ادەبيەتتانۋداعى بىرەگەي تۇلعا

− تۇرسىنبەك كاكىشەۆ تۋرالى ءسوز, قازاق ادەبيەتتانۋ مەن سىنى, ساكەنتانۋ, ءسابيتتانۋ جانە الاشتانۋ تۋرالى سويلەۋ, − دەپ ءدارىسىن باستاعان عالىم ۇستازىنىڭ ادەبيەتتانۋدا عىلىمي مەكتەپ قالىپتاستىرعان بىرەگەي تۇلعا ەكەندىگىن ايتتى.

−قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا ءۇش عى­لىمي مەكتەپ بار: ءبىرىنشىسى, احمەت بايتۇر­سىن ۇلىنىڭ ادەبيەت تەورياسى مەكتەبى, ەكىن­شىسى, بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ قازاق ادەبيە­تى تاريحىن زەرتتەۋ مەكتەبى, ءۇشىنشىسى تۇرسىن­بەك كاكىشەۆتىڭ سىن جانە ادەبيەتتانۋ تاري­حى عىلىمي مەكتەبى. ەندەشە, وسىنداي عى­لى­مي مەكتەپ قالىپتاستىرعان تۇلعانى – سول عىلىمنىڭ ابىزى دەپ ايتۋعا بولادى, − دەدى ج.سماعۇلوۆ.

ايتۋلى عالىمنىڭ كوزى تىرىسىندە 40-قا جۋىق عىلىمي-زەرتتەۋ كىتاپتارى مەن 1000-نان اسا عىلىمي-پۋبليتسيستيكالىق جانە سىن ماقالالارى جارىق كورگەن. ول كىسىنىڭ ءومىر جولى تاقتايداي ءتۇزۋ بولدى دەي المايمىز. ونى عالىمنىڭ «تاعدىرىما جازعان وسى ما, ىلعي سوقپاقسىز جولدى تاڭداپ الامىن دا, جۇرە بەرەمىن» دەگەنىنەن بايقاۋعا بولادى.

جاندوس سماعۇلوۆ عۇمىرى عيبراتقا تولى عالىمنىڭ ومىردە العان بەتىنەن قايتپايتىن شىنشىل, باتىل ازامات بولعاندىعىن ناقتى مىسالدارمەن جەتكىزدى.

«1956 جىلى عالىم راحمانقۇل بەردى­باەۆ­تىڭ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە سول كەزدە وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشكەن انا ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ جازعان «ەڭ ۇلكەن بايلىق» دەگەن ماقالاسى جارىق كوردى. بۇل كەزدە تۇرسەكەڭ پارتيا تاريحى ينستيتۋتىندا ماركسيزم, لەنينيزم كلاسسيكتەرىنىڭ اۋدارماشىسى بولىپ ىستەيتىن. سوندا كاكىش ۇلى ر.بەردىباەۆ كوتەرگەن ماقالاعا جەدەل ءۇن قوسىپ, سول ينستيتۋتتا قىزمەت ىستەيتىن سەگىز جىگىتتى ۇيىمداستىرىپ, قول قويعىزىپ, ء«تىل مادەنيەتى» دەگەن ماقالا جازادى. ارينە, ول كەزدە راحمانقۇل اعامىزدىڭ ماقالاسىن قولداعان قازاق زيالىلارى از بولعان جوق. ال تۇرسەكەڭنىڭ ەرلىگى نەدە دەگەنگە كەلسەك, پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە ءتىل ماسەلەسىن قولدايدى دەگەندى بىلدىرگەنى. الايدا تۇرسىنبەك اعا باستاعان سەگىز جىگىتتىڭ ماقالاعا ءۇن قوسقان ماسەلەسىن اتالعان ينستيتۋت باسشىلىعى پارتيا بيۋروسىنا سالىپ, ودان ورتالىق كوميتەتكە شاقىرىپ, ولاردى «جاس ۇلتشىلدار» دەپ قارا تىزىمگە الىپ قويعان», دەدى پروفەسسور.

سونداي-اق عالىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ 1960 جىلى «قازاق سوۆەت ادەبيەتىنىڭ قالىپ­تاسۋ كەزەڭىندەگى تۆورچەستۆولىق ماسەلەلەرى» اتتى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن جازۋداعى باتىلدىعىن ءسوز ەتە كەلىپ, وعان ءسابيت مۇقا­نوۆتىڭ وپپونەنت بولعاندىعىن ايتتى.

«بەيسەنباي كەنجەباەۆ ءوزىنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن 20-30 جىلدارداعى ادەبيەت تاريحىنان قورعاعىسى كەلگەن. بۇل جايىندا بەيسەنباي اعانىڭ شاكىرتى قۇلبەك ەرگوبەك: «بەيسەكەڭ ءوزىنىڭ كۇندەلىگىندە: «20-30 جىل­دارداعى ادەبيەت تاريحىنان قورعايىن دەپ ەدىم, بىراق وندا احاڭ, جاقاڭ, ماعجانداردى ايتقىزبايدى دەپ, وسى تاقىرىپتان سانالى تۇردە باس تارتتىم» دەپ جازعانىن ايتادى. قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ كوريفەيى بەيسەكەڭ باس تارتقان تاقىرىپقا جاپ-جاس تۇرسەكەڭ قورىقپاي بارىپ, كانيداتتىق ەڭبەگىن جازدى», دەدى.

سونىمەن قاتار كورنەكتى عالىم داۋىلپاز اقىن, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ساكەن سەيفۋلليننىڭ ءومىر جولى مەن شىعار­ماشىلىعىن زەرتتەپ, ىرگەلى دۇنيەلەر جازدى. «ساكەن – مەنىڭ كرەدوم» دەپ بىلگەن ارداقتى ازامات 1967 جىلى ماسكەۋدەن «ونەگەلى ءومىر» سەرياسىمەن العاشقى بولىپ «ساكەن سەيفۋللين» اتتى كىتاپ شىعاردى.

قىسقاسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جاندوس سماعۇلوۆتىڭ ۇستازى, قازاق ادەبيەتتانۋداعى بىرەگەي تۇلعا تۇرسىنبەك كاكىشەۆ تۋرالى وتكىزگەن دارىسىندە عالىمنىڭ كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن قىرى مەن سىرى ايتىلىپ, پاراساتتى وي قوزعالدى.