اڭىز تۇلعانىڭ اشىلماعان ارالدارى

كەزىندە باۋكەڭنىڭ عاسىرلىق مەرەيتويىنا وراي مەكەمتاس مىرزاح­مەت ۇلىنىڭ قۇراستىرۋىمەن وتىز تومدىق شىعارمالار جيناعى شىققان ەدى. مۇندا دا ءبىراز قۇندى دۇنيە قامتىلعان. بىراق ءالى دە بولسا ۇلى تۇلعانىڭ ومىرىنە قاتىستى كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن تىڭ دۇنيەلەر بار ەكەن. ماسكەۋ مۇراعاتتارىندا الپىس جىل بويى ساقتالىپ كەلگەن قۇندى قۇجاتتاردىڭ ءبىر پاراسىن رەسەي­دىڭ ەلىمىزدەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى الەكسەي بوروداۆكين جۋىر­دا باتىردىڭ نەمەرە ءىنىسى بەكەت مومىنقۇلعا تاپسىرعان بولاتىن. ونىڭ ىشىندە ءار جىلدارى تۇسكەن ءۇش فوتوسۋرەتى مەن بىرقاتار قۇجات تا بار.

باۋىرجان مومىش ۇلىنا قاتىس­تى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن بىرقا­تار دۇنيە ءالى دە جەتەرلىك. دەرەك بو­يىنشا باتىر تۋرالى رەسەيدىڭ پودولسك قالاسىندا 8 مىڭ, ماس­كەۋ قالاسىندا 3 مىڭ قۇجات بار ەكەن. كەزىندە ءبارىنىڭ دە قۇپيا بولۋى سەبەپتى, باستالعان زەرتتەۋ جۇمىستارى اياقسىز قالعان. بۇل رەتتە بۇگىندە مومىش ۇلى اۋلەتىنىڭ اتىنان زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جۇرگەن باتىردىڭ نەمەرە ءىنىسى, ارداگەر جۋرناليست بەكەت مومىنقۇل بىرقاتار قۇندى دەرەكتى العا تارتتى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كوكىش رىسباەۆ 1985 جىلى سول كەزدەگى جامبىل وبلىستىق «ەڭ­بەك تۋى» گازەتىندە باتىر باۋىر­جان تۋرالى ماقالا جاريالايدى. اتالعان ماقالادا تاريحشى ءوزىنىڭ ماسكەۋدەن كەلە جاتقان باۋىر­جان مومىش ۇلىمەن جامبىل قالا­سىندا كەزدەسكەنىن جازادى. بۇل كەز­دە كوكىش رىسباەۆ وبلىستىق را­ديو­كوميتەتتىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ تۇرعان. ەكەۋارا اڭگىمە بارىسىندا باتىر ءوزىنىڭ رەسەيدىڭ پودولسك قالاسىنداعى مۇراعاتتا ەكى اي وتىرعانىن ايتىپ, وعان ءبىر قۇجاتتى كورسەتەدى. «ول ەندى قانداي قۇجات؟ 1943 جىلى ستالين نەمىس باسقىنشىلارىن جەڭەتىنىنە كوزى جەتكەن سوڭ, سوعىستان كەيىنگى جوسپارىن قۇرادى. ول كەزدە كەڭەس وداعى دەگەن ءبىر عانا مەملەكەت. ونىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى ويى بولادى. كەڭەس وكىمەتى بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمىنا كىرسە, ءبىر-اق داۋىس بولادى. ال كەڭەس قۇرامىنداعى ون بەس وداقتاس رەسپۋبليكا بولەك-بولەك كىرسە, ون بەس دا­ۋىس الادى. ءسويتىپ, ستالين سول كەزدەگى جوعارعى كەڭەستىڭ شەشىمىمەن 1943 جىلى ءاربىر مەملەكەتتى دەربەس رەسپۋبليكا دەپ جاريالاپ جىبەرەدى. ول ەن­دى دەربەس بولۋى ءۇشىن ولاردىڭ مىندەت­تى تۇردە سىرتقى ىستەر جانە قورعا­­نىس مينيسترلىكتەرى بولۋى كەرەك. سون­دا ماسكەۋدىڭ جوعارى شەندىلەرى ­1944 جىلدىڭ باسىندا مايداندا جۇر­گەن باۋىر­جان مومىش ۇلىن شاقىرتىپ الىپ, باس شتابتىڭ اكادەمياسىندا التى اي وقىتادى. ءسويتىپ, الماتىدا وتىرعان قازاق بيلىگىنە حات جازادى. ولار باۋىرجانعا گەنەرال شەنىن بەرەتىنىن, ءسويتىپ, قازاق ەلىنىڭ قورعانىس سالاسىنا باسشى ەتىپ تاعايىندايتىنىن ايتىپ, كەلىسىم سۇرايدى. بىراق سول كەزدەگى قازاق بيلىگى وعان قارسى شىققان. سول قار­سىلىق تانىتقان حاتتى باۋكەڭنىڭ ءوزى پودولسكىدەن تاۋىپ كەلگەن», دەيدى بەكەت مومىنقۇل. بۇل حاتتىڭ تۇپنۇسقاسى سول پودولسك قالاسىندا بولۋى مۇمكىن. بۇل دا باۋىرجان مومىش ۇلىنا قاتىستى ءجيى ايتىلا بەرمەيتىن ءبىر دەرەك.

جالپى, بارلىق ۇلى تۇلعانىڭ ءومىر تاريحىنا زەر سالساق, ولاردىڭ ەشبىرىنىڭ تاعدىر جولىنىڭ جەڭىل بولماعانىن كورەمىز. باۋىرجان مومىش ۇلى سياقتى ءبىرتۋار تۇلعا­نىڭ دا تاعدىر تالقىسىن كوپ كور­گەنى بەلگىلى. مۇراعاتتاردان تا­بىل­عان دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, بۇ­عان ءبىر-ەكى دالەل كەلتىرۋگە بولادى. 1942 جىلى پولكوۆنيك يۆان سەرەب­رياكوۆ باۋىرجان مومىش ۇلىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنعان. سەرەبرياكوۆتىڭ ءوزى سوعىس ۋاقىتىندا 8-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى بولعان. بىراق سول كەزدەگى جوعارعى كەڭەس تالقىلايتىن ۇلكەن ماسەلە باتىردىڭ ءوزى تۋعان شاعىن عانا «وراق-بالعا» كولحوزىندا تالقىلانادى. «بۇل ماسەلە نەگە اۋىلدا تالقىلاندى؟ باۋكەڭنىڭ جوعارى ماراپاتقا ۇسى­نىلعانىن اۋىل حالقى ارينە قول­دايدى. بىراق سول كەزدەگى جوعارى بيلىك ءوزىنىڭ قارسىلىعىن كولحوز باس­تىعى ارقىلى بىلدىرگەن. سول ۋاقىت­تاعى كولحوز باستىق بولعان كىسىنىڭ ءوزى دە باۋىرجانمەن اعايىن ادام. الايدا بيلىك ونى ايتقانىنا كوندىرەدى. ءوزى سوعىستان برونمەن قالعان ادام, امال جوق كونەدى دە, بۇل شەشىمگە قارسى شىعادى. اكەسى مومىشتىڭ مولدا بولعانىن, كوكەسى مومىنقۇلدىڭ دا مولدا ەكەنىن, باۋكەڭنىڭ دە كوممۋنيست ەمەس ەكە­نىن ايتادى. ول كەزدەگى كولحوز باس­تىق­تاردىڭ بەدەلى كۇشتى بولعان. ءسويتىپ, باۋكەڭ تاعى دا قارسىلىققا ۇشىرايدى», دەيدى بەكەت مومىنقۇل. پولكوۆنيك سەرەبرياكوۆ باۋىرجان مومىش ۇلىن 1943 جىلى شىلدە ايىندا وسى اتاققا تاعى دا ۇسىنادى. بىراق تاعى بولمايدى. بۇگىندە بۇل قۇندى قۇجات تا تابىلىپ وتىر. سول سياقتى 1941 جىلى 7 قاراشا كۇنى گەنەرال يۆان پانفيلوۆتىڭ دا باۋىرجان مومىش ۇلىن لەنين وردەنىنە ۇسىنعانى تۋرالى دەرەكتەر بار. مۇندا دا باستاما اياقسىز قالعان. مۇنداي دەرەكتەردىڭ بارى­نەن باۋىرجان سەكىلدى حاس باتىر­دىڭ ۇنەمى قارسىلىققا ۇشىراپ وتىر­عانىن كورۋگە بولادى. ال 1961 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە با­تىر تۋرالى جاريالانعان اتاقتى ماقالا دا ەلدىڭ ەسىندە بولار. مۇندا دا باۋىرجان مومىش ۇلىن قارا­­لاۋ ساياساتى مىقتاپ ويلاستىرىل­عان. باتىردىڭ ءوزى كوزى تىرىسىندە بۇل ما­قا­لاعا قارسى جاۋاپ جازىپتى. بىراق ول ءالى كۇنگە دەيىن ەش جەر­دە جاريالانباعان. بۇل جازبا دا باتىردىڭ ۇرپاعى, تىكەلەي مۇرا­گەرى ەرجان مومىش ۇلىنىڭ جەكە ارحيۆىنەن شىعىپ وتىر. بۇل دا باتىرعا قاتىستى ءبىر دەرەك.

كەزىندە جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى اسا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى راحمەتحان جىگىتەكوۆ اقساقالدان ەستىگەن ءبىر اڭگىمە بار ەدى. ول كىسىنىڭ ءوزى باۋىرجان مومىش ۇلىنا جيەن بولىپ كەلەدى. سوندا راحمەتحان قاريا باۋكەڭنىڭ سوعىس كەزىندە رە­سەيدىڭ كراسنويارسك قالاسىنىڭ شە­تىندەگى ورمان ىشىنەن, ءبىر توپ قارا جۇمىسشىلاردىڭ اراسىنان ماعجان جۇماباەۆتى كورگەنىن  اڭگىمەلەپ بەرگەن. سوندا ماع­جان اقىنمەن جولىققانى سەبەپتى باتىردىڭ كوزى تىرىسىندە دە كوپ قارسىلىققا ۇشىراعانىن ايتىپ ەدى. ماڭىزدى مۇراعاتتاردان بۇل دەرەكتىڭ دە انىق-قانىعى كەز­دەسۋى ىقتيمال. بۇل جەردە ماسەلە ۇلى تۇلعانىڭ ومىرىنەن كولەڭكەلى ساتتەردى ىزدەۋ ەمەس, جوعارىدا اتال­عان ۇلكەن اتاقتاردىڭ نە ءۇشىن بە­رىل­مەگەنىن زەرتتەۋ دە ەمەس, با­ۋىر­جان مومىش ۇلىنا قاتىس­تى دە­رەكتەردى جەتكىزۋ. داڭقتى باتىردىڭ ومىرىنە قاتىستى قانداي دا ءبىر تىڭ مالىمەت, تىڭ دەرەكتەردىڭ تابىلۋى دا رۋحاني ولجا بولماق. ول ءۇشىن ەندى رەسەيدىڭ ماسكەۋ جانە پودولسك قالالارىنداعى باۋىر­جان مومىش ۇلىنا قاتىستى دەرەكتەردى ىزدەستىرۋ, جيناستىرۋ جۇ­مىسىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت. بۇل جۇمىستاردىڭ بۇگىندە باسى باستالىپ وتىر. ءتيىستى ماماندار قاجەت كومەگىن دە كورسەتىپ وتىر ەكەن. «رەسەيدىڭ قازاقستانداعى ەل­شىلىگىنىڭ جانىندا بىرنەشە ۇيىم جۇمىس ىستەيدى. سول جەردەن ماعان بىلتىر ولگا پيلچۋك دەگەن كىسى حابارلاسىپ, ماسكەۋ تۇبىندەگى ۇرىس­تىڭ 80 جىلدىعىنا وراي باۋ­كەڭنىڭ «زا نامي موسكۆا» دەگەن كىتابىن قايتا باسىپ شىعارعىلارى كەلەتىنىن ايتىپ, رۇقسات سۇرادى. بىراق مۇراگەرى مەن ەمەس ەكەنىمدى, ۇرپاعى ەرجان مومىش ۇلى ەكەنىن ايتتىم. ول كىسى دە كەيىن كەلىسىمىن بەرىپ, كىتاپ شىقتى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ولار كىتاپتى ەلىمىزدىڭ بۇكىل مەكتەپتەرىنە تەگىن تاراتتى. ءسويتىپ, ءبىزدى نۇر-سۇلتان قالاسىنا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە شاقىردى. مەن سوندا باۋكەڭە بايلانىستى دەرەكتەردى رەسەيدەن الۋ ءۇشىن سول جەردەگى ازاماتتاردان كومەك سۇرا­دىم. بىلتىر 22 جەلتوقسان كۇنى رەسەيدىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى الەكسەي بورو­داۆكيننىڭ اتىنا ءوتىنىش جازدىم. ارادا ءبىر اي وتكەن سوڭ ەلشىلىكتەن سەرگەي پەتروۆ دەگەن ازامات حابارلاستى. ولگا پيلچۋك تە حابارلاس­تى. ءوزى ماسكەۋدە ءجۇر ەكەن. مۇندا كوپتەگەن دەرەك بار ەكەنىن ايتىپ, ولار ءبىزدى پودولسك قالاسىنا شا­قىردى», دەيدى بەكەت مومىنقۇل. ارينە, باتىر تۋرالى ءالى تالاي اشى­لۋعا ءتيىس تىڭ دەرەكتەر «شاڭ باسقان ارحيۆتەردە» جاتىر دەگەن ءسوز...

باۋىرجان مومىش ۇلى ءوزىنىڭ بالالىق شاعى, اسكەري ءومىرى, سوعىس تاكتيكاسى تۋرالى بىرنەشە كىتاپ جازعان. ءومىرىنىڭ ءبىراز بولىگى مايدان دالاسىندا وتكەن. سونداي-اق ونىڭ كوپتەگەن اسكەري تۇلعامەن, اتاقتى اقىن-جازۋشىلارمەن دە تىعىز بايلانىستا بولعانى بەلگىلى. جالپى, باۋىرجان سەكىلدى ءبىرتۋار تۇلعاعا قاتىستى كوپتەگەن دەرەك ءالى دە اشىلماي جاتۋى مۇمكىن. وسى ورايدا مومىش ۇلى اۋلەتىنىڭ اتىنان بۇگىندە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جۇرگەن بەكەت مومىنقۇل دا اشىلۋعا ءتيىس كوپتەگەن اقيقاتتىڭ بار ەكەنىن ايتادى.

جامبىل وبلىسى