ءيسى قازاق يسانى بىلە مە ەكەن؟

مالىمەتكە سۇيەنسەك, ەلىمىز بويىنشا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان 113 مىڭ ادامنىڭ 25 مىڭى قىرشىننان قيىلعان. فرانتسيادان كەلگەن ءبىر ازامات شىمكەنتتەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مۇراجايىن ارالاپ ءجۇرىپ ء«وز حالقىن ءوز وكىمەتى شىنىمەن اتقان با؟» دەپ تاڭىرقاي سۇراسا, وسى مۇراجايدىڭ باسشىسى, اقىن ءحانبيبى ەسەنقاراقىزى «كەيدە قاسقىر دا ءوز بولتىرىگىن ءوزى شايناپ ولتىرەدى. ول دا ءبىر قاسقىر زامان ەدى عوي» دەپ جاۋاپ قايىرعان. قاسقىر زاماننىڭ قايسىبىرىن ايتىپ تاۋىساسىڭ. ال تۇركىستان وبلىسىندا جەتى مىڭ ادام تۇتقىندالىپ, ونىڭ ەكى جارىم مىڭى اتىلعان. بۇل ناقتى تاريحي دەرەك. ال ءوزىم تۋىپ-وسكەن وتىرار اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى ءبىر عانا كوكساراي اۋىلىندا 42 ادام قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندىعىنا شالىنىپ, باقيلىق بولعان. از با, كوپ پە؟ از ەمەس. ءبىر اۋىل ءۇشىن از ەمەس. ونىڭ ءبارى جاياۋ-جالپى كىسى مە؟ جو-وق! حالقى ءۇشىن قابىرعاسى قايىسىپ, قارالى اعىمعا قارسى تۇرعان قازاقتاردىڭ قايماعى ەدى-اۋ! قالقىپ الىپ «جۇتىپ» جىبەردى. جۇمىر جەردە ج ۇلىمىر ساياساتتان ج ۇلىنى ۇزىلگەن 25 مىڭ ادامنىڭ ءبىرى – يسا اقىنبەكوۆ. ول كىم؟ ءيسى قازاق يسا اتامىزدى بىلە مە؟ ەلىمىز ەسىن جيىپ, ەتەك-جەڭىن جيناپ, ەگەمەندىگىن العان سوڭ, پرەزيدەنت جارلىعىمەن «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىن» بەلگىلەدى. جازىقسىز جاپا شەگىپ, اياۋسىز اتىلىپ كەتكەن اتالارىمىزدى ىزدەي باستادىق. تاپتىق. ەندەشە ارۋاعى ريزا بولسىن, بار-جوعى 41 جىل عۇمىر كەشكەن يسا اقىنبەكوۆتىڭ ءومىربايانىنا كوز جۇگىرتەيىك.

كوكساراي ەلدى مەكەنىنە قاراستى مۇرىنقاراق تاۋىنىڭ ماڭىنداعى قامىرلى اۋليەدە 1896 جىلى دۇنيەگە كەلگەن.

1919-1922 جج. ارىس قالالىق پارتيا ۇيىمىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى.

1922 جىلى ارىس قالالىق اتقارۋ كوميتەتى پرەدسەداتەلىنىڭ مىندەتىن قوسا اتقارعان.

1924 جىلى تۇركىستان اۆتونوميالىق رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى.

1925-1926 جج. شىمكەنت وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسى, ۋگوركوم-نىڭ حاتشىسى.

1926-1928 جج. تورعاي وبلىستىق ۆكپ(ب) حاتشىسى.

1928-1929 جج. اقتوبە وبلىستىق ۆكپ(ب) حاتشىسى.

1932-1935 جج. تالدىقورعان ۋگوركوم-نىڭ حاتشىسى.

1935 جىلى ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتىن بىتىرگەن.

1936 جىلى اقتوبە حيميالىق كومبيناتى پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى.

1936-1937 جج. اقتوبە قالالىق ۋگوركوم-نىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان.

1937 جىلى 6 جەلتوقساندا «حالىق جاۋى» دەپ ۇستالىپ, اتىلعان.

اقتوبە وبلىستىق سوتى پرەزيديۋمىنىڭ شەشى­مىمەن 1958 جىلى 15 مامىردا قىلمىس قۇرامى بولماعاندىقتان ءىس قىسقارتىلىپ, اقتالعان.

جۇبايى ايناش اقىنبەكوۆا (1904-1974 جج.) بوگەن اۋدانى تورتكۇل سەلوسىندا دۇنيەگە كەلگەن. رۋى – ىستى. جوعارى ءبىلىمدى, ورىس, اراب تىلىندە تازا سويلەگەن. ارىس قالاسىندا مۇعالىم, شىمكەنت قالاسىندا مەكتەپ ديرەكتورى, قوستاناي وبلىسىنىڭ ءبىلىم باسقارماسى سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن. اقتوبە وبلىسىندا پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى, مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقارعان. ارىس قالالىق پارتيا ۇيىمىندا حاتشى بولىپ قىزمەت ىستەگەن.

اقتوبە قالاسىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كۇيەۋى اباقتىعا قامالعان سوڭ ايناش اپامىزدىڭ دا باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلەدى. «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلى رەتىندە الجير-گە ايدالعالى جاتقاندا, يسا اقىنبەكوۆتىڭ وزبەكستاندا جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن جاناشىر دوسى اقتوبەگە ارنايى بارىپ, ايناش اپامىزدى ەكى بالاسىمەن بىرگە ەسەبىن تاۋىپ قىزىل جا­ساق­شىلار قولىنان الىپ شىعادى. ءسويتىپ, وعان تا­جىك ايەلىنىڭ اتا-تەگى جازىلعان قۇجات الىپ بەرىپ, جا­سىرىن ۇستايدى. ستالين دۇنيەدەن ءوتىپ, زامان وڭعا­رىلعان سوڭ 1958 جىلى ارىس قالاسىنداعى وزدەرىنىڭ بايىرعى قاراشاڭىراعىنا قونىستانىپ, قايتادان ايناش اقىنبەكوۆا دەگەن كۋالىك-قۇجات الادى.

كوكسارايمەن كورشىلەس اقتوبە سوۆحوزىندا يسا اتامىزدىڭ ابدىكارىم دەگەن ۇلى قۇرىلىستا پروراب بولىپ ۇزاق جىلدار ىستەگەن. بىراق ونى كەزىندە وڭتۇستىك قازاقستان ءوڭىرىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىن باسقارعان «حالىق جاۋى» يسا اقىنبەكوۆتىڭ ۇلى ەكەنىن ەشكىم بىلمەگەن. ازان شاقىرىپ قويعان ابدىكارىمنىڭ اتى جاستايىنان ۇمىتىلىپ, اۋىل-ايماقتىڭ ءبارى مايباس دەپ اتاعان. كەمسىتۋ ەمەس, بالكىم «حالىق جاۋىنىڭ» ۇرپاعىن قالقالاپ, ەسىمىن ەلدەن تاسادا جاسىرىن ۇستاعان شىعار. قاڭقۋ ءسوز «قالقان قۇلاقتارعا» جەتسە, قارا داۋىل تۇرعىزىپ ۇشىرىپ اكەتۋى دە مۇمكىن عوي. جامانعا باس ۇرىپ, جاقسىنى جاسىرىپ, بارلىق نارسەگە باس يزەي بەرەتىن بايانى جوق زاماندا كۇيكى تىرلىكپەن كۇن كەشتى جۇرت. وپات اكەلگەن وتىز جەتىنشى جىل تۋرالى اۋىز اشۋعا قورىقتى. جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالعانى راس. 70 جىل بويى سولاقاي ساياساتتىڭ ق ۇلى بولدى, قۇربانى بولدى.

قۇجاتتا قالعان قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇپياسىن اشىپ, ەنەپات ەڭبەك ەتكەن اقىن ءحانبيبى ەسەنقاراقىزى وكسىك ءومىردى ولەڭمەن كەستەلەدى.

«ەستىلەردى ەسەر دەپ,

ەسى جوقتى كوسەم دەپ,

تانىم بەرىپ تاريحتان,

ءبىزدى ۇيرەتكەن شەشەن كوپ.

كولەڭكەنى كۇنگەي دەپ,

جىبەكتەردى ءجۇن عوي دەپ,

كورەر كوزگە جاڭىلدىق,

بەس ساۋساقتى بىردەي دەپ...

ءوزىمىزدى تاپپادىق,

وزگەلەردى جاتتادىق.

«نادان» دەسە, باس شۇلعىپ.

ساياساتتى ساقتادىق.

جۇسىپبەكتى بىلمەدىك,

ماعجاندى كوزگە ىلمەدىك.

الاڭى كوپ كوڭىلدى

العا قاراي سۇيرەدىك...»

قىرعىنعا ۇشىراعان 42 «حالىق جاۋىنىڭ» ءبىرى – بالالار جازۋشىسى, پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بەيسەنباي سۇلەيمەنوۆتىڭ اتاسى اسان سۇلەيمەنوۆ ەدى. ول 1937 جىلى «باي-بيلەردىڭ تۇقى­مى» دەگەن جالامەن جازىقسىز اتىلىپ كەتەدى. كوك­سا­رايدىڭ كوگالىنا اۋناپ, يسامەن بىرگە تاي-ق ۇلىن­داي تەبىسىپ وسكەن. حالىق اقىنى اسەلحان قالى­بەكوۆانىڭ وڭتۇستىككە تانىمال شايىر اتاسى ەرگوبەك كۇتتىباي ۇلىمەن ۇزەڭگىلەس, دوستىقتارى جاراسقان. قۋعىن-سۇرگىننەن وزبەكستاندا بوي تاسالاپ جۇرگەن ەرگوبەك اقىننىڭ ەل-جۇرتى مەن دوس-جاراندارىن ساعىنىپ «سۇلەيمەن مەن جاقىبىم, قۇدايدان كەيىنگى جاقىنىم» دەپ جازعان ولەڭى ەل اۋزىندا.

نەبىر ناۋبەت ءوتتى عوي. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ەرىم دەيتىن ەل بولماسا, ەلىم دەيتىن ەر قايدان تۋسىن!» دەگەن قانجارداي ءسوزى قازىرگى ۇرپاقتى قايراعانداي اسەر ەتەرى حاق. ەلىم دەپ وتكەن ەرلەردى ەسكە الايىق. «اقىنبەكوۆتىڭ اعايىنى, قۇيىرشىعى» دەگەن قيتۇرقى جەلەۋمەن كوكساراي متس-ءىن باسقارىپ تۇرعان نىسانباي سادىقبەكوۆتى ايەلى سۇلۋكۇلمەن بىرگە تۇرمەگە تىعىپ, «ۇشتىكتىڭ» ۇكىمىمەن جەدەلدەتىپ وققا بايلاعان. ەكى بالاسىن باعىپ وتىرعان بايعۇس انانىڭ جازىعى نە؟ سەبەبى سۇلۋكۇل اپامىز تورەنىڭ قىزى ەكەن. توقال تامدا قامالىپ, اش-جالاڭاش شىرقىراعان ەكى بالانى ۇيدەن شىعارايىن دەپ ءبىر ايەل بارسا, ەسىك كۇزەتكەن قانىپەزەر جاساۋىل جايراتىپ سالعان. قانداي قاتىگەزدىك!

قازاقستاننىڭ استان-كەستەنىن شىعارۋ ماقساتىندا قولدان اشارشىلىق ۇيىمداستىرىپ, ناۋبەت الىپ كەلگەن گولوششەكين مەن ميرزوياننىڭ ساسىق ساياساتىنا قارسى تۇرعان يسا اقىنبەكوۆتەي قايسار ۇلداردان قايمىققان كىم؟ ميرزويان. قايمىقپاسا مىڭداعان ادامنىڭ ءولىمى ازداي ستالينگە قۇپيا حات جازىپ, تاعى دا 8 مىڭ ادامدى اتۋعا رۇقسات سۇراي ما؟ مىنە, ز ۇلىمدىق. مىنە قاتىگەزدىك.

بالا كەزىمىزدەن بايلاۋى جوق بايانسىز زامان تۋرالى كونەكوز قاريالاردىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق ءتۇرىپ وستىك. ەسەيگەن كەزدە ەسىمىزگە ءتۇسىپ, ءمان-جايىن ەندى تۇسىنگەندەيمىز. ساكەن سەيفۋللينمەن قاتار جۇرگەن قابىرعالى تۇلعا يسا اتامىز بالالار كوممۋناسىن اشىپ, كەيىن ونى بالالار ۇيىنە اينالدىرعان. سول جەرگە اش-جالاڭاش جەتىم بالالاردى جيناپ وقىتقان. كوزىن اشقان. ميرزويان قايمىعاتىنداي ۇلتتىڭ ۇرپاقتارىن ءوسىرىپ, ءبىلىم بەرگەن. سول بالالاردىڭ ىشىنەن ەلگە تانىمال قازاقستان عا اكادەميگى تولەگەن تاجىباەۆ, «سادىقبەكتىڭ ءار ساقالىنىڭ تۇبىندە ءبىر-ءبىر سايتان ۇيالىپ جاتىر» دەپ مۇحتار اۋەزوۆ باعالاعان ساتيريك-جازۋشى سادىقبەك ادامبەكوۆ تاربيەلەنىپ شىققان. كەشەگى قان-قاساپ سوعىستا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان 5 قاھارمان دا وسى جەتىمدەر ءۇيىنىڭ جەتكىنشەكتەرى.

ورايى كەلگەندە وسى تۇستا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تاريحي تۇلعا تاعىلىمى» اتتى ماقالاسىنان ءۇزىندى كەلتىرەيىن. «عاسىرلاردى ۋاقىت ۇرشىعىندا يىرگەن مىڭجىلدىقتار توعىسىندا ۇلى دالا توسىندە جاڭا تۇرپاتتى جاس مەملەكەت قۇرىلدى. اتاسى الاش, كەرەگەسى اعاش قازاقتىڭ زار زاماندا جوعالتقان قۇن­دىلىقتارى قايتارىلدى, بارى بۇتىندەلدى, ازاتتىقپەن بىرگە ساۋلەلى ساتتەرگە تولى شۋاقتى شەجى­رەسى تۇزىلە باستادى».

راسىندا دا, «ەل قۋاتتى بولسا, قۋانىش تۇراقتى بولادى» دەپ مەملەكەت باسشىسى جازعانىنداي, شەرمەندە جىلداردىڭ شەجىرەسىن جيناقتاي باستادىق. نە ءۇشىن؟ ەر ەسىمىن ەل ەسىنە سالىپ, كەتكەنىمىزدىڭ كەلگەنىن, كەرەگەمىزدىڭ كەڭەيگەنىن كورسەتە بىلسەك, كەيىنگى ۇرپاققا ساباق ەمەس پە؟

كوزى اشىق كوپ ازاماتتارىمىزدىڭ ءبىرى – «قۇتتى مەكەن – كوكساراي» مادەني-اعارتۋ جوباسىنىڭ جەتەكشىسى, كاسىپكەر ورازحان جانىسبەكوۆ باعزى زاماننان بەرگى بابالارىمىزدىڭ باسىنا بالبالتاس قويىپ, رۋحىن جاڭعىرتىپ جۇرگەن اتپال ازامات. بىلتىر عانا مۇرىنقاراق تاۋىنىڭ توبەسىنە قاراق حان مەن بۇحار جىراۋ جىرلاعان الاتاۋ باتىرعا ءمارمارتاستان ەسكەرتكىش قويدى. نە ءۇشىن؟ بايلىعى اسىپ بارا ما؟ جوق! ەل ءۇشىن تۋعان ەرلەردىڭ اماناتىن ەندىگى ۇرپاققا جەتكىزەتىن جەتەلى ازاماتتىڭ تىرلىگى بۇل. بيىل كوكتەمدە ارىس قالاسىنان بەرىلگەن يسا اقىنبەكوۆ اتىنداعى كوشەگە اتامىزدىڭ تۇعىرىن ورناتتى. اينالاسىنا تال ەگىپ, ونى تەمىر شارباقپەن قورشاپ, كورسە كوز تارتاتىنداي كىشىگىرىم ساياباق جاسادى. مىنە, اتا-بابا اماناتىن العا اپارۋدىڭ ءبىر ۇلگىسى.

ارىس قالاسىنىڭ اكىمى گۇلجان مامىتقىزى «اتامىزدىڭ ەسكەرتكىشى ناۋرىز كۇنى اشىلادى. كەلىڭىزدەر, ۇلت رۋحىنا تاعزىم ەتىڭىزدەر!» دەپ شا­قىردى. قۇرقول قالاي بارام؟ ماقالا دا­يىن­­دادىم. الىستا تۇرسا دا ارىستا تۋعان اتاق­تى جازۋشى دۋلات يسابەكوۆ, اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ, ايگىلى ءانشى نۇرجامال ۇسەنباەۆا اق تىلەگىن جولدادى. كوكسارايلىق اقىن رىسقۇلبەك ابدى­رازاقوۆتىڭ «ارماندا كەتكەن ارىستارعا» ارناپ جازعان جۇرەكجاردى ولەڭىن تىڭداساڭىز وزەگىڭىز ورتەنەدى.

«ارماندا كەتكەن, قايران ارىستارىم,

قايراۋلى قانجار ەدى-اۋ نامىستارىڭ.

«حالىق جاۋى» دەيتۇعىن قاسىرەتتىڭ

قايتەيىن, سىرقاتىڭ بوپ جابىسقانىن.

سىناپتاي سىرعىپ وتكەن عاسىر قالاي؟!

قۋلىعىن قۇدايسىزدار اسىردى وڭاي.

الاشتىڭ ارمان-مۇڭىن ايتامىن دەپ

اجالىن «تىلەپ العان», اسىلدار-اي.

ارناعان ارتىنداعى ۇلتقا ارمانىن,

زالىمدار اسىلىمنىڭ قۇرتقان ءبəرىن.

سالماعى جەردەن اۋىر سوردى ارقالاپ

قاي جاقتا جاتىرسىڭدار, سىرتتاندارىم؟!

قايتەرسىڭ, ءدəۋىر دىمكاس, جول بۇرالاڭ,

ارىلىپ ۇلگەرمەدى سول كۇنəدان.

قالت-قۇلت ەتكەن قازاققا بولسىن دەگەن

ارمانىڭدى ۇقپادى سورلى قوعام.

قازىر عوي, قارت تاريحتا حاتىڭ قالدى,

ارماننىڭ تۇلپارى ءجۇر, تاقىمدا əلگى.

دۇعا ەتتىك, ەل مەن جۇرتىن سۇيگەنى ءۇشىن

سۇيەگىن سۇيرەپ ولگەن باتىرلاردى.

ەستىدىك ەرتەرەكتە ەل كوشكەنىن.

سول زۇلمات ەندى قايتا كەلمەس دەدىم.

دəل وسى شات كۇن ءۇشىن شاھيت كەشكەن

باقۇل بول, مەنىڭ əزيز جەرلەستەرىم!!»

...قادىر اقىن ايتقانداي «ىستەگەن جاقسىلىعىڭ وزىڭنەن كەيىن دە ءومىر سۇرەدى». ۇلىلىقتىڭ بەلگىسى ۇلتتى سۇيۋدەن اڭعارىلماي ما؟ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاپ, تارىداي شاشىلعان تاريحىن تۇگەن­دەپ ءجۇرۋ دە تۇگەسىلگەن ءتالىم-تاربيەنى قايتا جاڭ­عىرتقانداي قاستەرلى قاسيەت.

   

كوپەن امىربەك,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى