كەيكىنىڭ قازاسى

كەيكى 1922 جىلى ناۋرىزدىڭ ورتاسىندا تورعاي قالاسىنان 26 شاقىرىم «شۋاقباي» دەگەن جەردەگى بەلگىلى باي نۇرشا­باي­دىڭ ابدىحالىعىنىڭ ۇيىنە كەلىپ تۇسەدى. اتاقتى مەرگەن وسى جولى تورعايداعى كەڭەس وكىمەتىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى, اسكەري كوميسسار الەكساندر توكارەۆتى اتىپ ءولتىرىپ كەلگەن بەتى ەدى.

بۇل قارالى حابار ەلدى ءدۇر سىلكىندىرىپ, جاڭا وكىمەت كەي­كىنىڭ كوزىن جويۋعا جەلياەۆ باس­تاعان جازالاۋشى وتريادتى شى­عارادى. ونىڭ قۇرامىندا كەيبىر دەرەكتە − 30, كەيبىرىندە 50 ادام بولعان دەپ جازادى. ولار باتىر بەت تۇزەگەن جىلانشىققا قاراي شىعىپ, جولاي بارلىق اۋىلداردى تىنتەدى. مەرگەن دە سونى ءبىلىپ, وتريادتى الداپ ءىز تاس­تاپ, باعىتىن وزگەرتىپ وتىرعان.

كەيكى «شۋاقبايدان» توتە­لەپ «اققۇم», «ايىرقۇم» ودان «راحمەت» اۋىلىنا ەكى كۇن ءوتىپ, ءۇشىن­شى كۇنى كەشكە تامان ات با­­سىن تىرەيدى. وسى اۋىلدا امان­­كەلدى باتىردىڭ مىڭباسى قارابايدىڭ ءالجانىنىڭ تۋعان ءىنىسى اسقارعا كەزدەسەدى. باتىر ءارى اۋىلداسى, ءارى اعايىنى اس­قاردىڭ ەكى اتىن سۇرايدى. ول اتتارىن بەرگىسى كەلمەي كەيكى­مەن سوزگە كەلىپ قالادى. سونى بايقاعان باتىردىڭ زايىبى اقجان سۇلۋدىڭ: «قاينىم-اۋ, اعاڭ قينالىپ, جۇيكەسى توزىپ, ەلدەن پانا تابا الماي ءجۇر. اتقا بولا نەسىنە داۋلاساسىڭ, سوعان بولا باسىڭدى ولىمگە تىگەسىڭ بە؟» دەگەن سوزىنەن قايمىعىپ ەكى اتتى بەرەدى. وعان قاسىنا ەرىپ جۇرگەن ەكى تاتاردى مىنگىزىپ, اۋىلعا توقتاماي الدىمەن جالاۋلىنىڭ جىلانشىققا قۇيار ساعاسىنا بەت الىپ, وسى جەردە وتىرعان بۇرىننان سىيلاس سۇتەمگەننىڭ جاكەنىنىڭ ۇيىنە كەلىپ توقتايدى. جاكەن باي قۇراق ۇشىپ باتىردى قارسى الادى. ونىڭ تورعايدا توكارەۆتى اتىپ كەتكەنىنەن ەش حابارى جوق. جاكەنمەن ەرتەدەن دوس باتىر وعان وڭاشادا بولعان جاعدايدى ايتىپ, ەلدەن ءبىرجولاتا كەتىپ بارا جاتقانىن, ەندى ءبىرىن-ءبىرى كورمەيتىنىن, سوڭعى كەزدەسۋى ەكەنىن ەسكەرتىپ, ءبىراز مۇڭ-شەرىن تارقاتادى. شاما كەلسە, كورشى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ بىرىنە, بولماسا قىتاي اساتىندىعىن سول ءۇشىن ءتىل بى­لەتىن مىنا ەكى تاتاردى وزىمەن الا كەلە جاتقانىن ايتادى. تاتارلار كەيكىگە «قىتايعا كە­تىپ بارا جاتىرمىز» دەپ ءبىر ءسوزدىڭ رەتىندە ايتىپ قالسا كەرەك.

ول كەزدە ۇلىتاۋدان باستاۋ الاتىن جىلانشىق وزەنىنىڭ بويى سىڭسىعان ەل. الدىمەن جازالاۋشى توپ راحمەت بايدىڭ اۋىلىنا كەلىپ, ەل ادامدارىنا كەيكى باتىردىڭ قاشىپ وسى وڭىرگە كەلگەنىن ايتىپ, سونى تاۋىپ بەرۋىن تالاپ ەتەدى. اۋىلداعى ەر ازاماتتاردى ءبىر جەرگە جيناپ, ولاردان جەكە-جەكە جا­ۋاپ الادى. جازالاۋشى وترياد ىشىندە تاتار سولداتى بولعان. وسى قىسپاقتان كەيىن ەكى اتىنان بىردەي ايىرىلعان قارابايدىڭ اسقارى مەرگەننىڭ اۋىلعا كەشتەتە كەلگەنىن, ونىڭ ەكى اتىن قورقىتىپ الىپ, جانىنا ەرىپ جۇرگەن ەكى تاتارعا بەرگەنىن ايتادى. ءسويتىپ, جازالاۋشى وترياد باتىردىڭ جالاۋلىدا جاكەننىڭ ۇيىندە جاتقانىن بىلەدى.

ەل قالىڭ ۇيقىعا كەتكەن شاق­تا جازالاۋشى وترياد مانا­عى اۋىلداعى 10-15 ەر ادامدى الدى­نا وققاعار ەتىپ سالىپ, جا­­لاۋ­لىدا وتىرعان سۇتەم­گەن­­نىڭ جاكەنىنىڭ قىزىل ءۇيىن قورشايدى. بۇل ءۇي راحمەت اۋى­لى­نان سولتۇستىك-شىعىسقا قا­راي ۇلكەن ەكى قىردىڭ استىندا «جالاۋلى» سايىنىڭ بەرگى ءيىرىمنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان. ەسىك الدىندا سۋى تۇششى ۇلكەن قارا سۋ بار.

تاڭ الدىندا ۇزاق جولدان شارشاپ, قاجىپ ۇيىقتاپ جاتقان باتىر توبى جازالاۋشىلاردىڭ كەلگەنىن سەزبەيدى. تەك اتتىڭ دۇبىرىنەن ايى-كۇنىنە مەرزىمى جەتىپ وتىرعان اقجان سۇلۋ ويانىپ كەتىپ, «باتىر جاۋ كەلىپ قالدى» دەپ ەرىن وياتادى. سويتسە, كۇ­زەتكە قويعان ءىنىسى شۇبار ۇيىق­تاپ قالعان.

باتىر اتىپ تۇرىپ مىلتىعىن وق­تاپ ەسىككە ۇمتىلادى. بۇل كەزدە جەلياەۆ ەسىككە دە, تەرەزەگە دە وزدەرى قورقىتىپ ايداپ كەل­گەن اۋىل ادامدارىن قالقان ەتىپ ۇستاپ تۇرعان. سونى كورگەن كەيكىنىڭ اتۋعا شاراسى بولماي, جازىقسىز جانداردىڭ قانىن جۇكتەۋگە ءداتى بارمايدى. وسىلاي ءارى-ءسارى قىم-قۋىت شاقتا سىرتتان جەلياەۆتىڭ: ء«اي, كەيكى, ءوز ەركىڭمەن بەرىلىپ, مىلتىعىڭدى تاستاپ, دالاعا شىق. ءۇي تولىق قورشاۋدا, ەندى ەشقايدا قاشا المايسىڭ» دەگەن ءسوزى ەستىلەدى.كەيكى ورىسشا تۇسىنبەي, جانىندا تۇرعان ەكى تاتاردان: «اناۋ, نە دەپ ايعايلاپ تۇر؟» دەپ سۇ­رايدى. تاتارلار وعان ء«ۇيدى قور­شاپ العانىن, ەگەر بەرىل­مە­سە, ءۇيدى جارىپ جىبەرەمىز دەپ» ايتىپ جاتىر دەيدى. بىراق باتىر سوڭعى دەمى قالعانشا بەرىلمەي, «اتىسىپ ولەمىن» دەپ سەرت بايلايدى. تاتارلار وترياد باسشىسىنا كەيكىنىڭ ءسوزىن جەتكىزەدى. جەلياەۆ تاتارلاردىڭ باتىرمەن بىرگە تۇرعانىن ءبىلىپ, ولاردان «كەيكى قايدا تۇر؟» دەپ سۇرايدى. ولار مەرگەننىڭ دالاعا شىعار ەسىككە جاقىن تۇرعانىن ايتادى. وسى كەزدە جەلياەۆ ول ەكەۋىنە «كەيكىنى ەسىككە يتەرىپ جىبەرسەڭدەر» بوستاندىق بەرەمىز دەيدى. ول ءسوزدى باتىر تۇسىنبەيدى. وسى كەزدە ەكى تاتار كەيكىگە جا­قىنداپ «سىزگە بەرىلسىن دەپ جاتىر» دەپ ەكەۋلەپ جەيدە دامبالمەن ەسىككە تاياۋ تۇرعان باتىردى سىرتقا يتەرىپ جىبەرەدى. مەرگەن بارىپ ەسىككە سوعىلادى. وسى كەزدە سىرتتا اڭدىپ تۇرعان سولداتتار ەسىكتى كوزدەپ اتادى. كەيكىنىڭ كىندىگىنەن تومەن وق ءتيىپ, ول كورپەنى ىشىنە وراپ شالقاسىنان قۇلايدى. ءۇي ءىشى ازان-قازان بو­لادى. سول ۋاقىتتا تاتارلار كەيكى ء«ولدى» دەپ سىرتقا اي­عاي ساپ, مانادان ۇيگە باسىپ كى­رە الماي تۇرعان سولداتتار ەسىكتى ءبىر تەۋىپ, ىشكە ساۋ ەتەدى. كەي­كى كورپەنى دەنەسىنە وراپ شالقاسىنان قۇلاعان. ونى سول كورپەسىمەن قوسا سۇيرەپ دالاعا الىپ شىعادى. ايى-كۇنى جەتىپ وتىرعان اقجان سۇلۋدى سول جەردە اتىپ ولتىرەدى. ءىنىسى شۇباردى دا اتىپ تاستايدى. سونداي-اق ەكى تاتاردىڭ دا كوزىن جويادى.تۇندە اتىس بولعاندا سۇتەمگەننىڭ جا­كەنىنىڭ 1911 جىلى تۋعان قىزى ءبيبىجامالدىڭ سول جاق ايا­عىنىڭ قالىڭ ەتىنە وق تيگەن. بۇل كىسىنى كوزىمىز كوردى, وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى دۇنيەدەن وزدى. جاكەننىڭ ءۇيىن قورشاۋعا قالقان ەتىپ الىپ بارعان ادامنىڭ ءبىرى, اكەمنىڭ ءىنىسى, سول كەزدە 25 جاستاعى جى­گىت سەيتقاسىم جامبۇل ۇلى دا بولعان. سول كىسى كەيكىنى ۇي­دەن كورپەسىمەن قوسا سۇيرەپ شى­­عارعانىن, باتىردىڭ ايەلى اق­جاندى اتىپ, ءىشىن جارعانىن, ءىنىسى شۇباردى, تاتارلاردى ات­قانىن ءوز كوزىمەن كورگەن. مەن وسى اڭگىمەنى سول كىسىنىڭ اۋزىنان ەستىدىم. اۋزى اۋىر, ارتىق اۋىز ءسوز قوسپايتىن, پاراساتتى ادام ەدى.

جەرگىلىكتى حالىق ولگەن ازا­­­ماتتاردى اق جۋىپ, ارۋلاپ كومۋ­گە, جازالاۋشى وترياد­تان قور­­قىپ, جاكەن ءۇيىنىڭ جوعارعى جا­­عىنداعى يىرىمدەگى جىراعا اپا­رىپ بەتىن جابادى. باتىردىڭ دە­نەسى دە وسى جەرگە جەرلەنگەنىن قارت­تاردىڭ ءبارى ايتاتىن. 1964 جىلدىڭ جازىندا جەزقازعان قالاسىنان باتىردىڭ اعايىنى ءابۋ قاراقوجين دەگەن كىسى كە­لىپ, كەيكىنىڭ كوزىن كورگەن قا­ريالاردى جيناپ, اس بەرىپ, قۇران وقىتىپ, باتىردىڭ جاتقان جەرىن تەمىر شارباقپەن قورشاپ, باسىنا بەلگى قويدى.

ءشوپتىباي ءبايدىلدين,

ولكەتانۋشى

قوستاناي وبلىسى