باتىر بارلاۋشى

1942 جىلى ديۆيزيون كومانديرى اعا لەيتەنانت ۆ.س.لۋكيانوۆ بارلاۋ­شى وتەنبەك مۇحتاروۆ پەن ديۆي­زيون ساياسي جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى اعا بايلانىسشى اديەت شاكىموۆتى شاقىرتادى. كوماندير ولارعا وتە شۇعىل دا ماڭىزدى تاپسىرما بار ەكەنىن جەتكىزەدى. «بىزدەگى بايلانىستىڭ ۇزىلگەن سىمىن جالعاپ, نەمىس اسكەرلەرى مەن تەحنيكالارىنىڭ شوعىرلانا ورنالاسقان جەرىن مىقتاپ بارلاڭدار», دەپ تاپسىرما بەرەدى. بايلانىستى قالپىنا كەلتىرگەن بويدا جاۋدىڭ تۇرعان جەرىن, سانىن تەز حابارلاڭدار دەپ جاۋىنگەرلەرگە بۇيرىپ قانا قويماي, ۇلكەن سەنىم ارتادى. سەندەرگە بەرىلگەن تاپسىرمانىڭ ورىندالۋى ءبىزدىڭ شەشۋشى جەڭىسىمىز بولماق دەگەن لۋكيانوۆ بۇل تاپسىرمانىڭ كومانديرى اديەت شاكىموۆ ەكەنىن دە ەسكەرتە كەتەدى. «وتە ساق بولىڭدار! قانداي جاعداي بولسا دا تاپسىرمانى اياعىنا دەيىن تياناقتى ورىنداۋ مىندەتتەرىڭ, جولداس شاكىموۆ», دەيدى ديۆيزيون كومانديرى نىعارلاي سويلەپ.

كۇن باتىسىمەن ەكەۋى اسىعىس جولعا شىقتى, ءتۇن قاراڭعىسىن پايدالانىپ العا جورعالاي جىلجىپ كەلەدى. وتەنبەك الدا, قولىندا ورام سىمى بار, جىلجىعان سايىن ءجۇرىپ وتكەن جەرىن تازالاپ, قار استىمەن سىمىن تارتىپ اديەت كەلەدى. ەكەۋى تاڭ بوزارىپ اتقانشا بىرنەشە شاقىرىم ءجۇرىپ ۇلگەردى. كارتوپ ەگىلگەن, بومبىلاۋدان كەيىن اينالاسى ساسىعان كۇل-قوقىسقا تولى جەرگە نەمىستەر مۇلدەم جولامايدى, سوندىقتان بارلاۋعا دا, جاسىرىنۋعا دا قولايلى جەرگە جەتىپ ورنالاسىپ الدى. وسى مۇمكىندىكتى اديەت مىقتى پايدالانا ءبىلدى. وتەنبەككە نەمىستىڭ شوعىرلانعان اۋىر تانكتەرى مەن ارتيللەرياسىنىڭ باعىتىن قاعازعا ءتۇسىر دەپ تاپسىرىپ, ءوزى العا جىلجىپ كەتە باردى. ارادا ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى. اديەت بولسا ءالى جوق. وتەنبەك قوبالجىپ, مازاسى كەتە باستادى. ءتۇس مەزگىلى جاقىنداعان كەزدە عانا قولىنان قان تامشىلاعان اديەت كەلدى. وتەنبەك ارقاسىنداعى قاپشىعىنان داكە الىپ, ونىڭ جارالى قولىن بايلاپ وتىرىپ, نە بولعانىن سۇرادى. ول وق جاي عانا جالاپ وتكەن عوي, دەپ جىميا جاۋاپ بەردى. نەمىستىڭ تۇسكى تاماق دايىنداپ جاتقان دالاداعى اسحاناسىنىڭ ءيسى مۇرىندى جارادى.

ۇزىلگەن سىمدى جالعاپ, قالپىنا كەلتىرگەن اديەت بايلانىس قۇرالىن ىسكە قوسىپ, «مەن زاموك» دەگەن سوزدەردى بىرنەشە رەت قايتالادى. بايلانىستىڭ ارعى جاعىنان «گيلزا» تىڭداپ تۇر, نەمىستەرمەن اراقاشىقتىقتارىڭدى, ولاردىڭ تۇرعان جەرلەرىنىڭ ءدال ناقتى كوورديناتىن بەرىڭدەر», دەگەن داۋىس ەستىلدى. سول-اق ەكەن ءبىزدىڭ زەڭبىرەكتەردىڭ سناريادتارى وتەنبەك پەن اديەتتىڭ ۇستىنەن زۋلاپ ۇشىپ جاتتى. ەكەۋى ارت جاقتارىنا قاراپ, «ۇيات بولدى-اۋ تۇسكى تاماقتارىن ىشكىزبەگەنىمىز», دەپ كۇلدى.

ەكى قازاق جاۋىنگەرى بايلانىستىڭ باسقا باعىتىنداعى ۇزىلگەن سىمىن دا تاۋىپ جالعاپ, نەمىستىڭ بارلىق تانكتەرى مەن ارتيللەرياسىنىڭ ناقتى تۇراقتارىنىڭ ەسەبى مەن ولشەمىن الىپ, ياعني تاپسىرمانى مۇلتىكسىز ورىنداپ, ەرتەڭگىسىن قاس قارايا ساپقا ورالدى. ءبىزدىڭ ارتيللەريا بولسا, تاعى دا نەمىستەرگە زەڭبىرەكتەن وق جاۋدىردى. كەشقۇرىم وت شاشىپ ۇشقان وقتارعا قاراپ تۇرىپ ەكەۋى «قاراشى, تاعى ىڭعايسىز بولدى, نەمىستەردىڭ كەشكى تاماقتارىن دا ىشكىزبەدىك قوي», دەپ قوسارلانا جىميدى».

بۇل ەستەلىكتى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, بۇرىنعى 193-ءشى اتقىش­تار ديۆيزياسىنىڭ ساياسي جەتەك­شىسى, ستا­لينگراد شايقاسىنا قاتىسۋشى ەۆگەني فەدوروۆيچ پاترۋشەۆ كۇندەلىگىنە جازىپ كەتكەن ەكەن. بۇل كىسىنىڭ زايىبى نينا ميحايلوۆنا پاترۋشەۆا – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور, قازاق سكريپكا مەكتەبىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى. بۇل كىسىدەن اتاقتى ونەرپازدار – ايمان مۇساقوجاەۆا مەن مارات بيسەنعاليەۆ ءتالىم العان. ال مەن قاراپايىم فوتوسۋرەتشى بولسام دا مايدانگەرلەردىڭ وشپەس ەرلىگىن, ءجۇرىپ وتكەن جەرلەرىنەن تىڭ دەرەكتەر ىزدەۋدى داعدىعا اينالدىرعانمىن. اديەت شاكىموۆ تۋرالى دەرەكتى كوپتەن ىزدەستىرىپ كەلەمىن. رەسەيدىڭ ۆولگوگراد قالاسىنداعى 193-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى قورعاعان بۇرىنعى «كراسنىي وكتيابر» زاۋىتى تۇرعان جەردە بۇگىن­دە №35 مەكتەپ ورنالاسقان. وسى مەك­تەپ­تىڭ مۋزەيىندە اديەت سوستاۆ ۇلى شا­كى­موۆتىڭ فوتوپورترەتى ءىلۋلى تۇر. مەك­تەپ وقۋشىلارى اديەت اتامىزدىڭ ەر­لىكتەرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرى جارىسا جات­قا ايتادى. وسىنى كورگەندە ەرىكسىز تول­قىپ, جانارىڭا جاس ۇيىرىلەدى. مەن ۆول­گوگرادتاعى مەكتەپ وقۋشىلارىن اديەت شاكىموۆتىڭ تۋعان جەرىنە, ءوزى­مىزدىڭ ورال قالاسىنا قوناققا شاقىرىپ كەلد­ىم. ونداعى ماقسات – بابالار ەرلى­گىن وسكەلەڭ ۇرپاققا تانىتىپ, ەكى ەل مەكتەپتەرى اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناتۋ.

اديەت شاكىموۆ 1914 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. كومسومول قاتارىنا ەرتە وتكىسى كەلىپ, تۋعان جىلىن 1912 جىل دەپ ارتىق كورسەتىپتى. 1930 جىلداردىڭ سوڭىندا قازاق بالالارىنىڭ الدى بولىپ, ساراتوۆ كولىك ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسكەن. سوعىس باستالعاندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, ەرىكتى تۇردە اسكەر قاتارىنا جازىلعان. حاركوۆتەگى تانك ۋچيليششەسىن جەدەل تۇردە ءبىتىرىپ شىققان. ت-34 تانكىسىنىڭ كومانديرى, ستالينگراد شايقاسىندا بارلاۋشى-بايلانىسشى بولعان. «كراسنىي وكتيابر» زاۋىتىن قورعاعان ساياسي جەتەكشى ورىنباسارىنىڭ جازباسىندا «384-ارتيللەريا پولكى 193-ديۆيزياسىنىڭ اعا بايلانىسشىسى اديەت شاكىموۆ ۇزىلگەن بايلانىس سىمىن 115 رەت جالعاپ, قالپىنا كەلتىرگەن», دەلىنىپتى.

ءبىزدىڭ نەگىزگى كەيىپكەرىمىز كۋرسك يىنىندەگى اتاقتى پروحوروۆ ەلدى مەكەنى ماڭىندا بولعان تانكتەردىڭ جويقىن شايقاسىندا روتا كومانديرى بولعان, تانكىسى بىرنەشە رەت ورتەنىپ, ءتۇرلى دەڭگەيدە دەنە جاراقاتتارىن العان. اديەت شاكىموۆ ستالينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن, پراگا قالاسىن قورعاۋدا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن ەكى مارتە قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ماراپاتتالعان. بۇدان باسقا دا كوپتەگەن ناگراداعا يە بولعان. باتىر بارلاۋشىنىڭ ايتارلىقتاي ەرتە, 1970 جىلى دۇنيەدەن وتكەنىن دە ايتا كەتەيىك. بىراق ارتىندا ۇرپاعى, ۇمىتپاي ايتا جۇرەر ەرلىگى قالدى.

رافحات حالەلوۆ,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

ورال – ۆولگوگراد – ورال