سامبونىڭ سەركەسى زەكەن سۇلەيمەن ۇلى شايماردانوۆتى كەزىندە بارشا قازاق جانكۇيەرى قۇرمەت تۇتاتىن. ۇلى ابايدىڭ كىندىك قانى تامعان كيەلى توپىراقتا دۇنيەگە كەلگەن قازاقتىڭ قارشىعاداي عانا جىگىتى وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى ازيانىڭ الدى بولىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى دودالاردا اتوي سالدى. سپورتتىق كارەراسىن اياقتاعاننان كەيىن كوپشىلىك كوزىنەن تاسادا قالعان ساڭلاقپەن تاياۋدا كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سەمەيدە وتكەن قازاقستان چەمپيوناتىن تاماشالاۋ ءۇشىن سپورت كەشەنىنە ارنايى اتباسىن زەكەن شايماردانوۆپەن از-كەم اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ءسىزدىڭ حالىقارالىق ارەنادا اتوي سالعان كەزىڭىز بارشا جانكۇيەردىڭ جادىندا. سودان كەيىن كوپ ۋاقىت بويى كوپشىلىك نازارىنان تىس قالدىڭىز. ۇلكەن سپورتتان قول ۇزگەننەن كەيىن قانداي كاسىپپەن شۇعىلداندىڭىز؟
– مەن 2001 جىلى بوز كىلەممەن قوش ايتىستىم. ول كەزدە 30 جاستا ەدىم. بىردەن تۋعان جەرىمە ورالىپ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىستىم. باستاعان ءىسىم وڭعا باسقاننان كەيىن اتبەگىلىككە مىقتاپ دەن قويىپ, ۇلتتىق ونەرىمىزدى دامىتۋعا بەل شەشە كىرىستىم. اللاعا شۇكىر, نەسىبەسىز ەمەسپىن. مەن باپتاعان سايگ ۇلىكتەر تالاي جارىستا وزا شاۋىپ, سونىڭ ارقاسىندا ءبىراز ولجاعا كەنەلدىم. وزگە سىيلىقتاردى ايتپاعاندا, ءتۇرلى الامان بايگەلەرگە قاتىسىپ, ءۇش بىردەي تەمىر تۇلپاردى تىزگىندەدىم.
– سايگ ۇلىكتەرىڭىز دە ءوزىڭىز سەكىلدى قانداي دۇرمەككە سالسا دا وزا شابادى ەكەن. ولاي دەپ ايتۋىما نەگىز, ءسىز دە كەزىندە سالماعىڭىزدىڭ ازدىعىنا قاراماستان قازاق كۇرەسىنەن جالاۋى جەلبىرەگەن تالاي جاۋاپتى جارىستا تۇيە بالۋان اتانىپ, كوپشىلىكتىڭ قوشەمەتىنە بولەنگەن ەدىڭىز. ءتىپتى جەڭىل كولىك يەلەنگەنىڭىز دە ەسىمىزدە...
– مەن ءۇشىن 1997 جىل اسا تابىستى بولدى. سول جىلى ەكى بىردەي ءىرى جارىستا قانجىعام مايلاندى. ءبىرىنشىسى – شىعىس قازاقستان وبلىسىنا قاراستى ماقانشى اۋىلىندا ەلىمىزدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى تولەۋبەك شاكەنوۆتىڭ قۇرمەتىنە وتكەن تۋرنير. اتالعان جارىستا ءابسوليۋتتى سالماقتا توپ جارىپ, باس جۇلدەگە تىگىلگەن تەمىر تۇلپاردى تىزگىندەدىم. ەكىنشىسى – سەمەي قالاسىندا عۇلاما جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان ءدۇبىرلى دودا. بۇل جارىستا رۋسلان سەيىلحانوۆ, قۋانىش سالىقباەۆ جانە تاعى باسقا اپايتوستەر باق سىناعان ەدى. سولاردىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ شىعىپ, تۇيە بالۋان اتاندىم. ودان بولەك, ءابسوليۋتتى سالماقتا قازاقستاننىڭ سپارتاكياداسىندا باس جۇلدەنى ولجالاپ, تاعى باسقا ءتۇرلى تۋرنيرلەردە ولجاعا كەنەلدىم.
– وسى ورايدا مىنا ءبىر جايتقا كوڭىل اۋدارماي كەتۋگە بولماس: سول كەزدەرى ءسىزدىڭ سالماعىڭىز 65-68 كيلو شاماسىندا ەدى. سوعان قاراماستان تاۋەكەلگە بارىپ, الىپتارمەن ايقاستىڭىز. وزىڭىزدەن الدەقايدا اۋىر جانە ەڭسەلى بالۋانداردان ايلاڭىزدى اسىرىپ, تالاي دۇرمەكتە دارالانعانىڭىزعا ءدۇيىم جۇرت كۋا. قازاقتىڭ «كۇش اتاسىن تانىماس» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزى وسىندايدا ايتىلسا كەرەك...
– ءيا, ءدوپ باسىپ ايتتىڭىز. نەگىزى ماسەلە بىلەكتە ەمەس, جۇرەكتە. ارينە, قارا كۇشكە قانشا سالسام دا, سالماعى وزىمنەن 30-40 كيلو اۋىر بالۋانعا ءالىمنىڭ جەتپەيتىنى انىق. سول سەبەپتى دە كوبىنە-كوپ ايلاعا جۇگىنۋىمە تۋرا كەلدى. مەن ولاردىڭ ءوز ينەرتسياسىن وزدەرىنە قارسى پايدالاناتىنمىن. اپايتوستەر بار ەكپىنىمەن العا ۇمتىلعاندا, ءبىر-ەكى ءۇش مارتە تويتارىس بەرەمىن دە, تاعى ءبىر شابۋىلداعاندا وڭ جامباسىما كەلەتىن ادىسىمە سالامىن. كوپ جاعدايدا وسى ءتاسىلدىڭ ارقاسىندا جەڭىسكە جەتتىم. ەڭگەزەردەي قارسىلاستارىمنىڭ وزدەرى دە «قاقپانىما» قالاي تۇسكەندەرىن تۇسىنبەي, ابدەن اشۋ-ىزاعا بۋلىعاتىن.
– اباي ءوڭىرىنىڭ كونەكوز قاريالارىنىڭ ايتۋىنشا, ءسىزدىڭ اكەڭىز سۇلەيمەن دە كەزىندە جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋان بولعان دەسەدى. باتىلدىق پەن قايسارلىق, ورلىك پەن وجەتتىك سەكىلدى قاسيەتتەر سىزگە سول كىسىدەن جۇققان بولار؟
– تەك اكەم عانا ەمەس, مەنىڭ ارعى اتالارىم دا زامانىندا باتىرلىعى جانە باتىلدىعىمەن تانىلعان. ءتىپتى اجەمنىڭ ءوزى دە وتە قارۋلى كىسى بولعانى جايىندا كونەكوزدەردىڭ اۋزىنان اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەردى تالاي ەستىگەنمىن. ەرتەرەكتە اپام ەر ازاماتتاردىڭ وزدەرىن وڭاي ەڭسەرىپ, سەمەي وڭىرىندە وتكەن تالاي جارىستا توپ جاردى. ال اكەمنىڭ سالماعى 130 كيلو شاماسىندا ەدى. ونىڭ تاۋ قوپارارداي قايراتىنا قىرىق قاتپارلى ايلاسى ساي بولاتىن. جارىقتىق وڭى-سولى مەن الدى-ارتىن تاڭدامايتىن. كىممەن كۇرەسسە دە, الىپ ۇراتىن. بىراق اكەم ومىردەن ەرتە وزدى, مەن التىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە دۇنيە سالدى. ال ءوزىم جايىندا ايتار بولسام, مەنىڭ دەنە-ءپىشىمىم ناعاشىلارىما تارتقان. بىراق سالماعىم از, بويىم تاپال بولعانىنا قاراماستان ەشۋاقىتتا ەڭسەلى جىگىتتەرمەن جۇلقىسۋدان تارتىنعان ەمەسپىن. كىم-كىمگە بولسا دا «كەلسەڭ, كەل» دەپ اركەز قاسقايىپ قارسى تۇراتىنمىن. سپورت سالاسىندا ءبىراز بەلەستى وسى وجەتتىگىم مەن تاباندىلىعىمنىڭ ارقاسىندا باعىندىردىم دەپ ويلايمىن.
– جانكۇيەرلەر ءسىزدى كوبىنە-كوپ تالاي ءدۇبىرلى دودادا قازاق ەلى نامىسىن ابىرويمەن قورعاعان اتاقتى سامبوشى رەتىندە تانيدى. وسى سپورت تۇرىنە قالاي كەلدىڭىز؟ العاشقى ۇستازدارىڭىز كىم؟
– ءبارى بالالىق شاقتاعى قىزىعۋشىلىقتان باستالدى. باستاپقىدا ءبىراز سپورت ءتۇرىنىڭ باسىن شالدىم. اۋىلدا بەرىك جۇمابەكوۆتىڭ قولاستىندا جاتتىقتىم. سەگىزىنشى سىنىپتى اياقتاعان سوڭ بالۋاندىق ونەرگە مىقتاپ دەن قويۋ ماقساتىمەن سەمەيگە اتتانىپ, كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەگە وقۋعا ءتۇستىم. 15 جاسىمدا سامبودان ەرەسەكتەر اراسىندا وتكەن جارىسقا قاتىسىپ, كۇمىس مەدالدى يەلەندىم. فينالدا تاجىريبەلى تالعات قونىسبەكوۆتى 6:2 ەسەبىمەن ۇتىپ جاتىپ, ابايسىزدا «اۋىرتۋ» ادىسىنە ءتۇسىپ قالدىم. قولدا تۇرعان جەڭىستەن ايىرىلعانىما كۇيىنگەنىم سونشالىق, ەڭىرەپ جىلاعانىم دا ەسىمدە. بۇكىل زال مەنى جۇباتىپ الەك بولدى. ءدال سول كەزدە سەرىك توقتارعازين مەن سەرىك قوجىكەنوۆ اعالارىمنىڭ كوزىنە تۇسسەم كەرەك, ولار مەنى وزدەرىنىڭ ۇيىرمەلەرىنە شاقىردى. ەكى بىردەي ەلىمىزدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسىنان ءتالىم-تاربيە الىپ, شەبەرلىگىم ابدەن شىڭدالدى. تۋرا ءبىر ايدان سوڭ سەمەيدە قازاق كۇرەسىنەن رەسپۋبليكا چەمپيوناتى ۇيىمداستىرىلىپ, مەن جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلدىم. فينالدا ءدال سول قونىسبەكوۆپەن قايتا جولىم قيىسىپ, بۇل جولى ونى تازا ۇتتىم. وسى جەڭىستىڭ ارقاسىندا سپورت شەبەرى ءنورماتيۆىن ورىندادىم. سودان كەيىن سامبوشىلار سايىسىندا دا دارالانىپ, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قۇراماسى ساپىنا قابىلداندىم.
– حالىقارالىق ارەنادا العاش رەت ءسىز 1992 جىلى الماتىدا وتكەن الەم كۋبوگى جولىنداعى جارىستا جارق ەتىپ كورىندىڭىز ەمەس پە؟
– ءيا, الەم كۋبوگى مەنىڭ سپورتتىق كارەرامداعى ءىرى جەڭىستەرىمنىڭ اقجولتايى بولدى. ودان كەيىن دە ەل نامىسى سىنعا تۇسكەن كەزدەرى جانكۇيەرلەردى جەرگە قاراتقان ەمەسپىن. اتاپ ايتساق, 1993 جىلى ۇلان-باتىردا ازيا چەمپيونى اتاندىم. ءدال سول تابىسىمدى كەلەسى جىلى الماتىدا قايتالادىم. سارى قۇرلىقتىڭ باستى دوداسىنىڭ فينالىندا كوماندالىق ارىپتەسىم جانات بايشولاقوۆپەن ايقاستىم. سامبو كۇرەسىندەگى بايشولاقوۆتار اۋلەتىنىڭ داڭقى الىسقا جايىلعانىن بارشا جۇرت جاقسى بىلەدى. ونىڭ اعالارى قانات پەن تالعاتتىڭ سپورتتىڭ بۇل تۇرىندە باعىندىرماعان بەلەستەرى جوق. جانات تا اككى بالۋان. ول – الەم چەمپيوناتىنىڭ قولا جۇلدەگەرى, الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى, ازيا چەمپيونى. ەلىشىلىك جارىستاردا ەكەۋمىزدىڭ جولىمىز بىرنەشە مارتە قيىستى. بىردە ونىڭ, بىردە مەنىڭ باعىم جاندى. وسىلايشا ەكەۋمىز يتجىعىس ءتۇسىپ جۇردىك. الماتىدا مەنىڭ اسىعىم الشىسىنان ءتۇسىپ, ايقىن جەڭىسكە قول جەتكىزدىم. ارادا بىرەر اي وتكەن سوڭ يۋگوسلاۆياعا ساپار شەگىپ, نوۆي-ساد قالاسىندا جالاۋى جەلبىرەگەن الەم چەمپيوناتىندا 62 كيلو سالماقتا سىنعا ءتۇسىپ, قولا مەدالدى موينىما ءىلدىم. سودان كەيىن دزيۋدو كۇرەسىنە اۋىستىم.
– توقسانىنشى جىلداردىڭ بەل ورتاسىندا ەلىمىزدىڭ ەڭ بەلدى سامبوشىلارى جاپپاي دزيۋدوعا اۋىسىپ جاتتى. بۇل رەتتە ولاردىڭ باستى ماقساتى – وليمپيا ويىندارىندا باق سىناۋ ەدى. ءسىزدىڭ دە كوزدەگەنىڭىز سول شىعار؟
– ارينە, ءار سپورتشىنىڭ ارمانى وليمپيادادا ونەر كورسەتۋ عوي. مەنىڭ دە تۇپكى ماقساتىم سول ەدى. ول ءۇشىن اۋەلى قازاقستاندا ءوزىڭدى مويىنداتۋ قاجەت بولدى. 1995 جىلى پاۆلوداردا وتكەن ەل بىرىنشىلىگىندە 66 كيلو سالماق دارەجەسىندە باق سىنادىم. جارتىلاي فينالدا جەرگىلىكتى بالۋان, كسرو چەمپيونى سەرگەي اشىروۆپەن بەلدەستىم. بۇل باسەكەدە باسىمدىق تانىتقانىممەن, تورەشىلەر ادىلدىكتى بەلدەن باستى. سوعان ءىشىم ۋداي اشىدى. قولا مەدال ءۇشىن تالاسۋعا زاۋقىم سوقپاي, ساعدات سادىقوۆقا ەسە جىبەردىم. دەسەك تە ونەرىم مايتالمان ماماندارعا ۇناسا كەرەك, ولار مەنى ۇلتتىق قۇراما ساپىنا قابىلدادى. 1996 جىلى يتالياداعى «ا» ساناتىنداعى تۋرنيردە قولا مەدالدى يەلەندىم. سول ماۋسىمدا شىمكەنتتە الدىما جان سالماي, قازاقستان چەمپيونى اتاندىم. بىراق ءۇندىستاندا وتكەن ىرىكتەۋ تۋرنيرىندە ساتسىزدىككە ۇشىراپ, اتلانتا وليمپياداسىنا قاتىسسام دەگەن ۇكىلى ۇمىتىممەن قوش ايتىسۋىما تۋرا كەلدى.
– عاسىرلار توعىسىندا الاۋى تۇتانعان سيدنەي وليمپياداسىنا قاتىسۋدى جوسپارلاعان جوقسىز با؟
– جوق, ونداي وي بولعان جوق. ونىڭ ۇستىنە ول كەزدە سپورتقا بولىنەتىن قارجى ماردىمسىز ەدى. تاپقان-تايانعانىم وتباسىمدى اسىراۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز بولدى. سودان دزيۋدودان قول ءۇزدىم. ارا-تۇرا سامبو جانە قازاق كۇرەسىنەن وتەتىن جارىستارعا قاتىسىپ تۇردىم. بۇل باسەكەلەردە ولجادان قۇرالاقان قالعانىم جوق. سوڭعى رەت 2001 جىلى ءۇرجاردا ءتول ونەرىمىز بويىنشا وتكەن قازاقستان چەمپيوناتىندا قولا مەدالدى يەلەنگەن سوڭ ۇلكەن سپورتپەن تۇبەگەيلى قوش ايتىستىم.
– قازىر قانداي جۇمىستاسىز؟
– شىعىس قازاقستان وبلىستىق بۇقارالىق سپورت تۇرلەرى بويىنشا جوعارى سپورت شەبەرلىگى مەكتەبىنىڭ ديرەكتورىمىن. بۇل قاراشاڭىراقتان تالاي مىقتىلار شىقتى. بارلىعىن تىزبەكتەمەي-اق, قازاق كۇرەسىنەن الەم مەن ازيانىڭ ءتورت دۇركىن چەمپيونى, «قازاقستان بارىسى» جوباسىنىڭ ەكى دۇركىن جەڭىمپازى ايبەك نۇعىماروۆ, 2021 جىلعى «قازاقستان بارىسى» جانە «حالىق بارىسى» داۋرەن نۇرالين, تانىمال دزيۋدوشى, «قازاقستان بارىسىنىڭ» ەكى دۇركىن كۇمىس جۇلدەگەرى ەراسىل قاجىباەۆ جانە تاعى باسقا ساڭلاقتار ءدال وسى مەكتەپتىڭ تۇلەكتەرى ەكەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
عالىم سۇلەيمەن,
«Egemen Qazaqstan»