قازىر دوللار ارزاندادى. بىراق باعا شارىقتاپ بارادى. تەڭگەنىڭ رەۆالۆاتسياسى دا ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا ىقپال ەتە الماي وتىر. وسىعان بايلانىستى ساراپشىلاردىڭ پىكىرى ءارتۇرلى. ءتىپتى «ۇكىمەت تەڭگەنى قولدان قورەكتەندىرۋ ارقىلى ەكونوميكاداعى ناقتى جاعدايدى بۇركەمەلەپ وتىر» دەگەن كۇدىك تە بار قوعامدا.
وندىرگەنىمىزدەن تاسىمالداعانىمىز كوپ
«قازاقستان تۇتىنۋشىلار ليگاسى» قاۋىمداستىعىنىڭ جەتەكشىسى سۆەتلانا رومانوۆسكايا ناۋرىز ايىندا كوپتەگەن ءونىم باعاسى 30-40 پايىزعا قىمباتتاعانىن, ءتىپتى ساۋدا ۇستەمەسى 15 پايىزدان اسپاۋعا ءتيىس ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ دە قىمباتتاعانىن جەتكىزدى. جەڭىلدەتىلگەن نەسيە باعدارلاماسى دا قىمباتشىلىقتى توقتاتۋعا قاۋقارلى بولمادى. ايتپەسە, Magnum Cash&Carry جەلىسىنە جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بارلىق 19 NWPT ء(ونىم تىزىمدەرى) پوزيتسياسىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن 5,7 ملرد تەڭگە, «تويمارت» جەلىسىنە 4,8 مىڭ توننا 12 ءتۇرلى ءونىمدى ارزانداتىلعان باعامەن ساتىپ الۋ-ساتۋ ءۇشىن 430,2 ملن تەڭگە بولىنگەن. دۇكەن سورەلەرىندەگى ازىق-تۇلىكتىڭ باسىم كوپشىلىگى يمپورت. ءتىپتى ءوزىمىزدىڭ ونىمدەردىڭ دە قاپتاماسى رەسەيدەن جەتەدى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىندە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ 22 پايىزى, ازىق-ت ۇلىك ەمەس ونىمدەردىڭ 60 پايىزى يمپورت ەكەنى ايتىلعان. ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنىڭ 20 پايىزى رەسەيدىڭ ۇلەسىندە.
ناۋرىز ايىنداعى ينفلياتسيا دەرەكتەرىندە تاۋار نومەنكلاتۋراسى بويىنشا اق قىرىققابات – 49,6 پايىز, تۇيىرشىكتەلگەن قانت – 34,3 پايىز, پياز – 31,2 پايىز, ءسابىز 15 پايىزعا قىمباتتاعانى ايتىلعان. سونداي-اق ناۋرىزدا گاز باعاسى – 50 پايىزعا, برەند مۇنايى – 38 پايىزعا, بيداي – 30 پايىزعا, التىن 6 پايىزعا ءوستى. ۇلتتىق بانك توراعاسى عالىمجان ءپىرماتوۆ تا قازاقستانداعى ينفلياتسيا دەڭگەيىنە ازىق-ت ۇلىك باعاسى كوبىرەك «ۇلەس قوسىپ» وتىرعانىن ايتىپ قالدى.
ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن تۇتىنۋداعى يمپورت ۇلەسى 22 پايىزدان, ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار 60 پايىزدان اسادى. دەمەك سىرتتان الىپ كەلگەن تاۋارعا دوللار عانا ەمەس, لوگيستيكالىق شىعىندار دا اسەر ەتەدى. فورمۋلاعا سالساق, ءونىم باعاسىنىڭ 20 پايىزى – لوگيستيكالىق شىعىن, 30 پايىزى – شەتەلدىك ۆاليۋتا, وزگەسى قوسىمشا قۇن سالىعى جانە ماركەتينگتىك شىعىندار.
ناۋرىزدا دوللار 485,5 تەڭگەدەن 472,8 تەڭگەگە, ءساۋىردىڭ ءبىرىنشى اپتاسىندا 463,2 تەڭگەگە دەيىن تومەندەدى. بىراق بۇل فاكتور دا تاۋار باعاسىنا اسەر ەتكەن جوق. الداعى بىرەر جىلدا اسەر ەتۋى دە ەكىتالاي. دەمەك, يمپورتتان ىرگە بولمەي جاتىپ, ازىق-ت ۇلىك باعاسىن دوللارعا تەلي بەرۋگە بولمايدى.
ساراپشىلاردىڭ سوزىنە دەن قويساق, دوللاردىڭ قىسقا مەرزىمگە قۇلدىراعانى نەمەسە مۇنايدىڭ قىسقا مەرزىمدە وسكەنى جاعدايىمىزدى جاقسارتپايدى.
ەكونوميست ساپارباي جوباەۆ پاندەميا كەزىندە مۇناي باعاسى 25 دوللارعا دەيىن ارزانداپ كەتكەنىن ەسكە ءتۇسىردى. دەمەك, جوعالتقانىمىزدىڭ ورنى ءالى تولعان جوق. 2021 جىلدى 5,7 ملرد دوللار كولەمىندەگى شىعىنمەن جاپتىق. وندىرگەنىمىزدەن تاسىمالداعانىمىز كوپ بولدى. «بيۋدجەت تابىسىنىڭ 8 ترلن تەڭگەسى سالىقتان ءتۇستى. ال شىعىنىمىز – 15,5 ترلن تەڭگە. 5 ترلن تەڭگەنى ۇلتتىق قوردان الدىق. مۇناي ءتۇسىمى وليگارحتاردىڭ قالتاسىندا, ودان قالعانى وفشورعا كەتىپ جاتىر. تەڭگەگە دە, ءىجو-گە دەم بەرەتىن فاكتورلار تىم ءالسىز», دەيدى س.جوباەۆ.
ساراپشى ماعبات سپانوۆ تا ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك باعاسى دوللارعا عانا ەمەس, لوگيستيكالىق تىزبەكتەرگە دە تاۋەلدى ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, كورشى رەسەي سانكتسيالار قۇرساۋىندا تۇر. كولىك-لوگيستيكالىق جولدارىمىزدىڭ ءبارى رەسەي ارقىلى وتەدى. دەمەك, كورشى ەلدەگى سانكتسيالاردىڭ سالقىنى ءبىزدىڭ نارىقتى دا قالتىراتىپ جاتىر.
ء«بىز بۇل جاعدايدى رەتتەي المايمىز. ۇكىمەتتەن دە كەسىمدى شەشىم جوق. سانكتسيالار شەكتەلمەسە, جاعدايدىڭ ءبىرشاما تۇراقتالعانىن كۇتۋىمىز كەرەك. سەبەبى رەسەيمەن ساۋدا اينالىمى تىم تەرەڭدەپ كەتكەن. وزگە ەلدەرمەن ساۋدا بايلانىسىن شەكتەگەندىكتەن, رەسەي تاۋارلارىنىڭ ءبىزدىڭ نارىقتى دا جاۋلاپ الۋ قاۋپى جوعارى. مۇنداي جاعدايدا نارىقتىڭ باعاسىن دوللار عانا ەمەس, رۋبل دە رەتتەيدى», دەيدى ساراپشى.
ونىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, دوللار ارزانداسا ازىق ت ۇلىك تە ارزاندايدى دەگەن تۇسىنىك نارىقتىڭ زاڭىنا قايشى. باعانىڭ نارىق زاڭىمەن قالىپتاسۋى ءۇشىن دوللار دا, تەڭگە دە, ءتىپتى مۇناي باعاسى دا كەمى جارتى جىل بويى تۇراقتى باعادا بولۋى قاجەت. بۇل فاكتور تەڭگەگە بارىنشا جايلى كليماتتى قالىپتاستىرادى. باعانىڭ قىرىق قۇبىلىپ تۇرۋىن جانە باسەكەگە عانا تاۋەلدى بولۋىن نارىق زاڭى دا قۇپ كورەدى. ال قازاقستان جاعدايىندا باعا مەملەكەتتىك جولمەن عانا تۇراقتالادى نەمەسە رەتتەلەدى. «دەمەك, باعانىڭ كەرى شەگىنۋى تۋرالى ايتۋ قيىن. نارىقتاعى قۇبىلمالىلىق تا جوعارى بولىپ تۇر. دوللار ارزانداسا, باعا دا ارزاندايدى دەگەن تۇسىنىكتى ۇمىتىپ, تۇتىنۋ جانە ازىق-ت ۇلىك نارىعىنداعى ۇلەسىمىزدى كوبەيتۋگە ۇمتىلعانىمىز ءجون. جۋىردا ۇكىمەتتە الداعى بەس-التى جىلدىڭ ىشىندە حالىق ءجيى تۇتىناتىن تاۋاردىڭ بەس-التى ءتۇرىن وزىمىزدە شىعارۋ قاجەتتىگى اشىق ايتىلدى. باعانىڭ تۇراقتىلىعىنا جول اشاتىن باستى فاكتور وسى ەكەنىن ۇكىمەت مويىندادى», دەيدى م.سپانوۆ.
ساراپشى قۇرىلىس جانە اۆتوكولىك نارىعىندا قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدى دا قاپەرگە سالىپ ءوتتى. باعاسى ەسەلەپ ءوسىپ جاتقان اۆتوكولىكتەردىڭ قوسالقى بولشەكتەرى رەسەي ءترانزيتى ارقىلى شەتەلدەن كەلەدى. ال تۇرعىن ءۇي نارىعىندا قولدانىلاتىن قۇرىلىس تاۋارلارىنىڭ 80 پايىزى رەسەي ءترانزيتى ارقىلى جەتەدى. سونداي-اق ۋكراينا اۆتوكولىك پەن قۇرىلىس تاۋارلارى تىزبەگىندە جەتەكشى ءرول اتقارىپ كەلگەنى دە ەندى بەلگىلى بولىپ جاتىر. ايتالىق, اۆتوكولىك ەلەكترونيكاسىنا ارنالعان بولشەكتەردىڭ 40 پايىزى – ۋكراينالىقتاردىڭ ەنشىسىندە. ال قازىرگى جاعدايدى رەسەيگە 2014 جىلى سالىنعان سانكتسيالارمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ول كەزدە رۋبل قۇلدىراعانىمەن, سانكتسيالىق شەكتەۋلەر الدەقايدا جەڭىل بولعان.
باسقا ساراپشىلار دا دوللاردىڭ ناۋرىز ايىنداعى جاعدايى مەن ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ كورسەتكىشى نارىق زاڭىنا سايكەس ەمەستىگىن ايتادى. ناۋرىز ايىندا دوللار 485,5 تەڭگەدەن 472,8 تەڭگەگە دەيىن, ءساۋىردىڭ العاشقى اپتاسىندا 463 تەڭگەگە دەيىن ارزانداسا دا ازىق-ت ۇلىك باعاسىندا وزگەرىس جوق. ال مۇناي باعاسى جاقىن ارادا تومەندەمەيتىنى بەلگىلى. بىراق بيىلعى بيۋدجەتتە مۇناي باررەلى 90 دوللار دەپ بەلگىلەندى. دەمەك, ۇكىمەتكە تەڭگەگە قىسىم جاسايتىن فاكتور ەمەس, يمپورتتىڭ قىمبات بولىپ قالا بەرگەنى ماڭىزدى.
جاعداي ەكونوميستەردىڭ بولجامىنان الىستاپ بارادى
«بولاشاققا بولجامدى ەكونوميستەر ەمەس, حالىقارالىق سالانىڭ ماماندارى عانا ءدوپ باسىپ ايتا الۋى مۇمكىن. جاعداي ەكونوميستەردىڭ بولجامىنان الىستاپ بارادى. سانكتسيا بۇگىن سالىنىپ, ءۇش ايدان كەيىن قايتىپ الىنسا دا زاردابى ونداعان جىلدارعا دەيىن سوزىلاتىنى حالىقارالىق تاجىريبەدەن بەلگىلى. ساراپشىلار مامىر ايىنىڭ باسىندا ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى قاقتىعىس توقتايتىنىن ايتىپ جاتىر. الەمدىك ەكونوميكا تاراپتار اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ بەتالىسىنا قاراپ قايتا ءتۇزىلۋى مۇمكىن. جاڭا ءتارتىپ جانە كوزقاراس قالىپتاسادى. دەمەك, ءبىزدىڭ ىشكى نارىقتاعى اتموسفەرا دا سول كەلىسىمدەردىڭ ناتيجەسىنە قاراي ايقىندالادى», دەپ اتاپ ءوتتى م.سپانوۆ.
ينفلياتسيانى جەدەلدەتەتىن, باعانى قىمباتتاتاتىن فاكتور دوللارعا, رۋبل مەن تەڭگەگە عانا تاۋەلدى ەمەس ەكەنى بەلگىلى. بۇعان الەمدىك ازىق-ت ۇلىك نارىعىنداعى جاعداي دا ىقپال ەتەدى.
ساراپشى ەرلان يبراگيم تەڭگەنىڭ قۇلدىراپ بارىپ, ءدال قازىرگىدەي «ەسىن جيىپ» العان كەزى ەستە جوق ەكەنىن ايتادى. دوللار باعامى دا ءدال قازىرگىدەي دەڭگەيدە كەرى شەگىنگەن جوق. «رۋبل اقش ۆاليۋتاسىمەن سالىستىرعاندا 10 پايىزعا قۇنسىزدانسا, ىشكى نارىقتاعى باعا 1 پايىزعا وسەدى. ال دوللار مەن تەڭگە دالىزىندە تەڭگە 10 پايىزعا قۇنسىزدانسا, باعا 1,5 نەمەسە 1,7 پايىزعا وسەدى. 1 پايىزى – دوللار ەسەبىنەن, 0,7 پايىزى رۋبل ەسەبىنەن قۇنسىزداندى. ءبىز قازىر قوسارلانعان ۆاليۋتانىڭ قىسپاعىندا تۇرمىز. قىتايدان كونتەينەردى تاسىمالداۋ قۇنى 3 مىڭ دوللاردان 13 مىڭ دوللارعا دەيىن ءوستى. مەتالداردىڭ, مۇنايدىڭ جانە گازدىڭ قىمباتتاۋى وندىرىلگەن ونىمدەردىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ وسۋىنە اكەلدى. تىڭايتقىشتاردىڭ قىمباتتاۋى, ءوندىرىس تىزبەگىنىڭ بۇزىلۋى قازىردىڭ وزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتى مەن ازىق-ت ۇلىك قۇنىنا اسەر ەتىپ جاتىر. بۇل ء«وز جەرىمىزدە وسسە دە جەمىس-جيدەك نەگە قىمبات؟» دەيتىندەرگە جاۋاپ», دەيدى ە.يبراگيم.
ەكونوميكاداعى قاراپايىم زاڭدىلىق – اينالىمداعى اقشا ماسساسى مەن تاۋارلاردىڭ اراسىندا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تەپە-تەڭدىك ساقتالماسا, اقشا ماسساسى ۇلعايىپ كەتەتىن بولسا, تاۋار قىمباتتايدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بىزدەگى جاعداي مۇلدەم بولەك. ەكونوميكالىق ءوسىم از, ءوندىرىس ءالسىز. ءبىزدىڭ ىشكى ەكونوميكالىق پروبلەمالار سىرتقى فاكتورلاردان دا كۇردەلى. ورىندالۋعا ءتيىس, شەشىلۋگە ءتيىس جايتتار دەر كەزىندە ورىندالماعاندىقتان جاعداي باقىلاۋدان شىعىپ, ينتەرۆەنتسيانىڭ جالىنا جارماسۋدان وزگە جول قالمادى. وسىنىڭ ءبارىن ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك سىرتقى فاكتورمەن بايلانىستىرعىسى كەلەتىنىن كوپ ساراپشى قۇپ كورە قويمايدى.
ۇلتتىق بانكتىڭ سايتىندا ەلدەگى اينالىمداعى اقشا ماسساسى 26 ترلن 800 ملرد تەڭگە ەكەنى ايتىلعان. 2015-2018 جىلدارى 1 جىلدىڭ ىشىندە 3,5 ترلن تەڭگە باسىپ شىعارعان كەزدەر دە بولعان. مۇنداي جاعدايدا ۇكىمەت باعانى رەتتەگىسى كەلسە دە رەتتەي المايدى.
سۋبسيديا جولىمەن رەتتەۋ نارىق زاڭىنا قايشى
بىزدەگى قىمباتشىلىقتىڭ اقشا ماسساسى مەن تاۋار اراسىندا ۇيلەسىمدىلىك جوق. وسىنى ايتقان ساراپشى اقشانىڭ كوپتىگىنەن تاۋاردىڭ قىمباتتاپ جاتقانىن جەتكىزدى. «بىزدەگى قىمباتشىلىققا دوللار مەن ءرۋبلدىڭ ۇلەسى 1,5-1,7 پايىز ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. ەكونوميكا تەڭگە مەن دوللاردىڭ عانا ەمەس, كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ دا قىسپاعىندا تۇر. 2021 جىل مەن 2022 جىلدىڭ وسى مەرزىمىندە ەلدەن قانشا اقشا كەتكەنىن بىلمەيمىز. ينۆەستورلار قارجىنى قازاقستاندا تاۋىپ, وزگە ەلدە جاراتۋعا باسىمدىق بەرەدى. شيكىزات ەكسپورتى, يمپورتقا تاۋەلدىلىك دەڭگەيى ەكونوميكادا تاڭبالانىپ قالادى. ەلدەن شىعارىلعان قارجى كولەمى 100 ملرد دوللار ەكەندىگى ايتىلىپ جاتىر. بۇل قارجىنى ەلگە قايتارۋدى ويلاعان ۇكىمەت ونى قاي باعىتقا ينۆەستيتسيالاۋ قاجەتتىگىن دە قاپەرگە الۋعا ءتيىس. قىسقاسى, ازىرگە قازاق تەڭگەسىنە دەم بەرىپ تۇرعان فاكتوردىڭ شىعار-شىقپاس جانى بار. 2021 جىلى قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 27 ملرد دوللاردان اسقانى ءبىزدىڭ وزگە مەملەكەتتەرگە تاۋارارالىق تاۋەلدىلىگىمىزدى كورسەتەدى. وسىنىڭ ءبارى ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ تۋىنداۋىنا الىپ كەلدى», دەيدى ە.يبراگيم.
سونداي-اق ساراپشى تەڭگە مەن دوللار ءدالىزى ەكى جولمەن رەتتەلەتىنىن دە ايتىپ ءوتتى. ءبىرى – اكىمشىلىك, ەكىنشىسى – نارىق زاڭى. اكىمشىلىك جولدى تاڭداساق, 1 دوللار – 450-460 تەڭگە, نارىقتىق جاعدايدا – 500-600 تەڭگەنىڭ اينالاسىندا بولۋى مۇمكىن. «نارىقتىق ەكونوميكاسى قالىپتاسپاعان ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن نارىقتىق ءتاسىل ءتيىمسىز. سوندىقتان ەكىنشى جولعا باسىمدىق بەرۋ ارقىلى ينفلياتسيانى شەكتەۋگە, بازالىق مولشەرلەمەگە مۇمكىندىك بەرىلەدى. 2021 جىلدى 10 پايىزدىق ينفلياتسيامەن جاپتىق. ال ناۋرىزداعى كورسەتكىش 12 پايىزدى كورسەتىپ تۇر. مۇنداي جاعدايدا دوللار 100 تەڭگەگە دەيىن ارزانداسا دا قىمبات باعادان قۇتىلا المايمىز. قىمباتشىلىقتى دوللاردىڭ قاناتىنا تەلي بەرۋ ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ەكونوميكا الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن وزىنەن الىستاتىپ جىبەرەدى», دەپ تۇيىندەدى ە.يبراگيم.
الماتى