جۇمساق جازا

قاراۋىلداعى قىزمەتىمىز ءوز دارەجەسىندە ءجۇرىپ جاتقان. قىر­سىققاندا مىنا بالەنىڭ كيلىگە كەتكەنىن كورمەيسىز بە؟ قاپ! «انگارعا» كەلە جاتقان جولدا زار قاقسادىق. «جىگىتتەر, ۇيىقتاپ قالمايىق, ۇيىقتاپ قالمايىق!» ءبارىمىزدىڭ ۇجىم­دىق قاۋپىمىز قانى بولەك ەليسەەۆتە (تەگى وزگەرتىلدى). ء«اي, وسى قۇر­­تادى-اۋ». كوپتەن بەرى قا­راۋىل­عا جىبەرىلمەي جۇرگەن. بۇ­گىن قايدان قوسىلا قالعانىن؟ تا­ماقساۋلاۋ ەدى. مۇنداي ادام ۇيقىعا تەز الدىرادى عوي نەگىزى. باسىندا كوماندير مۇنىڭ ەسىمىن «ان­گارعا» باراتىندار قاتارىندا اتاعاندا ءىشىم قىلپ ەتە قالعان, جانىمداعى سەرىگىم بەتىن تىر­جيتقان. كوزى تۇزداي بولىپ كولىككە ءمىنىپ جاتقاندا دا ۇنا­ماعان. ۇناتپاعاندا نە ىس­تەيسىڭ؟ نەگىزى نەدەن, كىمنەن سەكەمدەنسەڭ سول جاقتان ءبىر «پ­ا­لەكەت» باس كوتەرەتىنى بار.

ەليسەەۆ مەنىڭ الدىمداعى 2-اۋىسىمدا. ونى 3-اۋىسىم­داعى مەن اۋىستىرىپ وتىرامىن. كۇندىزگى 13.00 جاقىنداپ قالعان. مەنى سەرجانت پوستقا جەتكىزىپ سالىپ, الگى ەليسەەۆتى الىپ قايتۋى كەرەك. ءدال وسى كەزدە ديۆيزيانىڭ شتابىنان تەكسەرۋشى كەلە قالعانى بار ەمەس پە؟ اناۋ-مىناۋ ەمەس, ءمۇيىزى قاراعايداي گەنەرال-مايور. ول كەزدە, دالى­رەگى 1992-93 جىلدارى قا­زاقستاندا بۇرىنعى كەڭەس وداعى تۇسىندا وزگە رەسپۋبليكالاردان كەلىپ قىزمەت ەتكەن اسكەري قىزمەتكەرلەردەن ءوز تاريحي وتاندارىنا ءالى قايتا قويماعاندار كوپتەپ كەزدەسەتىن. مىناۋ سولاردىڭ ءبىرى. مۇنداي شەندەگىلەر تەكسەرۋگە سيرەك كە­لەتىن. تەك­سەرۋشى «ويباي, مەن بارا جاتىرمىن» دەپ الدىن الا ايتپاسى بەلگىلى. جاڭا «ۋاز»-بەن سارت ەتە قالسىن. تەك­سەرۋشىلەر پوستتارداعى ساق­شى­لاردى اۋىس­تىراتىن مەزگىلدى جاقس­ى بىلەتىندىكتەن, ۋاقىتىن سو­عان ورايلاستىرىپ كەلەدى. ءبى­رىن­شى مەن باراتىن 2-پوستقا بەت الدىق. قالىڭ جاۋعان قارعا تۇسكەن جالعىز اياق جولمەن ءجۇرىپ كەلەمىز. كۇن توبەدە شاقىرايىپ تۇر. اياز جوق. بەينەبىر كوكتەمنىڭ كۇنىندەي. شينەلىنىڭ ەتەگى قار بەتىن سىزعان گەنەرال قاسقايىپ الدىمىزدا. ءبىز وعان زورعا ىلەسىپ كەلەمىز. ءبارىمىزدىڭ ۋايىمىمىز قالىڭ: «1-پوستان قاۋىپ جوق. تەك, 2 پوستتاعى الگى ەليسەەۆ ۇيىق­تاپ قالماسا جارار ەدى», «كۇن قىزۋى تەمىر مۇ­نا­رانى ىسىتىپ, الگى ماۋجىراپ...»

ەندى ءبىر توبەشىكتى اينالساق كۇزەت مۇناراسى كورىنۋى ءتيىس. ءبىز اشىق الاڭعا شىققاندا قاراۋىل «توقتا! كەلە جاتقان كىم؟..» دەپ, جانە دە وسى ىس­پەتتەس باسقا دا ءامىرىن بەرۋگە ءتيىس-ءتىن. ءامىر بە­­رىلمەسە, قا­راۋىل ۇيىقتاپ جات­­قانى. ۋايى­مىمىز اينىماي كەلدى. قا­راۋىل تىم-تىرىس. ماس­­سا­عان. ءبارىمىز سۇمىرەيدىك تە قالدىق.

بيىك مۇنارانىڭ ەسىگى ايقارا اشىق تۇر. ەليسەەۆتىڭ توبەسى دە كورىنبەيدى. مۇنارانىڭ ەكى جاقتاۋىنا ساقشى جارىقتىق ەكى شىلعاۋىن ادەمىلەپ جا­يىپ قويعان.

ءبىزدى باستاپ كەلگەن گەنە­رال بيىك مۇنارانىڭ ءدال تۇ­بى­نە كەلىپ توقتادى. سۇق ساۋ­ساعىن ەرنىنە تيگىزىپ بىزگە دىمدارىڭدى شىعارماڭدار دەدى. ءبارىمىز دە­مىمىزدى ىشىمىزگە تارتىپ تۇر­مىز. گەنەرال ساتىمەن بيىك مۇ­نا­راعا دىمىن بىلدىرمەي, اياعىن مىسىقشا باسىپ شىقتى. ەليسەەۆتەن ەش حابار جوق. گەنەرال مۇنارانىڭ ەسىگىنەن قاراپ تۇرىپ مىرس ەتتى. ونىڭ نەگە مىرس ەتكەنىن كەيىن ءبىلدىم. گەنەرال ەليسەەۆتىڭ اۆتوماتىن الىپ قايتادان جىمىن بىلدىرمەي تومەن ءتۇستى دە, ادەتتەگى ءراسىمسىز مەنىڭ مۇ­ناراعا شىعىپ, قاراۋىلدىق قىزمەتىمدى جالعاستىر, ۇيقى­داعى ساربازدى وياتىپ جى­بەر دەدى. مەن ەليسەەۆ ويانسىن دەپ ساتىنى اياعىممەن دۇر­سىلدەتە باسىپ مۇناراعا شىق­تىم. ويانار ەمەس. مىنانى قاراڭىز. گەنەرال مىرس ەتەتىندەي بار ەكەن. قارۋ­لا­سى­مىز ەليسەەۆ اۆتوماتىن مۇنارا بۇرىشىنا سۇيەگەن, قالىڭ ت ۇلىپتى كەلىستىرە جايىپ ۇيقىعا باس قويعان. بارىنەن دە كۇلكى شاقىراتىنى پوستقا تاماق الىپ كەتۋ رۇقسات ەتىلمەسە دە ەليسەەۆ ەبىن تاۋىپ بولكە نان مەن تاماق ىستەۋگە ارنالعان توڭمايدان مولىنان الا شىعىپ, ونى بىلشىلداتىپ سوعىپ جاتىپ ۇيىقتاپ كەتكەن. وڭ قولىندا توڭ ماي جاعىلعان, جارتىلاي جەلىنگەن ءبىر ءتىلىم نان بار. شاماسى بولكە ناننىڭ سوڭعى كەسىندىسى. تاماعى تويعان سوڭ ماۋجىراپ ۇيقىنىڭ ارانىنا تۇسكەنى انىق.

ەليسەەۆتى وياتتىم. ول ورنىنان اتىپ تۇردى دا, ساسقالاقتاپ نە ىستەپ, نە قويعانىن بىلمەي قالدى. تومەندە تۇرعان گەنە­رالدى كورگەندە ەسىنەن ايى­رىلعانداي بولدى. ازداپ ەسىن جينادى. قاراۋىلدا تۇرىپ ۇيىقتاپ قالۋدىڭ جازاسىن جاقسى بىلەتىن ەليسەەۆتە ءوڭ-ءتۇس قالماعان.

ءبارى كەلەسى پوستقا قاراي كەتتى. ەليسەەۆ بايعۇستىڭ اۆتوماتى قاراۋىل باستىعىنا تاپسىرىلعان, شينەلىنىڭ بەل­دىگى الىنىپ قويىلعان. تۇت­قىنعا تۇسكەن جاۋ ساربازىنداي توپتىڭ سوڭىندا اياعىن ءىلبىپ باسىپ بارادى. مەنىڭ جانىم اشىپ كەتتى.

ەليسەەۆتى الدا 10 كۇن گاۋپت­ۆاحتا كۇتىپ تۇر. بۇل تالقى­لانبايدى. ەڭ جامانى ءبىزدىڭ كومباتتىڭ بەلگىلەيتىن جازاسى. باتالوننان قاراۋىلدا بىرەۋ ۇيىقتاپ قالسا, 10 كيلومەترگە «مارش بروسوك» بولادى. وعان تەك ساربازدار عانا ەمەس باتالوننىڭ وفيتسەرلەرىنىڭ بارلىعى تۇ­گەل قاتىسادى. ءبىزدىڭ كومبات – پودپولكوۆنيك يۋري ۆيكتوروۆيچتىڭ «مارش بروسوگى» اناۋ-مىناۋ توزاقتى جولدا قالدىرادى. ساربازعا تيەسىلى بارلىق اساي-مۇسەيىڭدى ارقالاتىپ جۇگىرتكەندە كورە­سىڭ كور ازاپتى. ال ۇيىق­تاپ قالعان ادام سول كەزدە ءشانيىپ گاۋپتۆاحتادا جاتادى. سودان ونى بۇكىل باتالون جازعىرادى, سىرتىنان بوقتاپ-بۇرالايدى. كەيىن كازارمادا كەزدەسكەندە «اڭگىمە» تىپتەن باسقاشا ءوربيدى. بۇل – كومباتتىڭ جازاسىنىڭ شا­رىق­تاۋ شەگى.

بىراق بۇدان كەيىنگى جاعداي مۇلدە ءبىز كۇتكەندەي بولمادى. ەليسەەۆ گاۋپتۆاحتاعا جىبەرىلگەن جوق. ءبىزدىڭ كومبات تا ەسكى ادەتى – «مارش بروسوگىن» جازا رەتىندە قولدانبادى. بۇل ءبىز كۇتپەگەن جاقسىلىق ەدى. قالايشا؟

الگى گەنەرال ماسەلەنى تو­تەسىنەن قويعان: «ساربازدارعا جاعداي جاسالماعان. قارىن­دارى اش بولاتىنى سونداي, پوستقا نان ۇرلاپ اپارىپ جەۋ­گە ءماجبۇر. قاراۋىلعا شى­عار الدىندا ساربازداردىڭ تىنى­عۋىنا جاعداي جاسال­ماعان».

ءبىز قاراۋىلدان قايتقان كۇنى ەرتەسىنە الاڭدا ۇلكەن جيىن بولىپ, گەنەرال كوتەرگەن ماسەلەلەر تۇگەل شەشىمىن تاباتىن بولدى. شىنىندا كوپ وتپەي قاراۋىلعا باراتىن سار­بازدار ءۇشىن تاماق جاعى جاق­ساردى, مولايدى, كۇزەتكە شىعۋ الدىندا تىنىعۋعا جاع­داي جا­سالدى, باسقا دا يگى ىس­تەر ات­قارىلدى. سول كەزدە ەليسەەۆكە كەيىننەن العىس ايت­قان­داردىڭ ءبىرى رەتىندە وسى وقي­عانى ۇنەمى ەسىمە الىپ جۇرەمىن.

كومبات بىردە ەليسەەۆكە قاراپ تۇرىپ: «سەن سوزبەن ەمەس, ناقتى ءىس-قيمىلىڭمەن ما­­سەلەنى شەشكەن باتىر جاۋىن­گەرسىڭ», دەگەنى بار. شىن مانىندە ايتتى ما, كە­كەتىپ ايتتى ما, ول جاعىن بىل­مەدىم.