بۇگىنگى كۇنى شەشەندىك ونەردىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان ساياسي, سوتتىق, سالتاناتتى كوركەم سوزدەر جانە ءدىني ۋاعىزدار سياقتى ءداستۇرلى سالالارىنا اكادەميالىق, ىسكەرلىك جانە كوسەمسوز (پۋبليتسيستيكا) ءتارىزدى جاڭا باعىتتار قوسىلدى.
تۇتاستاي العاندا, قازىرگى تاڭدا كوممۋنيكاتسيانىڭ قانشاما سالاسى, ءتىلدىڭ فۋنكتسيونالدىق تۇرلەرى بولسا, سونشالىقتى جەكە ريتوريكالار بار دەۋگە بولادى. شەشەندىك عىلىمىنىڭ ءبولىنىپ كەتكەن ۇساق سالالارىن ەسەپكە الاتىن بولساق (مىسالى: تەلەديداردان شىعىپ سويلەۋ شەشەندىگىن كوسەمسوز شەشەندىگىنىڭ قوسالقى سالاسى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى) قازىرگى ريتوريكا عىلىمىنىڭ قانشالىقتى كۇردەلەنىپ, دامىپ كەتكەنىن بايقايمىز. سونىمەن, شەشەندىك ونەردى, ريتوريكانى بەلگىلى ءبىر ويدى قيسىندى دالەلدەرمەن, كوركەم سوزبەن اۋىزشا جانە ءماتىن تۇرىندە وزگەلەرگە بەرۋ جانە ونى قابىلداپ الۋ عىلىمى دەپ كەڭ ماعىنادا تۇسىنۋگە بولادى. ءاربىر ءداۋىردىڭ قوعامدىق اقىل-ساناعا ەڭ كوپ اسەر ەتەتىن باسىم تىلدىك كوممۋنيكاتيۆتىك باعىتتارى بولادى. ايتالىق, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى ريتوريكا, ساياسي جانە ىسكەرلىك (كوممەرتسيالىق) ريتوريكا قازىرگى زامانعى شەشەندىك ونەرىنىڭ باسىم سالالارى بولىپ وتىر.
ءداستۇرلى شەشەندىك عىلىمى – جالپى ريتوريكا جانە جەكە ريتوريكا دەپ اتالاتىن ەكى ۇلكەن سالاعا بولىنەدى. جالپى ريتوريكا شەشەندىك ءسوز سويلەۋدىڭ جانە ونى قۇراستىرۋدىڭ امبەباپ پرينتسيپتەرى مەن قاعيدالارىن زەرتتەيدى. جەكە ريتوريكا تىلدىك كوممۋنيكاتسيانىڭ ارقيلى تۇرلەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن سويلەسىمنىڭ جاعداياتتارىمەن, ءتىلدىڭ فۋنكتسيالارىمەن جانە ادام ءىس-ارەكەتىنىڭ سالالارىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ قاراستىرادى.
سونىمەن قاتار فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گ.قوسىموۆا ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە شەشەندىكتى ءوز الدىنا جانر رەتىندە قارايتىن, بىراق ونى حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءبىر ءتۇرى بيلەر ءسوزى دەپ ەسەپتەيتىندەرمەن دە كەلىسپەيتىنىن حابارلايدى. شىنىمەن دە, شەشەندىك ونەردى «بيلەر ءسوزى» دەپ قاراستىراتىن بولساق, وندا ونى بيلەر ءومىر سۇرگەن جانە وزدەرىنىڭ شەشەندىك سوزدەرىمەن تانىلعان ءداۋىردىڭ شەڭبەرىمەن شەكتەۋگە تۋرا كەلەر ەدى. بىراق شەشەندىك ونەردى بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتىڭ شەڭبەرىمەن شەكتەۋگە بولمايدى. شەشەندىك ونەر ادام قوعامىمەن بىرگە پايدا بولعان دەپ ويلايمىز. ءتىپتى جەر بەتىندە ادام ەندى عانا پايدا بولىپ, العاشقى قارابايىر, ءالى جەتىلمەگەن تىلمەن سويلەي باستاعان كەزدىڭ وزىندە وتە ەجەلگى ءداۋىردىڭ شەشەندەرى ارقيلى داۋ-دامايلاردى شەشكەن, ءوز تايپالاستارىنىڭ الدىنا شىعىپ ءسوز سويلەپ, بەلگىلى ءبىر ارەكەتتەردى جاساۋعا كوندىرگەن عوي. بۇنىڭ ءبارىن شەشەندىكتىڭ ەڭ قارابايىر ۇلگىلەرى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.
قوعام دامىعان سايىن شەشەندىك ونەر دە دامىپ, جەتىلىپ وتىرعان. «قازىرگى داۋىردە شەشەندىكتىڭ قاجەتى بولماي قالدى» دەي المايمىز. كەرىسىنشە, جەر بەتىندەگى كوپتەگەن مەملەكەتتە دەموكراتيالىق باسقارۋ ۇلگىسىنىڭ ورنىعۋىنا, دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى, بۇكىل الەۋمەتتى تولقىتقان ۇلكەن, كەلەلى ماسەلەلەردىڭ ءبارى تالاس-تارتىس, ايتىس, ءسوزجارىس, ياعني شەشەندىك ءسوز ارقىلى شەشىلەتىن بولدى. ءتىپتى, بۇكىل ادامزات وركەنيەتىن تولعاندىرىپ وتىرعان عالامدىق كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ ءبارى شەشەندىك ءسوزجارىستار ارقىلى شەشىلۋدە.
دەمەك شەشەندىك ونەرىن «ادامزات وركەنيەتى» دەپ اتالاتىن ۇلكەن ۇعىمنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.
جالپى, قازاقتىڭ شەشەندىك ونەرىن زەرتتەۋ عىلىمى ۇنەمى ءوسىپ-وركەندەپ, تەرەڭدەپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, شەشەندىك عىلىم بولاشاقتا ءۇش باعىتتا داميتىن سياقتى. بىرىنشىدەن, قازىر قازاق عالىمدارى تۇركيا, قىتاي, يران مەملەكەتتەرىنەن, اراب, باتىس ەلدەرىنەن حالقىمىزدىڭ وتكەنىنە, اسىرەسە تۇركى داۋىرىنە بايلانىستى وتە قۇندى جادىگەرلەردى, ماتەريالداردى ىزدەپ, تاۋىپ اكەلىپ جاتىر. سوعان وراي قازاق شەشەندىگىنىڭ ارقيلى داۋىرلەرىنە بايلانىستى جاڭا زەرتتەۋ جۇمىستارى كوبەيەدى دەپ ويلايمىز. سول جادىگەرلەردىڭ ءبارى تىڭعىلىقتى, جان-جاقتى زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز.
ەكىنشى باعىت, ءبىز نوعاي, تۇرىك, وزبەك, تۇرىكمەن, قىرعىز, ازەربايجان, باشقۇرت, تاتار, تاعى دا باسقا تۇركى حالىقتارىنىڭ شەشەندىككە بايلانىستى عىلىمي جۇمىستارىمەن, جالپى بارىمىزگە ورتاق كونە تۇركى مۇراسى تۋرالى زەرتتەۋلەرىمەن ءالى دە جاقسى تانىس ەمەسپىز. ەگەر تۇركى حالىقتارىنىڭ عالىمدارى جالپىعا ورتاق عىلىمي كەڭىستىك قۇرىپ, ءبىر ورتالىقتان جۇمىس ىستەي باستاسا, وسى كەزگە دەيىن ايقىن بولماي تۇرعان ماسەلەلەردىڭ كوبى اشىلار ەدى, شەشىلەر ەدى. قازاق شەشەندىك عىلىمىنىڭ جاڭا ءورىسى پايدا بولار ەدى.
شەشەندىك عىلىمىنىڭ تاعى ءبىر دامۋ باعىتى – قازىرگى شەشەندىكتى تەرەڭ زەرتتەۋ, شەشەن سويلەۋدىڭ مەتودولوگيالىق نەگىزدەرىن دامىتۋ, تەرەڭدەتە ءتۇسۋ. قازاق شەشەندىگى بيلەر شەشەندىگى داۋىرىنەن كەيىن توقىراپ, توقتاپ قالعان جوق. ءبىز دەموكراتيالىق مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ ەلىمىزدى تولعاندىرعان ەگەمەندىك, ازاماتتىق, ءتىل, جەر, دەموگرافيا, ت.ب. ءتارىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبارى بۇرىن دا, قازىر دە قىزۋ تالقىلانىپ, شەشەندىك ءسوزدىڭ تەزىنەن وتۋدە. ايتىس ونەرى ءتارىزدى شەشەندىكتىڭ ەڭ كۇردەلى ءتۇرى دە ساحنا تورىنەن ورىن الىپ وتىر. دەمەك بۇلاردىڭ ءبارى شەشەندىك عىلىمى تۇرعىسىنان زەرتتەپ-زەردەلەۋدى قاجەت ەتەرى ءسوزسىز.
ءبىزدىڭ وقۋ ورنىندا «شەشەندىك ونەر» ءپانىن ستۋدەنتتەرگە وقىتا وتىرىپ, ونى ءوز تاجىريبەلەرىندە قولدانۋعا ۇيرەتەمىز. سونداي-اق شەشەندىك ونەردىڭ تاريحى, دامۋ كەزەڭدەرىمەن تانىستىرىپ, بولاشاق مۇعالىمدەرگە كوركەم ءسوزدىڭ ءمان-ماعىناسىن تۇسىندىرە وتىرىپ, جۇرت الدىندا سويلەۋ مادەنيەتىنە, شەشەندىككە قويىلاتىن تالاپتاردى ورىنداي وتىرىپ سويلەۋىنە كوڭىل بولەمىز.
پەداگوگ-ماماندارعا ءسوزدى ءدال, ناقتى سويلەۋ ءۇشىن كوپشىلىكپەن ءتيىمدى قارىم-قاتىناس جاساي ءبىلۋى كەرەك. شەشەندىك ونەر پەداگوگتەرگە وتە قاجەت. ۇتقىر ءسوز, ۇتىمدى وي ارقىلى جاستاردى اقىلدى ازامات ەتىپ قالىپتاستىرۋعا ابدەن بولادى.
اينۇر كوشەكوۆا,
قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى