كەيىنگى كەزدە مونوپولياسىزداندىرۋ تۋرالى ايتىلىپ جۇرگەن اڭگىمەلەر اياسىندا قازاقستان ەكونوميكانىڭ تۇتاس سالالارىنداعى ارامتاماق وپەراتورلار مەن باسقا دا قۇرىلىمداردان نەگە ارىلا الماي وتىر؟ وسى كوكەيكەستى ساۋالعا ەكونوميست ايدارحان قۇسايىنوۆتىڭ جاۋاپ بەرۋىن سۇراعان ەدىك.
– ءسىز «قازاقستان ەكونوميكاسى» اتتى كىتابىڭىزدا ۇلتتىق يدەيانىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى جازدىڭىز. بۇگىندە ونىڭ وزەكتىلىگى بۇرىنعىدان دا ارتا تۇسكەن سياقتى. قازىرگى كەزەڭدە ول قانداي يدەيا بولۋى مۇمكىن دەپ ويلايسىز؟
– ءبىرىنشى كەزەڭدە بۇل الەۋمەتتىك باعدارلانعان قازاقستان بولۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىن. ياعني بارلىق ادام ءۇشىن قالىپتى ءومىر.
– ال قانداي رەفورمالار ەڭ جاقسى ناتيجە بەرەر ەدى؟
– بىرىنشىدەن, ۇلتتىق ۆاليۋتانى نارىقتىق باعامعا كەلتىرۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, بيزنەستى قولداۋ ساياساتىنان باس تارتۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن ەداۋىر كەڭەيتۋ.
– مىسالى...
– مىسالى, مەكتەپتەردى ەشقانداي مەملەكەت-جەكەشەلىك سەرىكتەستىكسىز سالۋ كەرەك. بۇل رەتتە وقۋشىلار تاماقتاندىرىلۋعا جانە قوعامدىق كولىكتە اقىسىز جۇرۋگە ءتيىس. ياعني ءسىز بيزنەستى قولداۋدان باس تارتىپ, مەكتەپ وقۋشىلارىن تاماقتاندىرۋدى باستاعاندا ول دا سونشاعا تۇسەدى.
– قازىرگى كەزدە اسا ءمان بەرىلمەي تۇرعان يدەيالاردىڭ ءبىرى – مونوپولياسىزداندىرۋ. ول تۋرالى پرەزيدەنت ايتتى, جاقىندا ءتيىستى كوميسسيا جۇمىس ىستەي باستادى. راس, بۇل رەتتە نەگىزسىز جەكەشەلەندىرىلگەن وبەكتىلەردى, ينفراقۇرىلىمدى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. بىراق باسقا سالالار دا ءتيىستى شەشىمدەردى تالاپ ەتەدى. قاراپايىم ادامداردى دا, بيزنەسمەندەردى دە اشۋلاندىرعان فاكتورلاردىڭ ءبىرى – ءىس جۇزىندە ءارتۇرلى سالانى مونوپوليالاندىرىپ العان وپەراتورلىق قۇرىلىمداردىڭ بولۋى. ماسەلەن «وكج وپەراتورى» نەمەسە بىرنەشە رەت جانجالعا ۇشىراعان «سق فارماتسيا». ياعني ءبىرىنشى كەزەكتە قانداي سالالاردى تازارتۋ كەرەك؟
– ەڭ الدىمەن بارلىق وپەراتوردى قىسقارتىپ تاستاۋ كەرەك. ويتكەنى ولاردىڭ ءمانى جوق جانە بۇل ءۇشىن كوميسسيا قۇرۋ دا مىندەتتى ەمەس. قازاقستاننىڭ ماسەلەسى دە, مىنە, وسىندا. نەلىكتەن وپەراتور پايدا بولادى؟ سەبەبى مەملەكەت ءبىر جاعىنان رەتتەۋمەن اينالىسقىسى كەلەدى, ال ەكىنشى جاعىنان, قاتتىراق ايتساق, بيزنەسكە قاتىسقىسى دا كەلەدى.
«سق فارماتسيا» ءۇشىن باعانى تومەندەتۋدىڭ قاجەتى جوق. بىرىنشىدەن, قالىپتى, زاڭدى تۇردە رەتتەلگەن ساتىپ الۋدى قالاي جۇرگىزۋ كەرەكتىگى تۋرالى ويلانىڭىز. ەكىنشىدەن, مۇنداي وپەراتورلار ارقىلى قانداي دا ءبىر سۋبسيديا جاساۋدىڭ قاجەتى جوق. ەگەر ءسىز قالىپتى الەۋمەتتىك قازاقستان تۋرالى ويلاساڭىز, جەكەلەگەن باعىتتاردا سۋبسيديا تاراتپايسىز. ياعني وپەراتورلار يدەياسى وزىنەن-ءوزى جوققا شىعادى.
– بىراق مۇنداي وپەراتورلار اقشانى ءبىر ارنا ارقىلى وتكىزىپ, ونى بىرەۋدىڭ جەكە قالتاسىنا ءتۇسىرۋ ءۇشىن دە پايدا بولاتىنى بارشاعا تۇسىنىكتى سياقتى...
– ءدال سولاي.
– مينيسترلەر مۇنداي تاجىريبەدەن باس تارتۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ءبىر مىسال, وتكەن جىلدىڭ وزىندە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى «مولشەرلەمەلەردى ەسەپكە الۋ ورتالىعى – مەو» وپەراتورىن قۇرىپ, وسى سالانى ءىس جۇزىندە مونوپوليالاندىرۋعا تىرىستى جانە ونداعان ميلليارد تەڭگە تولەم جۇيەلەرى نارىعىنا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرىنىڭ قالتاسىنا تۇسە جازدادى. ءسويتىپ, تولەم جۇيەلەرى مەن تەرمينالداردىڭ بۇكىل سالاسىن دالادا قالدىرۋ ارەكەتى جاسالدى. وسى جوبانى «سۇيرەپ وتكىزۋگە» تىرىسقاندارعا قاتىستى تەرگەۋ جۇرگىزىلۋگە ءتيىس ەمەس پە؟
– مۇنداي «مەو» – قاي سالادا بولسىن جەتكىلىكتى جەكە جاعداي. مينيسترلەر بۇل ماسەلەنى باسقاشا شەشە المايدى. ءبىر نارسەنى وزگەرتۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ساياساتتى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەك. ياعني ەكونوميكالىق ويلاۋدىڭ قازىرگى پاراديگماسىندا وپەراتورلار ەشقايدا كەتپەيدى. ولار ءتۇرىن وزگەرتۋى, ءبولىنۋى, شوعىرلانۋى مۇمكىن, بىراق ولار – قازىرگى يدەولوگيانىڭ ءبىر بولىگى.
– سوندا ولار بيزنەس پەن مەملەكەت اراسىنداعى مونوپوليست «توسەمدەر» بولىپ قالا بەرە مە؟
– البەتتە. مەن قازىرگى ەكونوميكالىق تۇجىرىمداماعا سۇيەنە وتىرىپ, تاعى ءبىر رەت قايتالاپ ايتامىن: بۇل «توسەمدەر» قولدانىستاعى ساياساتتىڭ قۇتىلا المايتىنداي قۇرالى.
– ازىرگە ەلدە جاڭا ەكونوميكالىق فورماتسيا ورناماعان كەزدە قولدا بار جانە ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان وسىنداي قۇرىلىمداردىڭ ءبارىنىڭ قازاقستاننىڭ مۇقتاجدىقتارىنا نەمەسە قانداي دا ءبىر جەكە مۇددەلەرگە قانشالىقتى قىزمەت ەتەتىنىن تەكسەرۋدىڭ قاجەتى بار ما؟
– ارينە, تەكسەرۋ كەرەك. ول ءۇشىن ەسەپ كوميتەتى مەن قاپتاعان مەملەكەتتىك ورگاندار بار. تەكسەرۋ, سازايىن تارتقىزۋ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ بار-جوعىن قاراۋ قاجەت. قازىر ءسىز وسىنداي ەكونوميكالىق ساياساتتى قولداي بەرەسىز, وندا وسىنداي وپەراتورلار بولا بەرەدى جانە ولارمەن شەكسىز كۇرەسىپ, جاڭالارىن جاسايسىز, اۋىستىراسىز, تاراتاسىز نەمەسە تەك ەكونوميكالىق ساياساتتى وزگەرتەسىز. سوندا بۇل نارسە وزىنەن-ءوزى جوعالىپ تىنادى.
مەن سىزگە ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. ەگەر ءسىز ىلعال سۇيەتىن وسىمدىكتەردەن باقشا وتىرعىزۋدى ۇيعارساڭىز, بىراق الدەبىر سەبەپپەن قىردا تۇرساڭىز, وندا سۋ سورعىسىز ەشتەڭە جاساي المايسىز. باقشانى باپتاي ءجۇرىپ, ءسىز ارقاشان سول سورعىلاردى جوندەۋگە, جوعارى ساپالى سورعىلاردى ىزدەۋگە, ولاردى اۋىستىرۋعا ءماجبۇر بولاسىز. بىراق ءسىز: «مەن ودان دا باقشانى قىرعا ەمەس, ويپاتقا وتىرعىزايىن, سوسىن وزەننەن كانال تارتىپ, سۋ وزدىگىنەن اعىپ كەلەتىن قىلايىن», دەي الاسىز عوي. سوندا سۋ سورعىسى تۋرالى ويدان دا ءبىرجولا قۇتىلاسىز, ويتكەنى ول مۇلدەم قاجەت بولماي قالادى.
ەسەن قاناتباەۆ