كەز كەلگەن ونەر يەسىنىڭ سوڭىنان اۋەلى اڭىز ەرەدى. جالعىز ونەر يەسىنىڭ عانا ەمەس, كەز كەلگەن تۋىندىنىڭ اڭىزى قوسا جۇرەدى. ەگەر اڭىزى نە اڭگىمەسى بولماسا, ءوزىن تىڭداپ نە تاماشالاپ قويا سالعان قىزىق ەمەس سياقتى. كوڭىلىڭە قونعان ءان-كۇيگە قۇمارىڭ قانباي قالادى, سەبەبى. تاعى دا تىڭداپ, تاعى دا قىزىقتاپ, قۇماردان شىققىڭ كەلىپ تۇرادى. سوسىن ول تۋرالى دەرەكتەردى ىزدەستىرە باستايسىڭ.
ول كەزدە تاتتىمبەتتىڭ كۇيلەرىمەن, اسىرەسە «كوكەيكەستىمەن» «اۋىرىپ» قالعانبىز. ارقا جۇرتى تاتەكەڭ اتايتىن كۇي اتاسىنىڭ «سارىجايلاۋى», «بەس تورەسى», قىرىق بۋىن «قوسباسارلارىنىڭ» قاي-قايسىسى بولسىن تىڭدارماننىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرارى ءسوزسىز عوي. بىراق وسىلاردىڭ اراسىندا «كوكەيكەستىنىڭ» ورنى بولەك. ونى تاتتىمبەت كۇيلەرىن جەتكىزۋشى, اكادەميك احمەت جۇبانوۆ «قازاقتىڭ ون ساۋساعى» اتاعان اتاقتى كۇيشى ابىكەن حاسەنوۆتىڭ ءوزى بارلىق كۇيدىڭ سوڭىنان تارتادى ەكەن. «كوكەيكەستىدەن» كەيىن كۇي تارتىلمايدى» دەسە كەرەك. ءبىر اڭگىمەلەردە تاتتىمبەت ولەر الدىندا تۇرارعا مۇرشاسى بولماي, دومبىرانى كەۋدەسىنە قويىپ شەرتىپتى بۇل كۇيدى دەسەدى. الايدا كۇيشى قايرات ايتباەۆ دۇشپاندارى ۇزەڭگىسىنە ۋ جاعىپ جىبەرىپ, تاتەكەڭ كەنەتتەن قايتىس بولعان, وسى تۇرعىدان كەلگەندە بۇل اڭگىمە اقىلعا قونا قويمايتىنىن ايتادى. «بىراق شەرتپە كۇي اتاسى كەمەلىنە كەلگەن شاعىندا شىعارعانىنا ءشۇبا جوق» دەيدى. تاعى ءبىر دەرەكتەردە بىلاي: تاتتىمبەت ۇزاق ءبىر ساپاردا جۇرەدى. ءبىر ۇيگە تۇسسە, توردە دومبىرا ءىلۋلى تۇرعان كورىنەدى. بەل جازىپ وتىرىپ, الگى دومبىرانى كۇيلەپ, وسى كۇيدى تارتىپ شىقسا كەرەك. سويتسە ارعى بولمەدە جاتقان قىز دا كۇيشى بولسا كەرەك, «اپىر-اي, مىنا كۇيدىڭ اسەرىن-اي, كوكەيىمدى تەسىپ جىبەردى عوي», دەپتى. مۇنى ەستىگەن تاتەكەڭ وندا بۇل كۇيدىڭ اتى «كوكەيتەستى» بولسىن دەپتى-مىس. قازاقتىڭ «كوكەيىڭدى نە تەستى؟» دەيتىنىن دە بىلەمىز. بىراق ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز بۇل ەمەس.
وسى تۋىندىنىڭ مايداقوڭىر لەبىنە «ەلىتىپ» جۇرگەنىمىزدە, بىردە تاتەكەڭ تۋرالى دەرەكتى فيلمگە كوزىمىز ءتۇستى. الگى دۇنيەنىڭ اراسىندا تاتتىمبەت جايىندا رومان جازعان بەلگىلى جازۋشى, كۇيشى, ونەرتانۋشى تالاسبەك اسەمقۇل شەرتپە كۇي شەبەرىنىڭ تۋىندىلارىنا توقتالىپ وتىرىپ, «شەكتى شالعاندا قولدى سىلكىپ شەرتىلەتىن «كوكەيكەستى» ساۋساق ۇشىنا تەپكەن قان ارقىلى تارتىلادى» دەپ قالادى. جۇرەكتىڭ شەرلى باسىنان توگىلگەن ىستىق قان قولدى سىلكىپ شالعاندا, ساۋساق ۇشىنا تەۋىپ, شەكتى قاۋىپ تۇسەرىن ەستىگەندە, ەسىمىز شىققان. قاپەرىمىزدە وسى لەپەس قالىپ قويدى. بۇعان دەيىن اتالعان شىعارمانى تەك ابىكەن حاسەنوۆتىڭ ورىنداۋىندا تىڭداپ جۇرگەن ءبىز بۇل كۇيدى قازىر كىم مانەرىنە كەلتىرىپ شالار ەكەن دەپ قاراستىرا باستادىق. بەلگىلى كۇيشى قايرات ايتباەۆ الدىمىزدان سوندا شىعا كەلگەن. «كوكەيكەستىنىڭ» تۇپنۇسقاسى, بۇگىنگە جەتكەن اۋەلگى باستاۋى ابىكەن اتامىزدىڭ قاعىسىندا دەسەك, قايراتتىڭ كۇيدى تولعاپ تارتۋى سوعان جۋىقتايدى. ال ابىكەندى كۇيشىلەر ءوز اراسىندا كۇي ونەرىنىڭ اۋەزوۆىنە بالايتىنى بەلگىلى. بۇل جەردە باستى نازارعا الاتىن دۇنيە – ۇندەگى ۇقساستىق ەمەس. بەلگىلى ءبىر كۇيدى تارتقان سوڭ, ول تۋىندىنىڭ ەجەلگى دىبىستىق جازباسى تۇرعان سوڭ, انا كۇيشى مەن مىنا كۇيشىنىڭ ورىنداۋىندا ءۇننىڭ ايىرماشىلىعى شامالى بولاتىنى ونسىزدا تۇسىنىكتى. ماسەلە ۇندەگى رۋح تۋىستىعىندا سياقتى. ويتكەنى «كوكەيكەستى» شەرتىلگەندە تەربەلە سىڭقىلداپ باستالعان اۋەن ورتا تۇسىنا قاراي كوتەرىلىپ بارىپ, ءبىر كەزدە وكسۋگە اينالارداي بوسايتىن جەرى بار. اسا ءبىر جايلىلىقپەن تەربەلگەن دالانىڭ قوڭىر ءۇنى قالىقتاپ كەلە جاتىپ, قوڭىر قازداي ءىشىن تارتىپ وكسىگەندەي بولىپ, قايتا جازىلادى. ەگىلمەيدى, بىراق. جاسىعان دىبىس ەمەس. دومبىرانى تارتىپ وتىرعاندا, شاناقتان شىققان ۇنگە اسپاپتىڭ ءوزى ءيىپ كەتىپ, تەبىرەنگەندەي كۇيگە قالدىرادى. شەكتى شالعانداعى شاناقتىڭ ۇنىنەن بولەك تاعى ءبىر سارىن بايقالادى. كۇيگە جان ءبىتىرىپ, الاپاتىن ارتتىرىپ تۇرعان دا بايقاۋسىز ەستىلەتىن الگى سارىن. قازدىڭ ۇنىنە كەلىڭكىرەيدى. رۋح دەپ وتىرعانىمىز سول سارىن شىعار مۇمكىن. جالپى, دىبىستان بولەك سول ءۇندى شىعارا الۋدان كورىنەتىن سياقتى كۇيشىنىڭ كۇيشىلىگى. ابىكەننەن ءارتاراپتى ەستىلەتىن الگى دىبىس قايراتتىڭ قاعىسىنان دا بايقالىپ قالادى. جانە ول تۋرالى كۇيشى زەرتتەۋىندە ايتادى: ء«بىز تاتتىمبەت كۇيلەرىن تارتۋشىلاردىڭ ەڭ ۇزدىك شەبەرى ءا.حاسەنوۆ ەكەنىن بىلەمىز. ابىكەننىڭ بەينە كامەرادا ساقتالعان تاسپاسى ء(زاپيسى) جوق, اۋديو تاسپاسى عانا بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ابىكەننىڭ كۇيشىلىك تەحنيكاسى بىزگە بەيمالىم. ونىڭ شەرتۋ ءادىسى قالاي بولدى؟.. دومبىرانى توكپەلەتىپ تارتتى ما نەمەسە شەرتىپ باستاپ, كەيدە توكپەلەپ كەتە مە؟ «انىعىندا وسىلاي» دەپ ايتا المايتىنداي ب ۇلىڭعىر كۇيدە تۇر.
مىسالى, تاتتىمبەتتىڭ «بەس تورە» كۇيىن باستاعاندا ابىكەن كەسىپ شەرتۋ ءادىسىن قولدانادى. دومبىرا كىسىنەپ كەتكەندەي اسەر قالدىرادى. وسى شەرتىستەردىڭ قايسىسىن ابىكەن ءجيى قولداندى, ءتىپتى ءبىر شەرتىستى ءجيى قولدانۋعا بولا ما, الدە بولماي ما, بۇل دا ويلانارلىق ماسەلە. ابىكەندەي ۇلى كۇيشى ءبىر تاكتىدا شەرتۋدىڭ بىرنەشە ءتۇرىن قولدانۋى دا مۇمكىن. سەبەبى شىن كۇيشىلىك جاتتاندىلىقتى كوتەرمەيدى. «بوزايعىردى» تارتقاندا دومبىرانى توكپەلەتىپ وتىرعانداي ەستىلەدى. بىراق ول توكپەلەتۋ شەرتپەگە تىم جاقىن. ونىڭ توكپە كۇيدەگى «توكپەلەتىپ قاعۋ» ادىسىنەن تىم الىس ەكەنىن بايقايمىز. «قوڭىر» كۇيىندە قولدانعان ءادىس-تاسىلدەرىن قاراساق مۇلدە بولەك. دومبىرانى سيپاي قاعىپ, كۇڭىرەنتىپ قانا وتىرعانىمەن, كۇيدىڭ سوڭعى بۋىنىندا توكپەلەپ تارتقانداي كورىنەدى. «سىلقىلداق» پەن «سارجايلاۋدىڭ» دا شەرتىلۋ تاسىلدەرى ءارتۇرلى. «سىلقىلداق» كۇيىندە كوبىنەسە استىڭعى ىشەكتى دارالاي تارتادى دا, كوسىپ شەرتۋ ءادىسىن كەڭ قولدانادى. «سارىجايلاۋ» كۇيىندە قوس ىشەكتى تۇتاس شەرتۋ ءادىسى كوپ كەزدەسەدى. «سارىجايلاۋ» جىگەرلەنىپ شەرتىپ وتىرعانداي كورىنگەنمەن, دىبىسى جۇمساق ەستىلەدى. بۇل كۇيدە دە كەيدە توكپەلەپ الاتىنداي كورىنەدى. تەك توكپەلەتكەندە بىلەكپەن تارتا ما, الدە ابىكەننىڭ سۇق ساۋساعىنىڭ قۋاتى ەرەكشە كۇشتى مە دەگەن ەكىۇداي ويدا جۇرەمىن. بىزگە تۇسىنىكتىلەۋى «كوكەيكەستى» كۇيىندەگى تەرىس قاعىس قانا. ول كۇيدە دە تەك جوعارى قاعۋ ءادىسىن قولدانا ما, الدە الما-كەزەك قاعىستار باسىم با دەگەن ماسەلە بار. وسى كۇنگە دەيىن ابىكەن مىنا كۇيدى بىلاي شەرتتى دەپ باتىل ايتقان مۋزىكانت بولعان ەمەس (كوزبەن كورمەگەننەن كەيىن باتىل پىكىر ايتۋ دا وڭايعا سوقپايدى عوي). «ايدوس», «قوسباساردىڭ» بىرنەشە ءتۇرى, «ازامات قوجا», «سەكىرتپە» كۇيلەرىنىڭ بىرەۋىنىڭ دە شەرتىسىن تۇتاس تالداعان كۇيشى-عالىم وكىنىشكە قاراي, بولعان جوق», دەپتى. كۇيگە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنى, تالعامپاز ەكەنى وسىدان اڭعارىلادى. وسى ءبىر شاعىن ءۇزىندىنىڭ وزىندە كۇيدىڭ قانشاما ماسەلەسى, ىزدەنەم دەگەن ادامعا سىلتەر باعىت-باعدار جاتىر. باجايلاپ, «لۋپامەن» وقىعانعا, ارينە. «كوكەيكەستى» كۇيى دە تاپ سونداي تالعامپازدىقتى, ءجىتى قاراۋدى تالاپ ەتەتىنى بايقالادى. دەگەنمەن قايرات تەرىس قاعىس بارىن ناقتىلاپ تۇر. ابىكەننىڭ سيقىرىنا ءبىر تابان جاقىن دەگەن ءسوز.
وسىنداي كۇي تورەسىنىڭ العاشقى, نەگىزگى اتاۋىنا بايلانىستى كوپ اڭگىمەنىڭ نۇكتەسىن تالاسبەك اسەمقۇل اسقار سۇلەيمەنوۆ تۋرالى جازباسىندا قويادى. وندا «كوكەيكەستىنىڭ» نەگىزگى اتاۋى «جانتەلىم» ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلەدى. كەزىندە بەگىمسال كۇيشى «بەس تورەنى» «كەنەسارى-ناۋرىزباي» دەپ تارتقانى سەكىلدى, «كوكەيكەستىنى» ارقانىڭ كۇيشىلەرى «جانتەلىم» دەپ تارتقان كورىنەدى. تاريحىن اسقار سۇلەيمەنوۆ بىلاي اڭگىمەلەپتى تالاسبەككە: «مەن اۋەزوۆ تەاترىندا قىزمەتتە جۇرگەندە ەستىگەنمىن. تەاتردىڭ شاڭىراعىن كوتەرگەن ۆەتەران اكتەرلەردىڭ ايتىسى. ابىكەن حاسەنوۆ وسى تەاتردا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە احمەت بايتۇرسىنوۆپەن, ساكەن سەيفۋللينمەن, مۇحتار اۋەزوۆپەن كوپ ارالاسىپتى. قانشا رەت داستارقاندارىنا بارىپ كۇي شەرتكەن. ءبىر كۇنى وسى كۇيدى تارتادى. احمەت اعامىز «ابىكەن, بۇل كۇيدىڭ اتى نە؟» دەپ سۇرايدى. «جانتەلىم» دەيدى ابىكەن. سوندا احمەت اعامىز ايتىپتى, «مىناۋ تاتتىمبەتتىڭ كوكەيىن كەسكەن كۇي ەكەن. «جانتەلىم» دەپ قازاق ەت جاقىن ادامىن ەركەلەتىپ ايتا بەرەدى. بۇل كۇي بۇدان بىلاي «كوكەيكەستى» بولسىن» دەيدى. كەيىن راديوعا سولاي دەپ جازىلىپ, بۇكىل قازاققا سول اتپەن تاراپ كەتكەن عوي. اسقاق ماحابباتتى جىرلاعان كۇي.
– ءيا, – دەدىم مەن, – تاتتىمبەت بوزبالا كەزىندە عاشىق بولعان اقسۇڭقار دەگەن قىزعا ارناپتى», دەيدى «كەمەڭگەردىڭ ومىرىنەن ءبىر ۇزىك سىر» ەڭبەگىندە.
ءبىز كەلتىرگەن كۇي تۋرالى اڭىزداردىڭ ءبىر لەگى وسىنداي. بۇدان دا باسقا اڭىزدارى بارى انىق. ولاردى ىزدەپ جاتپايمىن, كەي-كەيدە قايرات ايتبايدىڭ ورىنداۋىندا «كوكەيكەستىنى» ءبىر تىڭداسام, اڭىزعا بەرگىسىز كۇي كەشتىرەدى. ءسىز دە قاپى قالماڭىز.