بيىلعى ءساۋىر ايىنان باستاپ بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنداعى اقشانى الۋدىڭ شەكتى مەجەسى ءوستى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مەن بجزق-نىڭ مالىمەتتەرىندە ەڭ تومەنگى جەتكىلىكتى شەك مولشەرى ءاربىر جاسقا جەكە ەسەپتەلەتىنى, بولاشاقتا زەينەتاقى تولەمى مەن زەينەتاقى جارناسىنىڭ وسەتىنى (يندەكستەلۋى) ايتىلعان.
بىلتىر جەلتوقساندا بجزق شەكتى مەجە وسەتىنىن جاريالاعان كەزدە حالىق بۇل جاڭالىققا اسا قۋانا قويمادى. وسىعان دەيىن 20 جاستاعى ازامات ءۇشىن جەتكىلىكتى شەك مولشەرى 1 710 000 تەڭگە بولسا, 2022 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ بۇل 3 140 000 تەڭگەنى قۇرادى. ال 40 جاس-تاعى سالىمشى ءۇشىن بۇرىن 3 ملن 420 مىڭ تەڭگە بولسا, قازىر 5 ملن 790 مىڭ تەڭگە قالۋعا ءتيىس.
بجزق مەن ۇلتتىق بانك مۇنىڭ سەبەبىن ەڭ تومەنگى جالاقى 42 500 تەڭگەدەن 60 مىڭ تەڭگەگە, شامامەن 41 پايىزعا وسكەنىمەن تۇسىندىرەدى. ەگەر وسى ولشەممەن قارايتىن بولساق, تومەنگى شەكتىڭ ءوسۋ ديناميكاسى شامامەن 30 پايىزعا كوپ. ۇكىمەت ينفلياتسيا ىرىقتان شىعىپ كەتكەن ۋاقىتتا بۇل تالاپ ءالى تالاي رەت وزگەرەتىنىن اشىپ ايتتى. بۇل رەتتە «رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭعا سايكەس, جىل سايىن يندەكستەلەتىن ەڭ تومەنگى جالاقى, ەڭ تومەنگى زەينەتاقى, ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى سياقتى الەۋمەتتىك كورسەتكىشتەر دە قاپەرگە الىناتىن كورىنەدى. بجزق سەگمەنتىندەگى بۇل وزگەرىستەر سالىمىنا قولى جەتە الماي قالعان سالىمشىلارعا «وتقا ماي قۇيعانداي» اسەر ەتتى.
بيىلعى 1 قاڭتار مەن 1 ءساۋىر اراسىندا سالىمىنا قول جەتكىزگىسى كەلگەن سالىمشىلار كوپ بولدى. بجزق مەن ۇلتتىق بانك تاراتقان اقپاراتتاردا شەكتى مەجەسىنەن اسىپ كەتكەن 200 تەڭگەسىنە دە تاپسىرىس بەرگەن ازاماتتار جايلى دەرەكتەر ايتىلدى.
بەلگىلى ەكونوميست ولجاس قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 2021 جىلعا ارنالعان شەكتى مەجەنى ەسەپتەگەن جۇمىس توبى مۇنداي جاعداي بولاتىنىن ەسكەرگەن بولسا, بجزق مەن سالىمشى اراسىنداعى پروتسەسس قالىپتى جاعدايدا وتەر ەدى. سەبەبى 2021 جىلعا ارنالعان شەكتى مەجە ەسەپتەلگەن كەزدە مۇنداي تاجىريبە بۇرىن-سوڭدى بولماعان, قاجەتتى نۇسقاۋلىقتىڭ ءبارى تالقىلاۋلار, زەرتتەۋلەر بارىسىندا قالىپتاسقان. جالاقىنىڭ جوعارى نەمەسە تومەنگى دەڭگەيىنە دە نازار اۋدارىلماي, سالىمنىڭ جالپى مولشەرىنە عانا دەن قويىلدى. سوعان سايكەس جەتكىلىكتى شەك دەڭگەيى قورداعى سالىمشىلاردىڭ سالىمىنا قاراي تومەندەتىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, باعدارلاماعا قاتىساتىن ادامداردىڭ سانىن 1 پايىزدان 7 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك تۋعان.
«2021 جىلى دايىندالعان جاڭا ادىستەمە بارىنشا كۇردەلى بولدى. سەبەبى بۇل جوبادا ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ بارلىق ولشەمى ەسكەرىلدى. ءتىپتى جاڭا ادىستەمەنىڭ دايىندالىپ جاتقانىنان حاباردار بولعاندار از بولدى. ءتىپتى مەن دە ول جايلى كەيىن ءبىلدىم. وسى نۇسقادا جەتكىلىكتى شەك ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىنە قاراپ انىقتالاتىنى ايتىلدى. 1 قاڭتاردان باستاپ ەڭ تومەنگى جالاقى 42 500 تەڭگەدەن 60 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوستى. دەمەك, سالىمشى ءۇشىن شەكتى مەجە ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ كولەمىنە قاراي وسە بەرەدى», دەيدى و.قۇدايبەرگەنوۆ.
ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, بجزق سەكتورىنداعى جاڭالىققا حالىقتىڭ تۇسىنبەي قاراۋىنا سەبەپ بولعان فاكتور سالىمشىنىڭ جاسىنا بايلانىستى بەلگىلەنگەن شەكتى مەجەنىڭ اسپانداپ كەتكەنى. تۇسىنبەستىك تە وسى جەردەن باستالادى.
«مۇنى بجزق تاراپىنان ادەيى ۇيىمداستىردى دەگەن پىكىرگە كەلىسپەيمىن. جوبانى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنىسىمەن ۇكىمەت بەكىتتى. «سىرت كوزگە ءبارى زاڭ شەڭبەرىندە دايىندالدى. ۇكىمەت ەڭ تومەنگى جالاقى 60 مىڭ تەڭگە بولادى» دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا الدى. ەندى الداعى جۇمىس وسى باعىت بويىنشا جالعاسادى», دەيدى و.قۇدايبەرگەنوۆ.
شەكتى پايىز 2022 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ وزگەرەدى دەگەن جاڭالىققا حالىق دايىن بولماي شىقتى. ءارتۇرلى پىكىر ايتىلدى. حالىقتىڭ باسىم بولىگى زەينەتاقى شوتىنداعى جەتكىلىكتى شەكتەن اسقان اقشاسىن پايدالانىپ ۇلگەرمەگەن. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ زەينەتاقى قورىنداعى شەكتى مەجەدەن اسقان قارجىسىن پايدالانىپ ۇلگەرمەگەن ازاماتتاردى قولداپ, ونى كوتەرۋ مەرزىمىن 2022 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە دەيىن ۇزارتۋدى تاپسىردى.
ەندى كەسىمدى ۋاقىت 1 ساۋىردەن بەرى نە وزگەردى؟ سونى تالداپ كورەيىك.
ەكونوميست ارمان بايعانوۆ جەتكىلىكتىلىك شەگىنىڭ كوتەرىلۋىنە بىرنەشە فاكتور اسەر ەتكەنىن ايتادى. مەملەكەتتىك قارىز ءوسىپ جاتىر, ەكونوميكا تۇراقسىز. ال مەملەكەت قورداعى قاراجاتتى ۇلتتىق كومپانيالارعا, باعالى قاعازدار نارىعىنا جانە ءوز جوبالارىنا ينۆەستيتسيالاۋعا مۇددەلى.
ستاتيستيكالىق دەرەكتەردە 2021 جىلعى ورتاشا جالاقى 250 مىڭ تەڭگە ەكەنى ايتىلعان. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ەندى 250 مىڭ ەمەس, 450 مىڭ تەڭگە جالاقى الاتىندار عانا شەكتى مەجەنى باعىندىراتىن كورىنەدى. قوعام مەن ۇكىمەتتىڭ اراسىنا سىنا قاعىپ ۇلگەرگەن تۇس تا وسى. ساراپشىنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ءبىز بۇل قادامعا توتەدەن ەمەس, حالىقتىڭ قالتاسىنا بەيىمدەپ بارعاندا كوپشىلىك تە مۇنى قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلدار ەدى.
شەكتى مەجەنىڭ جاڭارتىلعان نۇسقاسىندا ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جوق دەگەن پىكىردى ساراپشى ماقسات حالىق تا قۇپ كورەدى. سەبەبى قوردان الىنۋعا ءتيىس قارجى الىندى. كەلەر جىلى ونىڭ مولشەرى از بولادى. جاڭا نۇسقادا ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى ەسكەرىلدى دەگەن تۇجىرىم دا بۇل قاتەلىكتىڭ ورنىن تولتىرا المايدى. سەبەبى بجزق-داعى سالىم – مەملەكەتتىڭ ەمەس, ول اقشانى تىرنەكتەپ جيعان ازاماتتىڭ مەنشىگى. ونى قانداي ماقساتقا جۇمساۋدى سالىمشىنىڭ ءوزى شەشۋگە ءتيىس ەدى. «قازاقستاندا ەڭ تومەنگى جالاقى سوڭعى ءۇش جىلدا ءبىر رەت قانا – 41 پايىزعا ءوستى. ۇكىمەت جاڭا رەداكتسيانى زاڭداستىرار كەزدە وسى كورسەتكىشتى نىساناعا العان. ال جاڭارتىلعان شەكتى مەجە 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا ءوسىپ كەتتى. ەستەرىڭىزدە بولسا, ەڭ تومەنگى جالاقى بىزدە سوڭعى ءۇش جىلدا وزگەرگەن جوق. تەك 2021 جىلدىڭ سوڭىندا عانا ارتتى. دەمەك, شەكتى مەجەنى ەڭ تومەنگى جالاقىعا بايلاپ قويعاننىڭ وزىندە ول 71 پايىز ەمەس, 30 پايىز شاماسىندا عانا ءوسۋى كەرەك ەدى», دەيدى م.حالىق.
ساراپشى بجزق-نىڭ شەكتى مەجەسىن دايىنداعان جۇمىس توبى اسا كۇردەلى جاعدايدا جۇمىس ىستەگەنىن ەسكە ءتۇسىردى. جاڭا نۇسقانى الدىن الا جاريالاپ جىبەرگەن ازاماتتار جۇمىستان كەتتى. بىراق ولاردىڭ ادىستەمەلەرى وزگەرىسسىز قالدى.
«قوعامنىڭ كوكەيىندە ءالى دە كۇمان باسىم. «جاڭارتىلعان شەكتى مەجە قايتا قاراستىرىلىپ, تومەندەتىلۋى كەرەك. ۇكىمەت الەۋمەتتىك تولەمدەر, ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرىن قايتا قارايمىز دەپ شەشتى. مۇنىڭ ءبارى ينفلياتسيا دەڭگەيىنە قاراي باعدارلاناتىنى انىق. شەكتى مەجەدە دە وسىنداي بەتبۇرىس بولۋى كەرەك. حالىق 1 قاڭتار مەن 1 ءساۋىر اراسىندا ءبىر وزگەرىس بولىپ قالار دەپ كۇتتى. بىراق وزگەرگەن ەشتەڭە جوق. ءبارى «جابۋلى قازان» كۇيىندە قالدى», دەيدى م.حالىق.
ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, شەكتى مەجەنى بىردەن ۇلكەن پايىزبەن كوتەرمەگەندە سالىمشىلار اقشاسىن الۋعا اسىقپايتىن ەدى. 2021 جىلعى وزگەرىستەردە سالىمشىلاردا سالىمىن بارىنشا كوبىرەك جينايمىن دەگەن ىقىلاس بولدى. جاستار سالىم دەڭگەيىن ارتتىرۋعا تىرىستى. بۇل ءۇردىستى ۇستاپ قالساق, قوسارلانعان ەسەپ-قيساپتىڭ دا دەڭگەيى تومەندەر ەدى. ەندى سالىمشىلار تابىستى كوبىرەك تاۋىپ, سالىمىن دا مولىنان جيناۋعا ەمەس, قوسارلانعان ەسەپ-قيساپقا مۇددەلى بولاتىنى ءسوزسىز. سەبەبى جاڭا شەك سالىمشىنىڭ قالتاسىن ەسكەرمەگەن. ەكونوميكا نارىقتىڭ عانا ەمەس, ادامداردىڭ قۇقىن قورعاۋعا دا باعىتتالۋى كەرەك. بۇل وركەنيەتتى ەكونوميكاعا جول اشادى. «بجزق مەن ۇلتتىق بانك بۇل شەشىمدى ەكونوميكانىڭ, نارىقتىڭ زاڭدىلىقتارىن ساقتاي وتىرىپ قابىلداۋى كەرەك ەدى. 2021 جىلدان بەرى سالىمشىلاردىڭ كوپ دەگەندە 10 پايىزى عانا قارجىسىن شەشىپ الدى. ال 90 پايىزى مۇنداي مۇمكىندىككە قول جەتكىزە العان جوق. ءبىز بۇل تۇستا تاعى دا 10 پايىزدىڭ مۇددەسىن قورعاپ, 90 پايىزدى سولاردىڭ يگىلىگى ءۇشىن قۇرباندىققا شالىپ جىبەردىك. بۇل جالعاسا بەرسە, زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ دا دامۋىن تەجەيمىز. سالىمشىلاردىڭ ىقىلاسىن جوعالتىپ الماۋ ءۇشىن جاڭا شەكتى رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق جولمەن ءوسىرۋىمىز كەرەك. جەتكىلىكتى شەكتى وسىرۋگە قارسى ەمەسپىن, بىراق بىردەن سالىمشىلاردىڭ ءۇمىتىن كۇيرەتە وسىرۋگە قارسىمىن», دەپ تۇيىندەدى م.حالىق.
ال تاۋەلسىز ساراپشى ايبار ولجاەۆ بجزق رەفورماسىنىڭ ءاۋ باستاعى يدەولوگياسى ازاماتتاردىڭ زەينەت جاسىندا جۇمسايتىن قارجىسىن الدىن الا جيىپ الۋعا باعىتتالعانىن ايتىپ بەردى. بىراق سوڭعى ون شاقتى جىلدا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قابىلدانعان كەيبىر شەشىمدەر ءاۋ باستاعى يدەيادان الىستاتىپ جىبەرگەن. شەكتى مەجەنىڭ بەلگىلەنۋى سالىمشىنىڭ قۇقىن قورعايتىن جانە ەكونوميكانى دا وكپەلەتپەيتىن جاڭا باعىتقا ءتۇسىرۋى ءتيىس. بىراق رەفورمانىڭ ءمان-ماعىناسى ءتيىستى دەڭگەيدە تۇسىندىرىلمەگەندىكتەن سالىمشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇل جاڭالىقتى «بجزق امنيستياسى» رەتىندە قابىلداپ, جيعان-تەرگەنىن الىپ قالۋعا تىرىستى. ارتىلعان قارجىسىن پايدالانۋشىلارعا دا مۇمكىندىك بەرىلدى. ناتيجەسىندە, 3,4 ترلن تەڭگە قوردان كەتىپ قالدى. ونىڭ 97 پايىزى باسپانا ماسەلەسىنە, قالعاندارى وزگە ماقساتقا جۇمسالدى.
«ەندى شەكتىلىك وزگەرگەن سوڭ ءدال وسىنداي لەپ بولادى دەپ ويلامايمىن. بۇل فاكتور سالىمشىلاردىڭ سالىمىنا دەگەن كوزقاراسىن ۇستامدى باعىتقا وزگەرتۋى قاجەت. ەندى بجزق سالىمى اسا قاجەت ماقساتتارعا جۇمسالادى. بۇل بجزق-نىڭ تۇرعىن ءۇي نارىعىنا ىقپالىن السىرەتۋى كەرەك. وسى باعىت بجزق-نى ءاۋ باستاعى نەگىزگى يدەولوگياسىنا قايتارادى, ونى ءارى قاراي جەتىلدىرەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ا.ولجاەۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءبىز بجزق رەفورماسىن دەر كەزىندە قولعا الدىق. شەكتى مەجەنى تومەندەتىپ, سالىمشىلاردىڭ ارتىلعان قارجىسىن تاراتىپ بەرۋدەن وڭاي ەشتەڭە جوق. بىراق بۇل باعىتتى «ساباسىنا تۇسىرمەسەك», ەرتەڭ الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن تومەندەتىپ الاتىن ەدىك. سەبەبى بيۋدجەتتىڭ 70 پايىزى الەۋمەتتىك سالاعا باعىتتالعان. قاجەتتىلىكتى بيۋدجەت نەمەسە ۇلتتىق قور ارقىلى شەشۋدى داعدىعا اينالدىرۋ – نارىق زاڭىنا قايشى قۇبىلىس.
«بيىل وسى ماسەلەگە قاتىستى بيۋدجەت تاپشىلىعى 4 ترلن تەڭگەدەن استى. بۇل باعىت جالعاسا بەرسە, ۇلتتىق قوردىڭ ترانسفەرتى كوبەيەدى, سىرتقى قارىز وسەدى. ەگەر سالىمشىلار زەينەت جاسىندا الۋعا ءتيىس قارجىسىنىڭ تىم بولماسا شيرەك بولىگىن ءوزى جيسا, بيۋدجەتكە سالماق تۇسپەيدى. شەكتىلىك مەجەنىڭ ءوسۋى سالىمشىلاردىڭ تاڭداۋىن ءارتاراپتاندىرىپ, باسپانا نارىعىن تىنىشتاندىرادى. ءدال قازىرگى جاعدايدا بۇل وتە ماڭىزدى. ەندىگى جەردە سالىمشىلار مەن بجزق اراسىنداعى بايلانىس جۇيەلى جولعا ءتۇسۋى كەرەك. سەبەبى سالىمىن الۋعا مۇمكىندىگى بارلار 2020-2021 جىلدارى قارجىسىن الىپ ۇلگەردى. نەگىزگى لەك كەتتى. وسىعان دەيىن بجزق سالىمىن 700 مىڭ ادام السا, الداعى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىش 120 مىڭعا دەيىن ءتۇسۋى مۇمكىن. الداعى ۋاقىتتا بجزق-نىڭ تۇراقتانۋ, تىنىشتانۋ كەزەڭىن عانا كورەمىز», دەيدى ا.ولجاەۆ.
الماتى