جاۋ تىلىندا تۋعان قىز

سوعىستان كەيىنگى جىلدارى اعادىلوۆتەر وتباسى جايلى جانە مۇنداعى فوتوبەينەدە اتا-انا­سىنىڭ الدىندا تۇرعان ءسابي مايا جايلى جەتكىلىكتى جازىلدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, بۇل وتباسىنىڭ ءومىرى – ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى پارتيزان وتريادىن باسقارعان مايدانگەر, كەيىن رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە جو­عارى مانساپتى قىزمەتتەر ات­قارعان قايراتكەر-جازۋشى ءادي ءشارىپوۆتىڭ «پارتيزان قىزى» حيكاياتى قاتارلى تۋىندىلارعا ارقاۋ بولدى. ويتكەنى مۇنداي تاعدىرلى وقيعا مايدان دالاسىندا وقشاۋ كەزدەسەتىن دۇنيە.

ال مىنا ءبىر تۇڭعىش رەت باسىلىم بەتىنە جاريالانىپ وتىر­عان فوتوعا كەلسەك, بۇل جادىگەر 1943 جىلدىڭ باسىندا تاسپاعا باسىلعان سياقتى. بۇلاي دەۋىمىزگە سەبەپ, سۋرەتتەگى ادامدار قىستىڭ كيىمىمەن تۇرسا, اعادىلوۆتەر وتباسى جايلى بەس جىل بۇرىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2017 جىلى 23 قاراشا كۇنگى سانىندا جارىق كورگەن جانبولات اۋپباەۆتىڭ ماقالاسىندا, 1943 جىلدىڭ باسىندا ورمانعا «ۇلكەن جەردەن» قارۋ-جاراق جەتكىزۋشى ۇشاقپەن بىرگە كەلگەن اسكەري ءفوتوتىلشى پارتيزان وتباسىن جولداستارىمەن بىرگە تاسپاعا تارتقانى جايلى دەرەك كەلتىرىپتى. «بۇل راسىمدەر­دى كەيىن جىلبەك اعادىلوۆ 1944 جىلى جارالانىپ, ماسكەۋ گوس­پي­تالىندە ەمدەلىپ جاتقاندا « ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى پارتيزاندار قوزعالىسى» اتتى ارحيۆ باسقارماسىنان الدىرتىپتى», دەيدى جانبولات ءاليحان ۇلى.

جوعارىدا ءسوز بولىپ وتىرعان فوتوبەينەلەردىڭ ءبارى دەرلىك اعا­دىلوۆتەردىڭ وتباسىلىق ارحيۆىن­دە ساقتالعان كورىنەدى. ءتىپتى 2010 جىلى جەكە جاناشىرلاردىڭ قولداۋىمەن اعادىلوۆتەر وتبا­سىنا قاتىستى قۇجاتتار مەن فوتودەرەكتەر جيناقتالىپ «پار­تيزان جىلبەك پەن جامال» اتتى شاعىن جيناقتا جارىق كورىپتى. بىراق ولاردىڭ ىشىندە مىنا فوتو جوق. تەگى بۇل جادىگەردى جاريا­لاعان ادام باسقا ءبىر جەردەن كەزدەيسوق تاۋىپ الىپ, كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنعان سىڭايلى.

ال فوتودا بەينەلەگەن وتاعاسى جىلبەك پەن زايىبى جامال, مايدان دالاسىندا ومىرگە كەلگەن قىزى مايا جايلى ءا.شارىپوۆتەن باسقا قالام تارتقان ادامنىڭ ءبىرى – اتاقتى پارتيزان قاسىم قاي­سەنوۆ مارقۇم. بۇل كىسى ءوزىنىڭ «جاۋ تىلىندا» اتتى حيكاياتىندا: «پاۆلودارلىق كىشى لەيتەنانت اعادىلوۆ جىلبەك ءوزىنىڭ زايىبى جامالمەن بىرگە باتىس شەكارادا قىزىل ارميا قاتارىندا بولدى. 1941 جىلى تۇتقيىلدان سوعىس باستالىپ كەتەدى دە, جىلبەك باسقىنشىلارعا قارسى سوعىسقا اتتانادى. ءسويتىپ, اياعى اۋىر جامال باسقا وفيتسەرلەردىڭ سەميالارىمەن بىرگە تۇرعان قالاسىندا قالىپ قويادى. كوپ كەشىكپەي سول اۋداندى جانتالاسا العا ۇمتىلعان فاشيستىك ارميا قورشاپ الادى دا, جىلبەك قىزمەت ىستەپ جۇرگەن اسكەري بولىمشە دە, ولاردىڭ سەميالارى دا جاۋدىڭ تىلىندا قالىپ قويادى. جىلبەك توعاي ىشىندەگى بوسقىندار اراسىنان جامالدى كەزدەيسوق جولىقتىرىپ, سودان بىلاي قورشاۋدا قالعان اسكەري بولىمشە قاتارىندا بىرگە بولادى. جاۋ تىلىندا قالعان بۇلار گومەل ورمانىنداعى پارتيزاندار وتريادىنا قوسىلادى.

قيىن-قىستاۋ پارتيزاندار جورىعىندا ءجۇرىپ جامالدىڭ بوساناتىن ۋاقىتى دا جەتەدى. ول 1941 جىلدىڭ 27 نويابرىندە پەتكا دەگەن ءبىر پاتريوتتىڭ ۇيىنە جاسىرىنىپ بارىپ بوسانادى دا, پەتكانىڭ زايىبى اسيا دەگەن ايەل جاڭا تۋعان نارەستەگە «مايا» دەپ ات قويادى...

ءبىر جورىقتا وتريادتىڭ ۇلكەن وزەننەن وتۋىنە تۋرا كەلەدى. جا­مال­دىڭ اتى ءسۇرىنىپ جىعىلىپ, مايا جامالدىڭ قولىنان ءتۇسىپ كەتەدى دە, بالانى سۋ اعىزىپ الا جونەلەدى. مۇنى كورگەن پارتيزاندار تۇس-تۇستان تۇرا ۇمىتىلىپ, مايانى سۋدان امان الىپ شىعادى. تاعى ءبىر ۇرىستا جامال وتريادتان اداسىپ قالادى. جامال ماياسىن قولتىعىنا قىسىپ ءجۇرىپ, قالىڭ قاردى ومبىلاپ وتريادتى ىزدەپ ورمان ءىشىن ەكى-ءۇش كۇن كەزەدى. مايانىڭ كىشكەنتاي اياعى دومبىعادى. ەكەۋى ابدەن اشىعادى. ءسويتىپ جۇرگەن­دە ويلاماعان جەردەن ليديا دەگەن پارتيزانعا كەزدەسىپ, ول بۇ­لاردى دانچكەنكو وتريادىنا الىپ كەلەدى. وندا ءوزىنىڭ بۇرىنعى جول­داستارىنىڭ ءبىرى – بارلاۋ­شى قىرعىز جىگىتى يدەيات ۇسەنوۆكە كەزدەسەدى. ۇسەنوۆ جامالدى ءوز وتريادىنا الىپ بارادى. مايا تۇن­دە جىلاعاندا ونىڭ داۋىسىن جاۋ تىڭشىلارى ەستىپ قوياتىن بولعاندىقتان جاس ءسابيدى پارتيزاندار قولدان-قولعا تۇسىرمەي كەزەكتەسىپ ۋاتىپ, بالانىڭ داۋىسى ەستىلمەۋى ءۇشىن تەرەڭ ور قازىپ مايانى سوندا ۇستايدى.

بۇرىنعى شاعىن وترياد گاليۋ­گا باسقارعان ۇلكەن بريگاداعا اينالعان تۇستا فاشيستەر پارتيزانداردى اۋادان تورىپ بومبىلاي باستايدى. ەندى دابىل «اۋادان, سامولەت» دەپ قاعىلاتىن بولادى. سوندىقتان كىشكەنتاي مايانىڭ ءتىلى «سامولەت» دەپ شىعادى.

1943 جىلدىڭ وكتيابرىندە پارتيزان بريگاداسى قىزىل ارمياعا قوسىلادى دا, اعادىلوۆتەر سەمياسى تۋعان جەرى پاۆلودارعا كەلەدى» دەپ جازىپتى (قايسەنوۆ ق. جاۋ تىلىندا. – الماتى: «سانات», 2005. – 235-237 بب).

وسىلاي جاۋ وعىنىڭ وتىندە ومىرگە كەلىپ, ەكى جاسىندا بەيبىت كۇننىڭ شۋاقتى تاڭىمەن جولىق­قان مايا قىز جايلى ەستەلىكتەردە: «ۇيگە بىرەۋلەر كەلسە كىشكەن­تاي مايا ۇستەل استىنا تىعىلىپ, ءۇن-ءتۇنسىز وتىرىپ الاتىن. كۇن كۇركىرەپ, اسپاندا نايزاعاي وينا­عاندا دا سولاي ىستەيتىن. اۋلادا ويناپ جۇرگەندە توبەسىنەن قۇس ۇشىپ وتسە, «سامولەت... بومبا...» دەپ جانىن قويارعا جەر تاپپاي­تىن», دەيدى. ارينە, بۇل جاس بالا­نىڭ ساناسىنا سىڭگەن سۇم سو­عىس­تىڭ زاردابى ەكەنى انىق.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي جارى مەن قىزىن تۋعان توپى­را­عىنا اكەلىپ تابىستاعان جىلبەك اعادىلوۆ قايتادان مايدانعا اتتانىپتى. 1944-1945 جىلدارى ماجارستان, پرۋسسيا, چەحوسلوۆا­كيا جەرلەرىن ازات ەتۋگە قاتىسىپ, ەكىنشى مارتە قىزىل جۇلدىز وردەنىنە يە بولادى. 1946 جى­لى اسكەردەن بوساپ, الدىمەن پاۆ­لودار قالالىق, ودان كەيىن وبلىس­تىق قارجى بولىمىندە اعا تەك­سەرۋشى قىزمەتىن اتقارسا, جارى جامال قالالىق كيىم فابري­كا­سىندا شەبەر, تسەح جەتەكشىسى, بري­­گادير بولىپ جۇمىس اتقارىپ, 1980 جىلى زەينەتكە شىعىپتى.

ال جاۋ تىلىندا تۋعان قىز مايا بولسا, 1948 جىلى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ, 1958 جىلى الماتىداعى كازپي-گە كەلىپ, ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. وسى جىلدارى بۇرىنعى پارتيزان ءادي ءشارىپوۆ قازاقستانىڭ وقۋ ءمينيسترى بولعاندىقتان ءوز شىعارماسىنىڭ كەيىپكەرى مايانى جەكە قامقورلىعىنا الىپ, وقۋ-توقۋى مەن تىرشىلىك تىنىسىن قادا­عالاپ وتىرىپتى.

جۋرناليست ج.اۋپباەۆ اعا­دىلەۆتەردىڭ كوزى ءتىرى تۋىسى دامەت بابىلبەكقىزىنىڭ اۋزىنان جازىپ العان دەرەكتە: «مايدان دالاسىنان ورالعان سوڭ جىلبەك اعا مەن جامال اپانىڭ كوپكە دەيىن سابيلەرى بولمادى. كەيىن رايا اتتى قىز بالا دۇنيەگە كەلدى. ول تاتەمىز سەمەي مەديتسينالىق ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, ۇزاق ۋاقىت پاۆلودارداعى №1 اۋرۋحانادا ەڭبەك ەتتى. ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى. ال مايا اپكەمىزدەن ارمان, مارات دەگەن ەكى ۇل بار. جىلبەك اعا 1970, جامال اپاي 1991, ال مايا اپكەم 1993 جىلى ومىردەن وزدى» دە­لىنىپتى.