بۇكىل قوعام نازارىن اۋدارعان قۇجات

بۇل قادامدى ەلىمىزدەگى ساراپشىلار دا, حالىقارالىق قوعامداستىق تا وڭ قابىلدادى. ءدىن تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ, ءولىم جازاسىن الىپ تاستاۋ, ايەلدەرگە قاتىستى ساياسات, قۇقىق قور­عاۋ جانە سوت جۇيەلەرىن وڭتاي­لان­دىرۋ باعىتىنداعى جۇمىس جوعارى باعالاندى. سونداي-اق مۇگەدەك جان­دارعا جاسالعان جاعداي مەن ادام ساۋ­داسىنا جول بەرمەۋ ماقساتىنداعى جۇمىستار دا ەرەكشە نازار اۋداردى.

زاڭنامالىق اكتىلەرگە ءدىني بىر­لەس­تىكتەردى تىركەۋدىڭ ساندىق تسەن­زىن قىسقارتۋ, ءدىني ءىس-شارالاردى وت­كىزۋ, ولاردى وتكىزۋگە رۇقسات بەرۋ­دەن حابارلاما سيپاتىنا كوشۋگە قاتىس­تى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ايەل ەڭبە­گىن پايدالانۋدى شەكتەيتىن جۇمىس­تاردىڭ تىزبەسى الىپ تاس­تالدى. پوليتسيا جۇمىسىنىڭ قىز­مەت­تىك مودەلىنىڭ جەكە ەلەمەن­تتەرى ەنگىزىلدى. سوتتالعاندار مەن ۋا­قىتشا قاماۋداعىلاردى مەدي­تسي­نالىق قامتاماسىز ەتۋ فۋنكتسيالارى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە كەزەڭ-كەزەڭىمەن بەرىلەدى. قازاقستان تاۋە­لسىزدىگىنىڭ وتىز جىلدىعىنا باي­لانىستى راقىمشىلىق جاسالدى. سوتتالعانداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جانە ولاردى الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ جاعدايلارى كەڭەيتىلەدى.

مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ماق­ساتىندا زاڭ جوبالارى ازىرلەندى. م­ۇگە­دەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كون­ۆەن­تسيانىڭ فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسى را­تيفيكاتسيالاندى. ازاماتتىق باس­تا­مالاردى قولداۋ ءۇشىن كوممەر­تسيا­لىق ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مەحانيزمىن قايتا قۇرۋ جوسپارلانعان. ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار الەۋمەتتىك بە­يىمدەلمەۋگە جانە الەۋمەتتىك دەپ­ريۆاتس­ياعا اكەلەتىن قاتىگەزدىكتى باعا­لاۋ ولشەمى بەكىتتى. بۇل زورلىق-زوم­بىلىق سالدارىنان بولعان دەنە جارا­قا­ت­تارىن, پسيحولوگيالىق اسەردى تىر­كەي­تىن قاناتقاقتى جوبا اتانىپ وتىر.

قازىرگى تاڭدا ادام قۇقىقتارى­نىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ەلدەگى سايا­سي كۇن ءتارتىبىنىڭ باسىم باعىتى­نىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ءىس-شارالار جوسپارىن كەڭەيتۋ بويىنشا قوسىمشا شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. وسى ماقساتتا مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلعى 13 ساۋىردە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ودان ءارى شارالارى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زيدەنتىنىڭ 2021 جىلعى 9 ماۋسىم­داعى № 597 جارلىعىنا وزگەرىس پەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويدى.

جارلىققا سايكەس, ۇكىمەتكە ادام قۇقىقتارى جانە زاڭ ۇستەمدىگى سالا­سىنداعى شارالار جوسپارىن بەكى­تۋ تاپسىرىلدى. وندا بىرقاتار جۇ­مىس باعىتتارى كورسەتىلگەن. اتاپ ايت­قاندا, ايەلدەردى كەمسىتۋدى جويۋ, ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىق­تارى مەن مۇمكىندىكتەرىن ىلگەرىلەتۋ ما­سە­لەسى بار. سونداي-اق بىرلەسۋ بوس­تاندىعى قۇقىعى, مۇگەدەكتىگى بار ادام­دارعا قاتىستى ادام قۇقىقتارىن ساق­تاۋ بويىنشا جۇمىس­تار جۇرگىزىلۋى ءتيىس. قىلمىستىق سوت تورە­لىگى, جازانى اتقارۋ جانە ازاپتاۋ­لار مەن قاتى­گەز ءىس-ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ سالا­سىنداعى قۇقىقتارىن دا ساقتاۋ­دى ىلگەرى­لەتۋ كوزدەلىپ وتىر. ادام ساۋ­داسى قۇرباندارىنىڭ قۇقىقتارىن قام­تا­ماسىز ەتۋ, ميگرانتتارعا, ازا­مات­تى­عى جوق ادامدارعا جانە بوس­قىن­دار­عا قاتىستى ادام قۇقىقتارى, بۇۇ-نىڭ ورگاندارىمەن ءوزارا ءىس-قي­­مىل تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ سەكىلدى ماسە­لەلەر دە ەسكەرىلگەن.

جالپى, قىلمىستىق سوت تورەلىگى, جازانى ورىنداۋ جانە ازاپتاۋ مەن قاتىگەزدىكتىڭ الدىن الۋ سالاسىنداعى ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى شارالار پرەزيدەنتتىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا ەكەنىن دە ايتقان ءجون. سونداي-اق قۇقىق قورعاۋشىلار مەن بۇكىل قوعام دا بۇل ماسەلەگە ەرەكشە نازار سالىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى 16 ناۋرىزدا پارلامەنتتە «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى جولداۋىندا وسى ماسەلەنى كوتەردى.

سودان ءبىر كۇن بۇرىن الەمدە حالىقارالىق پوليتسيا قاتىگەزدىگىمەن كۇرەس كۇنى اتاپ ءوتىلدى. بۇل داتا 1997 جىلدان بەرى اتاپ ءوتىلىپ كەلەدى. ونىڭ باستاماشىلارى – مونرەالداعى «پوليتسيالىق قاتىگەزدىكپەن كۇرەسۋ ۇجىمى» جانە شۆەيتساريالىق «قارا تۋ» توبى ۇيىمدارى. باستاپقىدا 15 ناۋرىز ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن تاڭدالعان-دى (1997 جىلى جۇماعا سايكەس كەلدى). بىراق 2000 جىلدان بەرى شۆەيتساريا پوليتسياسىنىڭ 11 جانە 12 جاستاعى ەكى بالانى ۇرىپ-سوعۋىمەن ءجيى بايلانىستى ايتىلىپ ءجۇر.

جولداۋ قارساڭىندا ءماجىلىس قابىرعاسىندا قاڭتار وقيعاسىنا قاتىس­تى تەرگەۋدىڭ ارالىق قورى­تىن­دىسى تالقىلاندى. بۇرىن-سوڭدى مۇن­داي كەڭ تالقىلاۋ بولعان ەمەس. جيىن بارىسىندا قۇقىق قورعاۋ ور­گاندارىنىڭ باسشىلارى, دەپۋتاتتار, سونداي-اق قازاقستانداعى ادام قۇ­­قىق­تارى جونىندەگى ۋاكىلى ەلۆيرا ءازىموۆا ءسوز سويلەدى. ومبۋدسمەن بىر­قاتار دەرەك كەلتىرىپ, ءوز ۇستانىمىن جەتكىزدى.

«ازاماتتاردان مەنىڭ اتىما تۇس­كەن 137 ءوتىنىشتىڭ 86-سى ازاپتاۋ نەمەسە باسقا دا قاتىگەزدىك ارەكەتتەرىنە قاتىستى. رەسمي ستاتيستيكاعا سايكەس, 2022 جىلعا 13 ناۋرىزعا دەيىن ازاپتاۋ جانە قىزمەتىن اسىرا پايدالانۋ فاكتىلەرى بويىنشا 243 قىلمىستىق ءىس تىركەلگەن. ءبىز قازىر ازاپتاۋ كور­سەتكەندەرگە جاۋاپكەرشىلىكتى كۇ­شەيتۋ جانە ازاپتاۋدىڭ الدىن الۋ تەتىك­تەرىن ەنگىزۋ ماسەلەسىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسىپ تال­قىلاپ جاتىرمىز. ازاپتاۋدى, كۇش قول­دانۋدى, قورقىتۋدى, سونداي-اق وزگە دە قاتىگەزدىك ءتاسىلى ارقىلى الىن­عان دالەلدەمەلەر زاڭعا سايكەس جارامسىز دەپ تانىلادى. وسىعان بايلانىستى قاماۋدا ۇستاۋ مەن تەرگەۋدىڭ رۇقسات ەتىلمەگەن ادىستەرى تۋرالى ىستەر­دى تەرگەۋدى كەيىنگە قالدىرماۋ وتە ماڭىزدى», دەدى ول.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ولجاس بەك­تەنوۆ دەپۋتاتتارعا اتالعان فاك­تى­لەر بويىنشا قۇقىق قورعاۋ ورگان­دا­رى قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى قىل­مىس­تىق ىستەر تەرگەلىپ جاتقانىن ايتتى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ جول­داۋىن­دا قاڭتار ايىندا ەلىمىزدە بول­عان قايعىلى وقيعاعا وتكىر دە تيا­ناقتى باعا بەرىلدى. پرەزيدەنت «ناعىز قىلمىس جاساعان ادامدار زاڭ الدىن­دا تولىعىمەن جاۋاپ بەرەدى. باسقا­شا ارەكەت ەتۋ, ياعني, بەدەل جيناۋ ءۇشىن باي­بالام سالىپ, قوساق اراسىندا جۇر­گەندەر مەن ارانداتۋشىلارعا جەڭىلدىك جاساۋ – جازىقسىز قۇربان بول­عان جانداردىڭ ارۋاعىن سىيلاماۋ دەگەن ءسوز», دەدى.

سونداي-اق پرەزيدەنت وسى ورايدا ء«بىز قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى ۇستالعان ادامدار­دى تەرگەۋ بارىسىندا تىيىم سالىن­­عان تاسىلدەردى قولدانعانى, ءتىپتى ولار­دى ازاپتاعانى تۋرالى فاكتى­لەر بول­عانىن اشىق ايتتىق. ورتا عاسىر­لاردان قالعان وسىنداي جابا­يىلىق كەز كەلگەن وركەنيەتتى قوعامنىڭ قاعي­داتتارىنا قايشى كەلەدى. بۇل – ءبىز ءۇشىن دە مۇلدە جات قىلىق», دەپ ەس­كەرتتى. سوندىقتان قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىن نىعايتۋ ماڭىزدى.

باسقالار سەكىلدى پوليتسيا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ دە كەمشىلىكتەرى بار, قاۋىپتى جانە تەز ارەكەت جاساۋدى تالاپ ەتەتىن وقيعالارعا ءجيى تاپ كەلە­تىنىن ءبارىمىز مويىندايمىز. بىراق بارشاعا بەلگىلى قۇقىق بۇزۋشىلىق ىستەردى «وتە اسىرەلەۋ» نەمەسە جەكە­لە­گەن «جامان پوليتسەيلەردىڭ» ءىسى دەپ مالىمدەيتىندەر مىنانى ەس­تەن شى­عارىپ الادى. مۇنداي قادام ار­­قىلى ادام قۇقىقتارىن بۇزۋ­دى اق­تاي­­­تى­نىمىزدى ۇمىتىپ كەتە­دى. وسى­­لايشا, زاڭنىڭ ادىلدىگىن قامتا­ما­سىز ەتىپ, ونى كۇزەتۋى ءتيىس ادامدار – پو­ليتسياعا دەگەن سەنىمگە نۇقسان كەلتىرەمىز.

جولداۋدا ازاپتاۋعا بايلانىستى قىلمىستاردى تەرگەۋگە جۇيەلى ءتاسىلدى ەنگىزۋ قاجەتتىگى ايتىلعان. بۇعان جاۋاپتى ورگان – باس پروكۋراتۋرا. بۇل ءتاسىل تەرگەۋدىڭ وبەكتيۆتىلىگى مەن بەي­تا­راپ­تىعىن قامتاماسىز ەتەدى. قۇ­قىق قورعاۋ سالاسىندا وزبىرلىق جاسا­عان­داردى جازاعا تارتۋعا جول اشادى.

سوندىقتان پرەزيدەنت ق.توقاەۆ­تىڭ جارلىعىن جۇزەگە اسىرۋ جوسپارى ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋگە باسىمدىق بەرمەك. اتاپ ايتقاندا, دەنە كۇشى مەن ارنايى قۇرالداردى قولدانۋدى شەكتەۋ, ىستانبۇل حاتتاماسىنا سايكەس ازاپتاۋ ىستەرىن تەرگەپ-تەكسەرۋ ادىستەمەسى بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەۋ كوزدەلگەن. سون­داي-اق ازاپتاۋعا قاتىستى شا­عىمدار يەسىنىڭ قۇپيالىعىن قامتاماسىز ەتۋ دە كوزدەلگەن.

جالپى, بۇل جارلىق مەملە­كەتى­مىزدىڭ ساياساتىن ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى بارشا­عا ورتاق حالىق­ارالىق ستاندارت­تارعا ساي­كەس­تەندىرۋگە باعىتتال­عا­نىن كور­سە­تەدى. سونداي-اق ازامات­تارى­مىز­­دىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىق­تا­رىن قورعاۋ جونىندەگى مىندەت­تەردى ماق­سات­تى تۇردە جۇزەگە اسىراتىنىن بىلدىرەدى.

زارەما شاۋكەنوۆا,

پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ

عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى,

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى