تۇرعىن ءۇي: ءجونسىز وسكەن باعا جوندەمگە كەلە مە؟

«دوللارمەن ارزان, تەڭگەمەن قىمبات»

سوڭعى ءۇش جىلدا تۇرعىن ءۇي سالاسى مازاڭ كۇي كەشىپ تۇر. كوروناۆيرۋس جاعدايىندا شارشى مەتردىڭ قۇنى كۇرت تومەندەسە, ودان كەيىنگى كەزەڭدە باعا سان قۇبىلدى. ال قازىر باسپانانىڭ باعاسىن توقتاتۋ تىپتەن قيىنداپ كەتتى. ونىڭ قۇنى كۇن سايىن وزگەرىپ تۇر. ارزانداعان جوق. قىمباتتاپ بارادى. ساراپشىلار تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ وسۋىنە كوپتەگەن فاكتور اسەر ەتىپ وتىرعانىن ايتادى. بۇعان دوللار باعامىنىڭ ءوسۋى, قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قىمباتتاۋى, رەسەيگە سالىنعان سانكتسيالار عانا ەمەس, باس­پاناعا دەگەن سۇرانىستىڭ كۇرت ارتۋى دا ايتارلىقتاي اسەر ەتكەن.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازاقستاندا تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋشىلار سانى وتكەن ايدا كۇرت ارتىپ, اقپان ايىمەن سالىستىرعاندا 45,66%-عا كوبەيگەن. ءبىر ايدىڭ وزىندە 67,8 مىڭ نىسان ساتىلعان. سونىڭ 49 844-ءى  پا­تەر بولسا, 17 957-ءسى – جەر ءۇي. وسى­لايشا, وتكەن ناۋرىز ايىندا سۇرانىس­تىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى تۇر­عىن ءۇي باعاسى بۇرىن-سوڭدى بولما­عان كورسەتكىشپەن شارىقتاپ, باستاپقى نا­رىقتاعى ءبىر شارشى مەتردىڭ قۇنى ورتا ەسەپپەن 408 950 تەڭگەنى قۇراعان. اقپان ايى­مەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىش 21 170 تەڭگەگە ارتىق جانە سوڭعى بىرنە­شە جىلدا بولماعان رەكوردتىق ءوسىم ەكەن.

جىلجىمايتىن م ۇلىك باعاسىنا اپتا سايىن شولۋ جاساپ وتىراتىن krisha.kz ينتەرنەت رەسۋرسىنىڭ مالىمەتىنشە, تۇرعىن ۇيلەردىڭ قىمباتتاۋى جاعىنان نۇر-سۇلتان, اتىراۋ, كوكشەتاۋ قالالارى الدىڭعى ورىندا تۇر. باس شاھارداعى ەڭ جوعارعى جىلدىق ءوسىم 26,6%-دى قۇراسا, كوكشەتاۋدا – 21,6%-عا جەتكەن.

تۇرعىن ءۇي سالاسىن زەرتتەپ جۇرگەن تاۋەلسىز ساراپشى ايبار ولجاەۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, بيىلعى ءبىرىنشى توق­سان­داعى باسپانانىڭ قىمباتتاۋىنا بىر­نەشە فاكتور سەبەپ بولعان. ونىڭ ىشىن­دە وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى فاك­تور­­لار دا بار. «باستى فاكتور رەتىندە ناۋ­­رىزداعى ءوسىم, رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قا­تىس­تى اگرەسسياسى جانە سونىڭ سالدارىنان بولعان رۋبل باعامىنىڭ, ونىڭ ارتى­نان بىردەن تەڭگە باعامىنىڭ ەداۋىر قۇل­دىراۋىن اتاپ وتۋگە بولادى. سونىڭ اسە­رىنەن تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باعا دا قارقىندى ءوستى. وعان ەكى سەبەپ بار: تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققانداعى پاريتەتى السىرەدى دە, ساتۋشىلار باعانى ۆاليۋتاعا شاقتاپ قايتا ەسەپتەدى. ەكىنشىسى, قۇندى قاعازدار نارىعىنا قاتىستى پەسسيميزم ورىن الىپ, ينۆەستورلاردىڭ ءبىرازى اق­شانى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جىلجىماي­تىن م ۇلىك نارىعىنا ورالدى. 2012 جىلدان بەرى تاريحي تۇرعىدان قاراساق, قازاقستانداعى تۇرعىن ءۇي باعاسى دوللارمەن ەسەپتەگەندە, كەرىسىنشە ارزانداپ كەلدى. ال تەڭگەلەي وتە قاتتى ءوستى. سوندىقتان باسپانا نارىعىنداعى باعا ءوسىمىنىڭ كۋرس كوررەكتسياسى جانە ينفلياتسيامەن تىكەلەي كوررەلياتسياسىن بايقاۋعا بولادى», دەيدى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا, ينفلياتسيا تاۋار, قىزمەتتىڭ قىمباتتاۋىنان پايدا بو­لا­دى. قۇرىلىس كومپانيالارى دا ۇرەيگە بوي الدىرىپ, باعا ورناتۋدا اگرەس­سيۆتى ساياسات ۇستانعانى بايقالادى.

«قۇ­رىلىس ماتەريالدارىنىڭ قىم­بات­تاۋ ەففەكتىسى – ءبىر ايدىڭ ىشىندە بىلىن­بەيتىن, كەم دەگەندە جارتىجىلدىق تسيكلى بار قۇبىلىس. سوندىقتان وسى قىمباتتاۋعا قۇرىلىس كومپانيالارى «ماتەريال قىمباتتاپ كەتتى» دەگەن سەبەپ ايتسا, ول سوزدەرىنە سەنبەس ەدىم. سونىمەن بىرگە تەڭگە باعامىنىڭ العاشقى شوكتان ارى­لىپ, قازىر تۇراقتانىپ كەلە جات­قا­نىن ايتۋعا بولادى. ال وسىنى كورە وتىرىپ, قۇرىلىس سالۋشىلار باعا ءوسۋىن تەجەي مە؟ ونى ايتۋ قيىن», دەيدى ا.ولجاەۆ.

ء«ار شارشى مەترگە ەسەبىمىز ءازىر»

قازىرگى تاڭدا جاڭادان باستالعان قۇ­رى­لىستىڭ باعاسى عانا ەمەس, اياقتا­لۋعا جاقىن نىسانداردىڭ دا قۇنى شا­رىق­تاعانى بەلگىلى. قازاقستان قۇرى­لىس­شىلار وداعى نارىقتاعى جاعدايعا بايلانىستى باعانىڭ ءوسۋى زاڭدى دەپ ەسەپتەيدى. «قۇرىلىس سالۋشىلار اپتا سايىن, اي سايىن نارىقتىڭ جاعدايىن باعامداپ, سوعان ساي شىعىنىن ەسەپتەپ, باعانى وزگەرتىپ وتىرادى. بىراق ەشكىم دە شارشى مەتردىڭ قۇنىن قولدان وسىرمەيدى. سىزدەر دۇرىس تۇسىنىڭىزدەر: قۇرىلىس دەگەن تەك قۇرىلىس ماتەريالدارىنان قۇ­را­لمايدى. وندا مىڭداعان ادام ەڭبەك ەتەدى. ولاردىڭ جالاقىسى بار. ونىڭ ۇستىنە قۇرىلىس ماتەريالدارى, جانار-جا­عارماي, ەلەكتر قۋاتى – ءبارىنىڭ دە باعا­سى قىمباتتاپ جاتىر. بۇلاردىڭ دا قۇرى­لىسقا قاتىسى بار. ونسىز نىسان كوتەرىلمەيدى عوي. سوندىقتان قۇرىلىس سالۋشىلار باعانى قولدان ءوسىرىپ وتىر دەگەن ويدان اۋلاق بولعان ءجون. قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ وزىنەن شىعاتىن ما­تەريالدار دا قىمبات. تاس, قۇم باعا­سى­نىڭ ءوزى 5-6%-عا ءوستى. مۇنىڭ ءبارى قۇرىلىستىڭ شارشى مەترىنىڭ باعاسىنا اسەر ەتەدى. دوللاردىڭ باعاسى تۇسكەنىمەن تۇرعىن ءۇي قۇنى ارزاندامايدى», دەيدى قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ توراعاسى تالعات ەرعاليەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, باسپانا باعاسى ەندى تۇسەدى دەپ ۇمىتتەنۋدىڭ رەتى جوق. قازىر ونىڭ قۇنى اي سايىن 5-6%-عا قىم­باتتاپ وتىر. بۇل قارقىن وسپەسە, تومەن­دەمەيدى. البەتتە, باعانى تۇراقتى ۇستاۋدىڭ جولى بار. ول ءۇشىن قۇرىلىس سالاسىنداعى باسەكەلەستىكتى دامىتىپ, سالانى داعدارىستان الىپ شىعۋ شارالارىن قازىردەن قولعا الۋ كەرەك. وسى جاعىنان قۇرىلىس كومپانيالارىنا مەملەكەت دەمەۋ كورسەتۋگە ءتيىس.

«قۇرىلىس – قاشاندا ەل ەكونومي­كا­سىنىڭ قوزعالتقىش كۇشى. بىلتىر بۇل سالادا 641,4 مىڭ ادام ەڭبەك ەتتى. قازىر بۇل قارقىن باياۋلاپ, قۇرىلىس سالا­­سىنداعى كورسەتكىش تومەندەي باس­تا­دى. سوندىقتان ۇكىمەتكە جەدەل تۇر­دە داعدارىسقا قارسى شارالاردى قولعا الۋدى ۇسىنامىز. قازاقستاننىڭ بار­لىق اۋماعىندا ينفراقۇرىلىمدىق جوبا­لاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بيىل مەم­لە­كەتتىك تاپسىرىستاردى 1,2-1,5 ترلن تەڭگە دەڭگەيىندە ەسەلەۋ قاجەت. حالىققا ار­نالعان يپوتەكالىق نەسيەلەردى قايتا­دان قالپىنا كەلتىرگەن ءجون. بانك كرەديت­تە­رى بويىنشا مەملەكەتتىك سۋبسيديانى جال­عاستىرۋ قاجەت. بۇل ەلگە دە, قۇرىلىس سالۋشىلارعا دا ءتيىمدى بولار ەدى», دەيدى ت.ەرعاليەۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مەملە­كەتتىڭ قاتىسۋىمەن سالىناتىن قۇ­رى­لىس پەن كوممەرتسيالىق باعىتتاعى نى­سان­داردىڭ باعاسىندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بار. سەبەبى مەملەكەت تاپسىرىس بەرگەن كەزدە قۇرىلىستىڭ جوباسىنان باستاپ, جەر تەلىمىنىڭ باعاسىن, ينجەنەرلىك جەلىلەردى, اباتتاندىرۋ شى­عىندارىن قوسا ەسەپتەيدى. ال كوم­مەرتسيالىق تۇرعىن ءۇيدى سالۋ شى­عىن­دارى – تەك قۇرىلىس سالۋشىنىڭ موي­نىندا. ءارى ولار وبەكتىنى ساتقان كەزدە تەك تۇرعىن ۇيگە جاتاتىن شارشى مەتردى عانا ساتا الادى. پودەزدەر, ليفتىلەر, تۇرعىن ءۇي ەمەس جايلاردى ساتا المايدى. مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىمەن سالىنىپ جاتقان ۇيلەردىڭ كوممەرتسيالىق باسپانالاردان 20%-داي ارزانعا ساتىلاتىنى سوندىقتان, دەيدى ت.ەرعاليەۆ. «قۇ­رى­لىستان حابارى از ازاماتتار تۇر­عىن ءۇيدى قىمباتتاتىپ جاتىر دەپ قۇ­رى­­لىس كومپانيالارىن ايىپتايدى. شىن­تۋايتىندا, ءبىز ءار شارشى مەترگە قوس­قان باعامىزعا جاۋاپ بەرە الامىز. ءار وبەكتى ءۇشىن ەسەبىمىز دايىن. ەشكىم شار­شى مەتر باعاسىن جايدان-جاي ءوسىرىپ وتىرعان جوق», دەيدى ول.

«تابىس تاپپاسا تام سالماس ەدى»

ال ەلورداداعى قۇرىلىس كومپانيا­لار­دىڭ بىرىندە وندىرىستىك-تەحنيكالىق ءبولىمنىڭ ينجەنەر-سمەتاشى بولىپ جۇ­مىس ىستەيتىن بەكتاي اتتى ازامات (اتى-ءجونىن كورسەتپەۋدى ءوتىندى – اۆت.) قۇرىلىس كوم­پانيالارى ەكى ەسە پايدا تاپپاسا, قۇ­رى­لىس سالمايتىنىن ايتادى.

«قازىرگى تاڭدا ەلوردالىق قۇرىلىستى سالۋدىڭ ءبىر شارشى مەترى ورتاشا ەسەپپەن 500 دوللار دەپ ەسەپتەلەدى. مۇنىڭ ىشىنە جەردىڭ قۇنى دا, بەتون دا, كىرپىش تە, ءليفتى دە, ىشكى, سىرتقى قاپتاۋ, ارلەۋ جۇ­مىستارى دا, ينجەنەرلىك جەلىلەرى دە – ءبارى كىرەدى. مىسالى, 1 مىڭ شارشى مەتر نىسان سالىنسا, بارلىق شىعىندى وسى شارشى مەترگە بولەمىز, سوندا قۇرى­لىس­تىڭ وزىندىك قۇنى شىعادى», دەيدى سمەتاشى-مامان.

ەگەر قازىرگى سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ءبىر شارشى مەترىن مامان ايتقان باعامەن ەسەپتەسەك, وندا قۇنى شامامەن 225 مىڭ تەڭگە (دوللاردىڭ تەڭگەگە شاققانداعى قازىرگى باعامى 451 تەڭگە دەپ ەسەپتەسەك) بولىپ تۇر. ال ونىڭ نارىقتاعى باعاسى ودان ەكى ەسەدەي قىم­بات دەۋگە بولادى. «قۇرىلىس تا – ءىرى بيز­نەس. قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ودان پايدا كورۋى زاڭدى. بىراق كەيدە ولار باعانى تىم شارىقتاتىپ جىبەرەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. جۇرتشىلىققا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن 2019-2021 جىلدارى سالىنىپ بىتكەن ءبىر تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇنىن ساناپ بەرەيىن. قۇرىلىستىڭ جالپى قۇنى – 7 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. كولەمى – 55 مىڭ شارشى مەتر. باستاپقى كەزدە قۇرىلىستىڭ ءار شارشى مەترىنىڭ وزىندىك قۇنى 127 273 تەڭگەگە (7 ملرد تەڭگەنى 55 مىڭ شارشى مەترگە بولسەك, وسى باعا شى­عادى) باعالاندى. سول جىلدارى قۇرى­لىس ماتەريالدارىنىڭ باعاسى ونشا وسە قويعان جوق. دەمەك, شارشى مەتردىڭ قۇنى دا اسا وزگەرمەدى. بىراق قۇرىلىس كوم­پانياسى تۇرعىن ءۇيدى سالىپ بىتكەن كەزد­ە ونىڭ شارشى مەترىن 390-450 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا ساتتى. وسىلايشا, كوم­پا­نيانىڭ ءبىر قۇرىلىستان كورگەن پايداسى شامامەن 23 ملرد-تان استى», دەيدى مامان.

ءيا, قۇرىلىس سالاسى قازىر ءارى-ءسارى كۇي كەشۋدە. قاراپايىم حالىق باسپانا باعاسى قىمبات دەسە, قۇرىلىس سالۋشىلار كەرىسىنشە وسى سالانىڭ قارقىنى باياۋلاپ كەتتى دەپ دابىل قاعۋدا.

«لوببيمەن شۇعىلداناتىن ۇيىمدارعا سەنە بەرمەگەن ءجون»

قازاقستان قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيا ەسەبىنەن سالىنىپ جاتقان 286 قۇرىلىس نىسانى جۇمىسىن توق­تاتقان. ونىڭ 84-ءى جوبالاردىڭ قىم­بات­تاۋىنا باي­لانىستى قىزمەتىن ءارى قاراي جالعا­س­ت­ىرا الماي وتىر. سون­دىق­تان مەملەكەت دەرەۋ قاجەتتى شارالاردى قولعا الماسا, ونىڭ سالقىنى اسىرەسە, ما­مىر ايىنان باستاپ قاتتى سەزىلۋى مۇم­­كىن. الايدا كەي­بىر ساراپشىلار مۇ­نىمەن كەلىسپەيدى.

«بىزدەگى قۇرىلىس سالاسىنداعى مەنەدجەرلەردە ماسىلدىق ءپرينتسيپى باسىم. مەملەكەت بىزگە كومەكتەسسىن, سەبەبى ءبىز جۇمىس تاۋىپ بەرىپ وتىرمىز دەيدى. بىرىنشىدەن, ولاردىڭ جۇمىسشىلارى مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن ەمەس, سول كومپا­نيا­نىڭ بيزنەس مۇددەسىنە جۇمىس ىستەپ جاتىر. قۇرىلىس كومپانياسى مەملەكەتتەن كومەك سۇرايتىنداي, سول مەملەكەتكە تەگىن پاتەرلەر بەرىپ جاتقان جوق. باعانى ۇستاپ تۇرۋدا جاناشىرلىق تانىتىپ جاتقانى دا شامالى. قازاقستاندىق ءوندىرىستى كۇشەيتۋگە, يمپورتتى الماس­تىرۋدا قۇرىلىس سەكتورىندا ەشقانداي العا جىلجۋ بايقالمايدى. وسى ورايدا قۇرىلىسشىلاردىڭ مەملەكەتتەن كومەك سۇراپ, تالاپ قوياتىن ەشقانداي مورالدىق قۇقىعى جوق دەپ ويلايمىن», دەيدى تاۋەل­سىز ساراپشى ا.ولجاەۆ.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, ءىرى قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ وزدەرى باس بولىپ, «قۇرىلىس سالۋشىلار قاۋىمداستىعى», «قازاقستاننىڭ قۇرىلىسشىلار وداعى», «قۇرىلىس سالاسىنىڭ وداعى» سىندى ەڭ كەمى ءۇش قوعامدىق ۇيىم قۇرىپ الىپ, لوببيمەن اينالىسىپ جاتقانىن, سوڭعى كەزدەرى ءتىپتى شانتاج ريتوريكاسىنا كوش­كەنىن ايقىن بايقاۋعا بولادى.

«شىنىمەن دە, ولاردىڭ جاعدايلارى ناشار ما؟ وندا اۋديتتەلگەن قارجىلىق ەسەبى, بۋحگالتەرلىك بالانستارى قايدا؟ ونداي قۇجاتتارىن ەشقاشان اشىق جا­ريا­لاعان ەمەس. بىراق ءبىز ەڭ ءىرى ءۇش قۇ­رىلىس كومپانياسىنىڭ 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سۋپەرتابىس تاپقانىن جاقسى بىلەمىز. جانە ءار شار­شى مەترىنە ولار قويىپ وتىرعان با­عا­نىڭ كەم دەگەندە 40 پايىزى اكتسيو­نەر­لەرگە تابىس رەتىندە ءتۇسىپ وتىر. سوندىقتان ولار­دىڭ باعانى كەم دەگەندە 40 پايىزعا تۇسى­رە الاتىن الەۋەتى بار», دەيدى ول.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت قۇرىلىس كومپانيالارىنا نارىقتاعى ويىن ەرەجەسىن, زاڭنامانى باسەكەلەستىك جاع­دايىندا بيزنەس دامي الاتىنداي قىلىپ رەتتەپ بەرۋى كەرەك. ودان ءارى ارا­لا­سۋدىڭ كەرەگى جوق. «قۇرىلىس – تازا نا­رىق. باسىندا-اق سولاي بولعان. قازىر ونى قۇرىلىسشىلار سۋبسيديالاناتىن سالاعا اينالدىرىپ, مەملەكەتتى دە, حا­لىق­تى دا بىردەي «ەمگىسى» كەلەدى. ەگەر ءبىر كومپانيا جابىلىپ, بانكروتتىققا ۇشى­راپ جاتسا, ول – نارىق جاعدايى. ونىڭ ورنىنا مىندەتتى تۇردە باسقاسى كەلەدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك ورگاندارعا قۇ­رى­­­لىسشىلار قۇرىپ العان ءتۇرلى وداق­تار مەن قاۋىمداستىقتىڭ سوزدەرىنە ەرە بە­رۋ­­دىڭ قاجەتى جوق. ونىمەن بىرگە, ولار­دىڭ قازىر «ۇلەسكەرلىك قاتىسۋ تۋرالى» زا­ڭدى قونىشتان باسىپ, بۇزىپ وتىر­عا­نىن ەسكەرىپ, حالىقتان «برونداۋ» دەگەن سىلتاۋمەن اقشا جيناپ وتىرعان ارە­كەت­تەرىنىڭ الدىن الۋ قاجەت», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ا.ولجاەۆ.