭ نەگىزگى قۇجاتتارىن دا بەكىتكەن. الايدا, ۋكراينا بيلىگىنىڭ باسىنا 2004 جىلدىڭ اياعىندا ۆ.يۋششەنكو كەلگەننەن باستاپ بۇل ەل اتالعان كەلىسىمنەن شىعۋعا بەت الىپ, ەۋرووداق پەن ناتو-عا قوسىلۋ ساياساتىن جۇرگىزە باستادى.
2005 جىلى ەۋرازەق-تىڭ ومىرىندە بەلسەندى ينتەگراتسيالىق ارەكەتتەر ءجۇزەگە اسسا, 2006 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا وزبەكستان ۇيىمعا مۇشە بولىپ ەنگەن ەدى, الايدا 2008 جىلدىڭ اياعىندا ول ءوزىنىڭ مۇشەلىگىن توقتاتاتىنىن جاريالادى. وسى 2006 جىلى مينسكىدە بولعان سامميتتە مەملەكەت باسشىلارى ەۋرازەق-تىڭ بازاسىندا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە كەدەن وداعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. وعان ەۋرازەق-قا ەنەتىن بەس مەملەكەتتىڭ ۇشەۋى ياعني قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي كىرۋگە كەلىسىم بەردى. كەلەسى 2007 جىلى كەدەن وداعىنىڭ تۇجىرىمداماسى قابىلدانىپ, ونىڭ الداعى ءۇش جىلدا ارەكەت ەتەتىندىگى تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى. وسى جىلى وسىناۋ وداقتىڭ ۇلتۇستىلىك ورگاندارى دا قۇرىلا باستادى. وندا رەسەي – 57, ال قازاقستان مەن بەلارۋس 21,5 پايىزدىق داۋىسقا يە بولاتىنى بەكىتىلدى.
2009 جىلى كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىنا قاجەتتى قۇجاتتاردىڭ ءبارى قابىلداندى. ءسويتىپ, 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس اۋماعىندا ورتاق كەدەندىك كەڭىستىك جۇمىس ىستەي باستادى. سونىمەن قاتار, 2010 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانىندا قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ تۋرالى 17 قۇجاتقا قول قويىپ, 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان وسى ءۇش ەل اتالعان كەڭىستىككە شىعاتىنىن ءمالىمدەگەن ەدى. بۇل كەڭىستىكتىڭ جۇمىسى بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ نورمالارى مەن قاعيداتتارىنىڭ نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىن بولدى. ال ونىڭ ەڭ تۇپكى ماقساتى – 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ءوتۋ.
ارينە, بۇل ينتەگراتسيالىق قۇرىلىم تۋرالى كەرەعار پىكىرلەر دە ايتىلىپ قالىپ جاتادى. وعان سەبەپ كەيبىر رەسەيلىك ساياساتكەرلەر مەن جۋرناليستەردىڭ بۇل قۇرىلىمدى رەسەي يمپەرياسىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ جولىنداعى ارەكەت دەپ باعالاۋىندا. مۇنداي پىكىرلەردىڭ بولۋى زاڭدى, ويتكەنى, قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىنىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتىپ, ەكونوميكالىق تۇرعىدان بيىك ناتيجەلەرگە جەتۋىنە ىشتەي قارسىلار دا جوق ەمەس, ارينە. ولار بۇل قۇرىلىم تەك ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە قىزمەت ەتەدى دەگەن ونىڭ نەگىزگى پوستۋلاتىن قاساقانا تەرىس بۇرىپ, ونى ساياسي قۇرىلىم دەپ باعالاۋعا قۇشتار. ال كەدەن وداعىنىڭ ەكونوميكالىق ءتيىمدىلىگى ايدان انىق. ماسەلەن, كەدەن وداعى قۇرىلماي تۇرعان 2009 جىلى ءۇش مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى ءوزارا تاۋار اينالىمى 47 ملرد. 135 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە بولسا, كەدەن وداعى قۇرىلعان ءبىر جىلدان كەيىن عانا بۇل كورسەتكىش 33,9 پايىزعا ارتىپ, 63 ملرد. 101 ملن. دوللارعا جەتتى. ال 2012 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءوزارا تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 68 ملرد.582 ملن. دوللار بولدى...
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».