ستالين ماراپاتتاعان قازاق

جوعارىداعى باس قولباسشى بۇيرى­عى­نىڭ قازاقشا تولىق ءماتىنى رەسپۋبليكا ءۇنى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1945 جىلعى 25 تامىز كۇنگى سانىندا جاريالانىپ, جارلىقتا اتى اتالىپ, ءتۇسى تۇستەلگەن ادامداردىڭ قۇرمەتىنە 23 كۇنى ساعات 22.00-دە ماسكەۋدىڭ قىزىل الا­ڭىندا مەرەكەلىك ساليۋت اتۋ جايلى ۇكىم ەتكەن ەكەن.

وسىنداعى باس قولباسشى ءستاليننىڭ ماراپاتتاۋ تىزىمىندە جالعىز قازاق, موڭ­عوليالىق گەنەرال ءمۇدارىس ۇلى جاي­سا­­نىپتىڭ اتى اتالىپتى (پريكازى ۆەر­حوۆ­نوگو گلاۆنوكوماندۋيۋششەگو ۆ پە­ريود ۆەليكوي وتەچەستۆەننوي ۆوينى سوۆەتسكوگو سويۋزا: سبورنيك. – م.: ۆوە­نيزدات, 1975. س. 514–519). ويتكەنى بۇل ازامات جاپونياعا قارسى كەڭەس-موڭ­عول اسكەرلەرىنىڭ بىرىككەن مايدانىندا موڭعوليا اۋە كۇشتەرىنىڭ باس قول­باس­شىسى رەتىندە قاتىسقانى بەلگىلى.

وسى ورايدا قازاق ۇلانى جايسانىپ ءمۇدارىس ۇلى جايلى ءباسپاسوز بەتتەرىندە قاداۋ-قاداۋ جازبالار جاريالانىپ ءجۇر. بىراق مۇندا ايتىلعان دەرەكتەر اۋىزەكى اڭگىمە جەلىسىنەن الىنعاندىقتان, ناقتى تاريحي قۇجاتتارعا ءزارۋ ەدىك. جۋىقتا قولىمىزعا اسكەري تاريحشى ب.داباس­ۇرە­ننىڭ اۆتورلىعىمەن 1984 جىلى ۇلانباتىر قالاسىندا جارىق كورگەن «گەنەرال جايسانىپ» اتتى 100 بەتتىك شاعىن كىتاپشا كەلىپ ءتۇستى. بۇل شىعارما بۇعان دەيىن شەكتەۋلى قۇپيالىق ماڭىزعا يە بولۋىنا بايلانىستى كوپشىلىك وقىر­مان­عا جەتپەگەن ەدى.

ەندەشە جوعارىداعى كىتاپتا جازىل­عان تاريحي قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ, قازاق گەنەرالىنىڭ بۇعان دەيىن جالپاق جۇرت­­قا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ءومىر جولىن تاپسىرلەۋ تاسىلىمەن بايانداۋدى ءجون كوردىك: – 1927 جىلى موڭعول مەم­لە­كەتتىك كىشى قۇرال باسقارماسىنىڭ شەشى­مىمەن قوشۋىن باستىقتارىنىڭ ءبى­­لىم-بىلىگىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا, ماس­­كەۋ قالاسىندا كۋتۆ-تىڭ جانىنان اشىل­عان «قوشۋىن باستىقتارىن دايىن­داي­تىن» بىرجىلدىق كۋرسقا ماماندار جى­بە­رۋ ماسەلەسى قولعا الىندى, – دەپ جازادى اۆتور.

مۇنداعى «قوشۋىن» دەپ وتىرعانى – 1925 جىلدان باستاپ, موڭعول ەلىندە ورناعان اكىمشىلىك بىرلىك. ۇلكەن تاريحشى يسلام قابىش ۇلى 1980 جىلى ولگەي قالاسىندا جارىق كورگەن «موڭ­عو­ليا قازاقتارىنىڭ تاريحى» اتتى مونو­گرا­فياسىنىڭ 178-ءشى بەتىندە: «1925 جىلى موڭعوليانىڭ قوبدا ولكەسىنە باعىنىشتى بولعان قازاقتاردىڭ اكىم­شى­لىك بىرلىگى ەجەلگى مانجى-قىتاي تا­عايىن­­داعان ۇكىردايلىق جۇيەدەن قو­شۋىن بولىپ وزگەردى. قازاقتار مەكەندەگەن ولكە العاشىندا: شەرۋشى, قوشاق, بوتاقارا, شىبارايعىر, بايقادام اتتى بەس قوشۋىنعا ءبولىنىپ, قوشۋىن ىشىنەن زاڭگىلەر ءبولىپ-ءبولىپ باسقاردى. مىسالى, بوتاقارا قوشۋىنى ءوز ىشىنەن: سەكەل, تايلاق, قانكەلدى, بازازقۇل زاڭگىسى بولىپ ءبولىندى», دەيدى.

ءسويتىپ, جوعارىداعى جاڭادان ورناعان اكىمشىلىك بىرلىكتەرگە كادر دايارلاۋ  ماق­ساتىندا: 1929 جىلدىڭ تامىز ايىن­دا قوبدا ايماعىنا قاراستى قازاق قوشۋن­دارىنان ىرىكتەلىپ الىنعان قازاق جاس­تارى – ر.ءجۇنىسحان, د.جەڭىسحان, ك.شاكىرباي, و.ماحابىل, ءو.توقتىباي, ك.شاريپتەرمەن بىرگە م.جايسانىپ تا كۋتۆ-قا وقۋعا اتتانادى. 1930 جىلى بىرجىلدىق كۋرس­تى ويداعىداي بىتىرگەن جايسانىپ ەلگە قايتپاي كۋتۆ-تىڭ دايىندىق بولىمىنە قابىلدانادى. بۇل وقۋ العاشقى «قوشۋىن باستىقتارىن دا­­يىندايتىن» بىرجىلدىق كۋرسقا قاراعاندا باسقاشا ەدى. مۇندا كوممۋنيستىك پارتيا تاريحى, ورىس ءتىلى, ماتەماتيكا قاتارلى كۇردەلى پاندەر وقىتىلاتىن. بۇل جاعداي بۇعان دەيىن ەشقانداي وقۋ-توقۋ كورمەگەن جايسانىپقا وڭاي بولماعان ءتارىزدى. ونىڭ سىرتىندا ورىس ءتىلىن تولىق مەڭ­گە­رۋ ماسەلەسى تاعى بار. ءسويتىپ, 1931 جىلى كۋتۆ-تىڭ دايىندىق ءبولىمىن بىتىرگەن جاكەڭ تامبوۆ قالاسىنداعى اتتى اسكەر ۋچيليششەسىنە وقۋعا اتتانادى.

1934 جىلى اتتى اسكەر ۋچيليششەسىن ويداعىداي تامامداعان جايسانىپ ءمۇدارىس ۇلىنا موڭعول ۇكىمەتى ورەنبۋرگ قالا­سىنداعى ۇشقىشتار دايارلايتىن ۋچيليششەگە وقۋعا كەلگەن موڭعول جىگىت­تە­رىنە اۋدارماشى-ۇستاز بولۋ مىندەتىن جۇكتەيدى. ءبىر قىزىعى, العىر جىگىت اۋدا­رماشى-ۇستاز بولىپ ءجۇرىپ-اق اس­كە­ري ۇشقىش ماماندىعىن يگەرىپ الادى. بۇل مەكتەپتى 1937 جىلى بىتىرگەن جايسانىپتى ۇشقىشتار ۋچيليششەسىنىڭ كوميسسارى ي.د.كوبياكين شاقىرىپ الىپ: ء«سىزدىڭ ۇشۋ ءتاسىلىن يگەرۋدەگى شەبەرلىگىڭىز بەن ورىس ءتىلىن ەركىن مەڭ­گەرۋىڭىز ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سون­دىق­تان تۋىسقان موڭعول ماماندارىن دايارلاۋ ىسىنە قاجەت بولاسىز» دەپ ۋچيليششەگە ۇيرەتۋشى-ۇشقىش رەتىندە جۇمىسقا قابىلداپ, قىزىل ارميانىڭ لەيتەنانتى شەنىن بەرگىزەدى. جايسانىپپەن بىرگە ۇشقىشتار مەكتەبىن بىتىرگەن: گومبوجاۆ, گ.جيگجيد, س.لحامسۇرەن, م.وسور, ل.چوگ­سام­جاۆ تاعى باسقا ۇشقىشتار ەلى­نە اتتا­نىپ كەتەدى.

شىعىستا جاپون ميلليتاريستەرىنىڭ قاۋپى كۇشەيگەن 1939 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ۇشقىش جايسانىپتى مارشال چويبالسىن موڭعولياعا شاقىرىپ الىپ, ۇشقىشتار دايىندايتىن مەكتەپ اشۋ جايلى تاپسىرما بەرىپ, ەڭ اۋەلى ەسكادريليا باستىعىنا تاعايىندايدى. لەيتەنانت شەنىن كاپيتانعا كوتەردى. كوپ كەشىكپەي اۋە قورعانىس كۇشىن باسقارۋ مىندەتىن جۇكتەيدى. 1939 جىلى ناۋرىز ايىندا مەملەكەتتىك كىشى قۇرال باس­قا­راماسىنىڭ شەشىمىمەن ۇشقىشتار مەكتەبىن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ قا­راۋىنا بەرىپ, اسكەري ۇشقىش دايىنداۋ ىسىنە جايسانىپتى جاۋاپتى ەتىپ تاعايىندايدى. ارادا ءۇش اي وتكەن سوڭ قازاق بالاسىن اۋە كۇشتەرى قور­عا­نىسىنىڭ باس قولباسشىلىعىنا تاعايىن­داپ, پولكوۆنيك شەنىن بەرەدى. اسكەري تاريحتا ەكى جىلدىڭ ىشىندە (1937-1939) لەيتەنانت شەنىنەن تىكە پولكوۆنيك شەنىنە كوتەرىلگەن ادام از شىعار. كە­شىك­پەي 1939 جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ 11 كۇنى حالقىن-گول مايدانى باستالادى. مايدانعا موڭعوليا اۋە كۇشتەرىنە قوسباسشىلىق جاساعان جايسانىپقا موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەل­سىزدىك العانىنا 18 جىل تولۋ داتاسىنا وراي 1939 جىلدىڭ 11 شىلدە كۇنى سول تۇستا گەنەرال-مايور دارەجەسىمەن بىردەي «بريگادا كومانديرى» اتاعى بەرىلەدى. وسىعان قاراعاندا بۇل تۇلعا كەڭەستىك داۋىردە «گەنەرال» اتاعىن العان العاشقى قازاق ازاماتى بولۋى عاجاپ ەمەس.

ناتيجەسىندە, بريگادا كومانديرى جاي­سانىپقا مەملەكەتتىڭ شىعىس شەكاراسىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان جاپونيا ميل­ليتاريستەرىنە سوققى بەرۋ تاپسىرماسى جۇكتەلەدى. وسى ءبىر اۋىر مىندەتتى ورىنداۋ بارىسىندا وعان كەڭەستىك تاجىريبەلى اسكەري ۇشقىشتار شوركوۆ, كومەنداتوۆ, كۋرباتوۆ, سەمەنوۆ, ۆي­نو­گرادوۆ تاعى باسقالار كومەككە كەلەدى. تاريحتا «حالقىن-گول مايدانى» دەگەن اتپەن بەلگىلى بۇل مايداندا تاريحتا تۇڭعىش رەت جايسانىپ جاۋعا قارسى تۇنگى اۋە شابۋىلىن ۇيىمداستىردى.

وسى شايقاسقا قاتىسقان ارداگەر ۇشقىشتىڭ ەستەلىگىندە, تۇنگى شايقاسقا ازىرلىك اياقتالعاننان كەيىن پولك مايدان انتىن كوتەردى. بارلىعىمىزدىڭ اتىمىزدان اۋە كۇشتەرىنىڭ باس قول­باس­شى جايسانىپ: «جاۋ جاعادان العان قازىرگىدەي قيىن كەزدە وتان الدىندا انت بەرەمىز. موڭعول حالىق رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ تاۋەلسىزدىگىن, ءبىر ۋىس توپىراعى مەن ءبىر ۇرتتام سۋىن قاسىق قانىمىز قال­عانشا قورعايمىز. موڭعول حالىق ار­مياسىنىڭ جاۋىنگەرى رەتىندە, قارۋ-جاراعىم مەن قاسىمداعى جاۋىنگەر جولداستارىمدى جاۋىز جاۋدىڭ وعىنان قورعايمىن!» دەپ كۇڭىرەنە وقىدى. قولباسشىمەن بىرگە پولك كومانديرى ز.بور, كوميسسار ت.شاعدىرسۇرەن, شتاب باستىعى ا.داعبا, پارتيا ۇياسىنىڭ باستىعى گ.بيامبىجابتار دا انت بەردى. انت بەرۋ ءراسىمى اياقتالعان سوڭ, جايسانىپ ءمۇدا­رىس ۇلى ءسوز سويلەپ, كوپشىلىككە سوعىس جاعدايىن مالىمدەپ, كۇللى قۇرى­لىمدى قاتاڭ تارتىپكە شاقىردى. انت بەرگەن كۇننىڭ تۇنىندە شابۋىلعا كىرىستىك. ەڭ اۋەلى بارلىعىمىز شاشىمىزدى تاقىر­لاتىپ الدىرىپ, اسكەري قۇجات­تا­رى­مىزدى ۇيگە قالدىردىق. ماتادتان حامىرداباعا دەيىنگى 300 شاقىرىمعا 2 ساعاتتا ۇشىپ جەتتىك. جايسانىپ تۇڭگى شابۋىلعا اتتانعان 9 ۇشاقتى ءۇش-ۇشتەن جىكتەدى. ءبىرىنشى توپقا ءوزى باسشىلىق جاسادى. ەكىنشى توپتى ورىس ۇشقىشى كومەنداتوۆ باسقارسا, ءۇشىنشى توپتى ز.بور باسقاردى, دەپ جازىپتى (ب.دابا­سۇ­رەن «گەنەرال زايسانوۆ», ۇلان­با­تىر – 1984 ج. – 34 بەت).

حالقىن-گول مايدانى كەزىندە قى­زىل ارميا تاراپىنان موڭعول اۋە قورعانىسىنا ي-15 ماركالى جويۋ­شى ۇشاق بەرىلەدى. بۇل ۇشاقپەن ەڭ اۋەلى جايسانىپتىڭ ءوزى ۇشىپ كورىپ, باسقالاردى ۇيرەتكەن ەكەن.

سونداي-اق مايدان قولباسشىسى گ.ك.جۋكوۆ گەنەرال جايسانىپتىڭ تۇنگى شابۋىلىن قولايلى دەپ كورىپ قى­زىل ارميانىڭ 57-ءشى كورپۋسىنا «تۇنگى اۋە شايقاسىنا ىرىكتەلگەن ۇش­قىش­تاردى قاتىستىرۋ» جايلى رەسمي حات تۇسىرەدى. ناتيجەسىندە, بۇعان دەيىن سان سوعىستى باستان كەشىرگەن كە­ڭەس­تىك ەڭ تاڭداۋلى 21 ۇشقىش ىرىكتە­لى­نەدى. وسىلاردىڭ 11-ءى كسرو باتىرى ەدى. ولار: ا.ي.گۋسەۆ, ن.س.گەراسيموۆ, س.ي.گريتسەۆەتس, ۆ.ۆ.زۆەرەۆ, س.پ.دەنيسوۆ, ي.ي.دۋشكين, پ.ت.كوروبكوۆ, ي.ا.لاكەەۆ, يا.ۆ.سمۋششكەۆيچ, ۆ.ي.شەۆچەنكو, گ.پ.كراۆ­چەنكو.

ءسويتىپ, 1939 جىلى حالقىن-گول مايدانىندا كەڭەس-موڭعول اسكەرلەرى جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن, قازان توڭ­كەرىسىنىڭ 22 جىلدىق مەرەكەسى كۇنى (11 قاراشا) ۇلانباتىر اسپانىندا جايسانىپ پەن كەڭەستىك ۇشقىش جاروۆ ەكەۋى حالىققا اۋە شايقاسىن كورسەتەدى. ودان كەيىن 1945 جىلى 9 مامىر كۇنى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ جەڭىس مەرەكەسىنە وراي ورتالىق الاڭعا جينالعان قاراقۇرىم حالىقتىڭ كوزىنشە گەنەرال جايسانىپ پەن ورىس ۇشقىشى پ.ا.بوبكو اۋە شايقاسىنان ەتيۋدتەر كورسەتىپ, سوڭىندا جايسانىپ ءوزى جەكەدارا بوچكا تارتۋ, اۋەدە شىر اينالۋ, تىك شانشىلۋ سياقتى كەرەمەت كورىنىستەردى حالىققا تاماشالاتادى.

موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسى مي­نيس­ترلەر كەڭەسىنىڭ 1944 جىلى 28 ءساۋىر كۇنگى 52-ءشى قاۋلىسىمەن جايسا­نىپ­قا رەسمي تۇردە اسكەري جوعارى شەن «گەنەرال-مايور» بەرىلەدى. ناتيجەسىندە, قازاق ازاماتى 1945 جىلعى كۆانتۋن ارمياسىنا قارسى جورىققا گەنەرال شەنىمەن قاتىسىپ, مايداندا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن باس قولباسشى ءستاليننىڭ ماراپاتىنا يە بولادى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتال­عان­نان كەيىن ج.ءمۇدارىس ۇلى 1948 جىلى يۋ.گاگارين اتىنداعى اۋە كۇشتەرى اكادەمياسىنا وقۋعا بارادى. 1951 جىلى كوماندالىق شتاب باسقارۋدىڭ جوعارى دارەجەلى № 744500 ديپلومىن الادى. قوبدا بەتى قازاقتارى ءۇشىن ۇلكەن تاريحي مەرەكە 1950 جىلى ۇلتتىق باي-ولكە ايماعى ورناۋىنىڭ 10 جىلدىق تويى بەلگىلەنەدى. وسى توي ۇستىندە باي-ولكە توپىراعىنا العاش رەت ۇشاق قونادى. تەمىر پىراق يەسى – وسى ولكەنىڭ ءتول تۇلەگى گەنەرال جايسانىپ ءمۇدارىس ۇلى ەدى.

جاكەڭ جارىقتىق 1967 جىلى 19 قاراشا كۇنى ۇلانباتىر قالاسىندا دۇ­ني­ە­دەن ءوتتى. مارقۇم گەنەرالدىڭ قا­زا­سى جايلى باي-ولكەلىك تاريحشى شى­ناي راحمەت ۇلى: «گەنەرال جايسانىپ ءمۇدا­رىس ۇلى اۋرۋحانا قابىرعاسىنا سۇيە­نىپ تىك تۇرعان كۇيىندە قايتىس بولدى. قىران شىڭدا ولەدى دەۋشى ەدى. قۇرمەتتى قاراۋىل ساپقا تۇرىپ, ۇكىمەت باسشىلارى باستارىن ءيىپ, مۇردەسى «كاتيۋشانىڭ» تۇعىرىنا قويىلىپ, وركەستر وينالىپ, الدەنەشە دۇركىن زەڭبىرەك اتقىلاپ, ۇلانباتىرداعى «التىن بەسىك» زيراتىنا جەرلەندى» دەپ جازىپتى.

باتىر اتامىزدىڭ ومىردەن وتكە­نى جايلى موڭعوليا ۇكىمەتى مەن پار­تياسىنىڭ ورتالىق ورگانى «ۇنەن» (اقيقات) گازەتىنىڭ 1967 جىلعى 20 قارا­­شاداعى سانىندا باسىلعان قارالى حابار­دا: «م.زايسانوۆ جولداس 1910 جىلى باي-ولكە ايماعىنىڭ ۇلانقۇس سۇمىنىندا كەدەي مالشى قازاقتىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن سوتسياليزم ءىسى ءۇشىن سانالى ءومىرىن ارناعان ءبىزدىڭ قارت جاۋىنگەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى. موڭعوليا حالىق ارمياسىندا 25 جىل ەڭبەك ەتىپ, قاتارداعى جاۋىنگەردەن گەنەرال-مايور دارەجەسىنە كوتەرىلدى» دەپ بەلگىلەپتى.

ەكى دۇركىن (1939, 1945) مايداندا موڭعول اۋە كۇشتەرىنە قولباسشىلىق جاساعان قازاق گەنەرالى «سوعىس قىزىل تۋ» وردەنىمەن 3 دۇركىن, «سوعىس داڭقى» وردەنىمەن جانە «التىن جۇلدىز» وردەنىمەن 2 دۇركىن, كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ تورالقاسىنىڭ جارلىعىمەن «جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ» وردەنىمەن ما­راپاتتالسا, جايسانىپتىڭ ەرلىك داڭ­قىن ەستە ساقتاۋ ءۇشىن مونعول حالىق ارمياسىنىڭ 60 جىلدىق داتاسىنا وراي باي-ولكە ايماعى ۇلانقۇسىن سۇمىندىق 11 جىلدىق ورتا مەكتەبىنە جايسانىپ ءمۇدارىس ۇلىنىڭ اتى بەرىلدى.