قايران, مۇقاعالي ۋاعىندا «چيلي – شۋاعىم مەنىڭ» دەپ پابلو نەرۋدا جايلى تەبىرەنە جىرلاپ ەدى. الاقانداي عانا ۇلتتىڭ اسپانىندا قىرانداي قالىقتاعان, قايمانا حالقىنىڭ قاسىرەتىن ساياساتتىڭ باسىندا قايمىقپاي جىرلاعان قايسار قالامگەردىڭ قايعىسى, مۇقىم ءچيليدىڭ مۇڭى-تۇعىن. ءدال ءبىزدىڭ «قاڭتار قاسىرەتى» سەكىلدى قاندى جىلداردىڭ قاقپانىنا حالقى قانشا رەت ءتۇستى. جوق, كىشكەنتاي چيلي كەمەڭگەر ەكەن, ۇلى مۇرات جولىندا مۇقالمادى. الىپ دەرجاۆالارعا اياق باستىرمادى. ەندى قاراڭىزشى, چيلي دەسە پابلو نەرۋدا, پابلو نەرۋدا دەسە باتىر چيلي حالقى ەسكە تۇسەدى.
كىندىك قانى قازاق توپىراعىنا تامعان روك-مۋزىكانت ۆيكتور تسويدىڭ ونەرىنە كۇللى الەم ءتان. سول جاسامپاز ءانشى 27 جاسىندا ايۋدىڭ اپانىنا كەلىپ, «وزگەرىس كەرەك» دەپ ايقايلاپ ءان ايتپادى ما؟! ونىسىن ورىس ۇلتى تۇسىنبەدى, شىندىعىندا تۇسىنگىسى دە كەلمەدى. ءالى سول كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ كەرزى ەتىگىن كيىپ ءجۇر. ونى نەگە ايتىپ وتىر دەيسىز عوي, بىلە بىلسەڭىز جەلتوقسانداعى ەتىگىمەن قان كەشكەن جىگەرلى جاستاردىڭ ۇمتىلىسى سول انمەن ۇندەس ەدى. ۋاقىت قايتىپ ول اۋەندى شىرقامادى, ال ودان كەيىن ادىلدىككە ۇمسىنعان قازاقتىڭ باسىنان نەبىر قاسىرەت دومالادى. ءالى قانشا رەت دومالار ەكەن…
«قاڭتار قاسىرەتى» دەمەكشى, وسىدان 3 جىل بۇرىن چيلي قالالارىندا تاعى دا ۇلتتىق تولقۋ قايتالاندى. نەگىزگى سەبەپ: مەترو تاريفتەرىنىڭ كوتەرىلۋى. بۇل پرەزيدەنت سەباستيان پينەرانىڭ ساياساتىنا حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرعان سوڭعى كوتەرىلىس بولدى. الاڭدا تاعى دا ايگىلى ءان El Pueblo Unido Jamas Sera Vencido!, ياكي ىنتىماعى جاراسقان حالىق ەشقاشان جەڭىلمەيدى شىرقالدى. بۇل شىعارمادا بۇقارانى جۇمىلدىرۋ ءۇشىن قاجەت نارسەنىڭ ءبارى بار. ايقىن حابار, يدەيالىق زارياد, وپتيميزم, ادەمى اۋەن جانە حورمەن ايتۋعا وڭاي تۋىندى.
ۇلتتىق ۇرانعا اينالعان اتالعان ءان قازىر جاستار زامانعا ساي وڭدەپ, قايتا-قايتا تىڭداپ جۇرگەن Bella ciao سياقتى نارازىلىق انۇراندارىمەن ماندەس. ونىڭ تاريحى 1969 جىلى سالۆادور الەندە باسقارعان چيلي سوتسياليستىك «حالىق بىرلىگى» كواليتسياسىمەن تىعىز بايلانىستى. 1970 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا الەندەنى ءچيليدىڭ انشىلەرى قولدادى. چيلي حالقى ءانشى ۆيكتور حاراعا قوسىلىپ, كومپوزيتور سەرحيو ورتەگانىڭ «ىنتىماعى جاراسقان حالىق ەشقاشان جەڭىلمەيدى» ءانىن كوشەلەردە حورمەن داۋىستاپ ايتتى.
نەگىزىندە ءچيليدىڭ جاڭا ءانى 1960 جىلى پايدا بولعان, ول پاتريوتتىق جانە انتيبۋرجۋازيالىق باعىتتاعى مۋزىكالىق قوزعالىس رەتىندە قۇندى. سول كەزەڭدە مۋزىكانتتار بىرلەسىپ, مىنانداي تولعامعا ۇيدى. «بۋرجۋازيالىق قوعام ونەردىڭ الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋعا ىقپال ەتەتىن تاعى ءبىر فاكتور بولعانىن قالايدى. ءبىز ونەردى رەۆوليۋتسيالىق قارۋعا اينالدىرۋىمىز كەرەك» دەپ اشىق كوزقاراسىن ءبىلدىردى. مۋزىكانتتاردى الەندەنىڭ ءوزى دە قوستاپ, ء«انسىز رەۆوليۋتسيا بولمايدى» دەپ مالىمدەدى. بىراق ساياساتكەردىڭ ءسوزى ىسىمەن سايكەس كەلمەدى.
1970 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ الدىندا سەرحيو ورتەگا كلاۋديو يتۋررانىڭ سوزىنە جازىلعان ء«بىز جەڭەمىز» ءانىن جازىپ, العاش رەت INTI-ILLIMANI مۋزىكانتتارى كوپشىلىككە ۇسىندى. سونىمەن قاتار ۆيكتور حارا, اسىرەسە الەندەنىڭ سايلاۋالدى ناۋقانى ءۇشىن ءماتىندى قايتا جازىپ, «حالىق بىرلىگىنىڭ» كوشباسشىسىنا داۋىس بەرۋگە شاقىرۋ ءماتىنىن قوستى. ءاننىڭ تانىمال بولعانى سونشا, الەندە جەڭىسىنەن كەيىن تۋىندى ءچيليدىڭ بەيرەسمي ءانۇرانى بولىپ سانالدى. بىراق جەڭىس ۇزاققا سوزىلمادى. چيليدەگى مەملەكەتتىك توڭكەرىستى 1973 جىلى 11 قىركۇيەكتە ارميا مەن كارابينەر كورپۋسى جاسادى. توڭكەرىس ناتيجەسىندە «حالىق بىرلىگى» سولشىل كۇشتەر كواليتسياسىنىڭ ۇكىمەتى قۇلاپ, پرەزيدەنت سالۆادور الەندە ءوز-وزىنە قول جۇمسادى.
ء«بىر كۇنى, 1973 جىلدىڭ شىلدەسىندە مەن سانتياگو الاڭىندا كەلە جاتىپ, كوشە ءانشىسىنىڭ: «بىرلىگى بار حالىق ەشقاشان جەڭىلمەيدى!» دەپ ايقايلاپ جاتقانىن كوردىم. ونىڭ تىنىمسىز ءان ايتۋى مەنىڭ باسىمدا تۇرىپ قالدى», دەيدى اۆتور ءوز ەستەلىگىندە.
كومپوزيتوردىڭ ايتۋىنشا, سانادا قاتتالىپ قالعان ءسوز ونى فورتەپيانوعا وتىرۋعا جانە ءان ايتاتىن ادامداردىڭ ۇلكەن توبىن ەلەستەتۋگە ماجبۇرلەگەن. اۋەن وتە تەز جانە بىردەن تۋادى. ورتەگا جاڭا ءاندى تانىستارىنا ۇسىنعاندا, ورىنداۋشىلار ءماتىندى وزگەرتۋگە كەڭەس بەردى, بىراق كومپوزيتور بۇل وڭدەۋلەردەن باس تارتتى. اۆتور اندەگى اۋەلگى ەموتسيونالدىق شابىتتى ساقتاپ قالعىسى كەلدى. وسى تۇستا ءبىر قىزىقتى دەرەكتى مىسالعا الا كەتەيىكشى. نەگىزىندە اتاقتى ءاننىڭ ءتۇيىندى تىركەسىن كوشە مۋزىكانتى ويلاپ تاپپاعان ەكەن. مۇنى كولۋمبيانىڭ ليبەرالدىق پارتياسىنان پرەزيدەنتتىككە كانديدات حورحە ەلەسەر گايتان ءبىرىنشى بولىپ ءوز سوزىندە مىسالعا العان ەكەن. بىراق ونىڭ دا عۇمىرى قىسقا بولدى.
وكىنىشكە قاراي, رەۆوليۋتسيانىڭ جەڭىسى ءۇشىن ءبىر ءاننىڭ كۇشى جەتكىلىكسىز, تەك رۋحتى ساقتاپ قالۋعا جول اشادى دەمەسەڭىز. سوتسياليستىك رەفورمالاردىڭ جارتىكەشتىگى, «حالىق بىرلىگى» اياسىنداعى تارتىستار جانە ءچيليدى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ەكونوميكالىق بلوكاداسى 1973 جىلى قىركۇيەكتە ەلدە گەنەرال اۋگۋستو پينوچەت باستاعان اسكەري توڭكەرىستىڭ ورىن الۋىنا اكەلدى.
ساياساتكەر الەندە پرەزيدەنت سارايىندا فيدەل كاسترو سىيعا تارتقان كالاشنيكوۆ اۆتوماتىمەن اتىپ ءولتىرىلدى. ال ونىڭ جاقتاستارىنا قارسى ەڭ اۋىر تەررور قولدانىلدى. كوپتەگەن ادام ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتتى. ولاردى ۇشاقتاردان تىكەلەي تەڭىزگە تاستاپ, ناعىز كونتسلاگەرگە اينالعان ستاديونداردا اتتى. ءدال وسىنداي ستاديوندا ۆيكتور حارا قازا تاپتى. ايتۋىنشا, تۇتقىندى قان جوسا قىلىپ ساباعان وفيتسەر: «ال ەندى ءان سالشى, قارعىس اتقىر ءانشى!» دەپ مازاق ەتكەن. نامىسشىل حارا ءولىپ بارا جاتىپ بار كۇشىمەن El Pueblo Unido ءانىن شىرقاپتى.
ايتپاقشى, 1990 جىلدارى ءبىزدىڭ كەرجاق كەڭەس وكىمەتى ء«چيليدى كۇيرەۋدەن قۇتقارعان» پينوچەت دەپ تانىپ, كەڭەس حالقىن ەنجار تۇسىنىككە جەتەلەدى. دەسە دە ازاتتىقتى اڭساعان ءاندى ورىنداعان توپتار باقىتتى عۇمىر كەشتى. INTI-ILLIMANI توبى يتاليادا, ال QUILAPAYUN توبى مەن سازگەر سەردجو ورتەگا فرانتسيادا تۇراقتادى. 1975 جىلى QUILAPAYUN توبى ءاننىڭ ستۋديالىق نۇسقاسىن جازدى, سودان كەيىن ول بۇكىل الەمدى باۋراپ الدى. قىزىعى سول, پينوچەت بيلىكتەن كەتكەننەن كەيىن, Sol & LLuvia توبى مۇنى مەرەكەلەۋ ءۇشىن Adios General ءانىن الاڭدا شىرقايدى. ءتىپتى «كىم بيلەمەيدى, سول پينوچەت» دەگەن اڭگىمە دە ايتىلعان. بۇل وقيعا كوپ نارسەنى ەسكە تۇسىرەدى. ەركىندىكتى سۇيگىش چيلي حالقى ءالى دە ادىلدىك ىزدەپ كەلە جاتىر, ءدال ءبىزدىڭ حالىق سەكىلدى.
اقيىق اقىن مۇقاعاليدىڭ ءچيليدىڭ ۇلى پەرزەنتى پابلو نەرۋداعا ارناعان ولەڭى, قازاقتىڭ تاعدىرىنان دا سىر تارتادى. اۋىر ولەڭ, ال مازمۇنى ءتىپتى تەرەڭ, ءاندى تىڭداپ, وقىعان سايىن الاساپىران كۇيگە ەنەسىز.
ءالسىز جۇرەك.
اينەكتەن قارايدى اقىن.
ءومىر...
ءولىم...
اراسى قالاي جاقىن!
تەرەزەنىڭ الدىندا چيلي تۇردى.
قالاي ءحالىڭ, پابلو, قالاي ءحالىڭ؟
قالايدا ءبىز جەڭەمىز, قارايلا اقىن؟!
قاۋقارسىز قول قالامعا قارمانادى,
قايران جۇرەك قايتەدى,
قالمادى ءالى.
و, چيلي! – دەدى-داعى, سوڭعى جىرىن,
السىرەپ,
ازەر-ازەر جالعادى ءارى.
و, چيلي!
چيلي...
چيلي...
كۇن شۋاعى...