كوگىلدىر وتىن – اۋانى تازارتۋدىڭ توتە جولى

جاپپاي گازداندىرۋ ماسەلەنى شەشە مە؟

جاۋاپتى ۆەدومستۆو باسشى­سىنىڭ ايتۋىنشا, ەلوردادا 2024 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن تولىق گازداندىرۋ جوسپارى بە­كىتىلدى.

«باس قالادا 30 مىڭ ءۇي بار. اكىم­­دىكتىڭ مالىمەتىنە سايكەس, 14 مىڭعا جۋىق ۇيگە ءتيىستى ين­فرا­قۇ­رىلىم تارتىلىپ, وعان 4 مىڭعا جۋ­ىق پاتەر قوسىلدى. جەكە­مەن­شىك سەكتوردى گازعا كوشىرگەن كەز­دە ماسەلە شەشىلەدى دەپ ويلاي­مىن. سونىمەن قاتار 1-جەو مەن 2-جەو-نىڭ سۋ جىلىتۋ قا­زان­دىق­تارى گازعا اۋىستىرىلىپ, كو­گىلدىر وتىننىڭ بولماۋىنا بايلانىس­تى ماسەلە شەشىلىپ جاتىر. تۇ­تاستاي ال­عان­دا, وسى شارالار زيان­دى شى­عارىندى كولەمىن 20 مىڭ تون­ناعا نەمەسە 25%-عا قىسقارتۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى. بۇدان بولەك باس قا­لا­نىڭ اۋاسىن قازاندىقتار, كەي­بىر شوب وبەكتىلەرى دە لاستاپ وتىر. ولار بويىنشا دا ماسەلەنى شە­شۋ قاجەت», دەدى كوميتەت باسشىسى.

ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى مەگاپوليسى – الماتىنىڭ دا اۋا تازالىعى كو­ڭىل كونشىتپەيدى. وسى رەتتە الىپ شا­ھارداعى جەو-نى 2026 جىلعا دەيىن جاڭعىرتۋ تۋ­رالى شەشىم قابىلداندى. بۇل زيان­دى قالدىقتى 83%-عا دەيىن تو­مەندەتۋگە سەپتەسۋى ءتيىس. مي­نيسترلىكتىڭ وكىلى ايت­قان­داي, اگلومەراتسيالىق ۇدە­رىستەر دە وڭتۇستىك استانانىڭ اۋە باس­سەينىنە اسەر ەتىپ وتىر. سون­دىقتان شەكارا ماڭىنداعى ءۇش اۋدان­دى دا 2023 جىلدىڭ اياعى­نا دەيىن تولىق گازداندىرۋ كوزدەلگەن.

«مۇندا 32 مىڭ ءۇي ءالى گاز­دان­دى­رىلماعان. اۆتوكولىككە قا­تىستى دا بەلگىلى ءبىر شارالار قا­بىلدانىپ جاتىر. ناقتى ايت­ساق, ديزەلدى قوعامدىق كولىك تۇر­لەرىن ساتىپ الۋعا تىيىم سالىنىپ, اكىمدىك ەلەكترمەن جانە گاز­بەن جۇرەتىن 335 اۆتوبۋس ساتىپ الدى. قالالىق قوعامدىق كو­لىك تارماقتارىن كەڭەيتىپ, قا­لا­نىڭ كىرەبەرىسىندە ايالداۋعا ار­نالعان تۇراق ايماقتارىن قۇرۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ماقساتى – قا­لاعا باسقا ەلدى مەكەندەردەن كەل­گەن ازاماتتار سول تۇراققا كو­لىك­تەرىن ۋاقىتشا قالدىرىپ, قو­عام­دىق كولىككە اۋىسىپ وتىرۋعا ار­نالعان.

ك4 جانە ك5 ەكولوگيالىق تالاپتارىنا سايكەس, جانارماي قويۋ ستانسالارىنداعى وتىن ساپاسىن باقىلاۋدىڭ تەتىگى بەلگىلەندى. «وسى ماقساتتا «تەحنيكالىق رەتتەۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, قالا­نىڭ كىرەبەرىسى مەن شىعار تۇ­سىندا «سەرگەك» جۇيەسىنىڭ 21 بەكەتى ورناتىلدى. 19 ەكوپوست قو­يىلىپ, قالانىڭ جاسىل قو­رىن ۇلعايتۋ جونىندەگى جوس­پار بەكىتىلدى. 600 مىڭنان استام اعاش وتىرعىزىلىپ, ونىڭ سانى 1 ملن-عا جەتەتىن بولادى. سول سەكىل­دى كوم­پيۋتەرلىك مودەلدەۋ, جەل رە­جىمىن زەرتتەۋ بويىنشا تا­جىريبە جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, سوعان سايكەس قۇرىلىستىڭ باس جوسپارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جونىندە ۇسىنىستار پىسىقتالىپ جاتىر», دەدى ز.جولداسوۆ.

تەمىرتاۋدىڭ اسپانىنان كۇن كورىنبەيدى

قاراعاندى وبلىسى, سونىڭ ىشىندە تەمىرتاۋدا اتموسفەرالىق كورسەتكىشتىڭ قانداي ەكەنىن ەڭ­بەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن بىلەتىنى جاسىرىن ەمەس. كەن­شىلەر ولكەسىندەگى اۋانىڭ لاس­تانۋ يندەكسى جوعارى – 8. مي­نيسترلىكتىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, قالانى نەگىزگى لاستاۋشى – «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كا­سىپ­ورنى. تەمىرتاۋداعى شىعارىن­دىنىڭ 87%-ى اتالعان زاۋىتقا تيەسىلى. ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, بيىل كومپانيا ءۇشىن ەميسسيا ءليميتى 115 مىڭ تونناعا تومەندەدى.

«قازىر «جاڭا قازاقستان» ستراتەگيالىق جوسپارى مەن جول كارتاسىندا 2025 جىلعا دەيىن شىعارىندى كولەمىن 30%-عا تومەندەتۋ بەكىتىلىپ, بۇل ماسەلەدە تاباندىلىق تانىتپاقپىز. تەمىر­تاۋداعى جاعدايدىڭ جاقسارۋىن كۇتە­مىز. وسكەمەن قالاسىنىڭ اۋاسى دا جوعارى دەڭگەيدە لاس­تانعان. ونىڭ كوزدەرى بەلگىلى. بۇل ونەركاسىپ ورىندارى, اتاپ ايتقاندا, قالالىق جەو جىلۋ ستانساسى جانە «قازتسينك» مەتاللۋرگيا كەشەنى مەن جەكە سەكتور.

بۇگىندە جول كارتاسىنا 35 شارا ەنگىزىلىپ, 2025 جىلعا قا­راي زياندى قالدىق 20-30%-عا تو­مەندەيدى دەپ بولجانىپ وتىر. «قازتسينك» بويىنشا 2025 جىلعا دەيىن شىعارىندى 20%-عا تۇسەدى دەپ كۇتىلۋدە. كۇكىرت قىشقىلى تسەحىن جاڭعىرتۋ جوسپارلانىپ, بۇل كورسەتكىشتى تومەندەتۋگە سەپتەسۋى ءتيىس. وسىنداي شارالار جەو-دا دا قولعا الىنادى. سونىمەن قاتار قالا اۋماعىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ 89 قازاندىعى جۇمىس ىستەيدى. قازىر جەكە سەكتورداعى ما­سەلە دە شەشىلگەن جوق, ونىڭ قالا اۋاسىنا تيگىزىپ جاتقان زيانى دا ايتارلىقتاي. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر», دەدى قۇزىرلى ورگان باسشىسى.

«قازگيدرومەتتىڭ» مالىمەتى بو­يىنشا, اقتوبەدە كۇكىرتسۋتەگى مەن باسقا دا زاتتارعا بايلانىستى مەرزىم سايىن جاعىمسىز دينا­ميكا بايقالىپ وتىر. جول كار­تاسى 33 تارماقتان تۇرادى. مۇن­دا اۋانى لاستاۋشىلاردىڭ ءبىرى – «قازحروم» كومپانياسى. كاسىپ­ورىن جاعىمسىز كورسەتكىشتى بيىل 30%-عا تومەندەتۋدى كوزدەپ وتىر.

«قالالىق كوممۋنالدىق-تا­زارتۋ قۇرىلىمدارىنىڭ جاع­دايى دا زياندى قالدىقتىڭ كو­بەيۋىنە اسەر ەتەدى. قالا بيلىگى ۋا­قىتشا شەشىم رەتىندە ءارتۇرلى ك­اتاليزاتورلارمەن كۇكىرتسۋتەك ماسەلەسىن شەشۋگە قامدانىپ جاتىر, بىراق بولاشاقتا تۇتاستاي كارىز-تازارتۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ قاجەت. 2025 جىلعا دەيىن جول كارتاسىن جۇزەگە اسىرىپ, اقتوبەدەگى اۋا ماسەلەسىن شەشەمىز دەپ ويلايمىز. اتىراۋدىڭ اتموسفەراسىنا بايلانىستى دا نارازىلىقتار مەن ارىز-شاعىمدار ءتۇسىپ جاتىر. مۇندا ورنالاسقان كومپانيا كوپ, بىراق قالا بويىنشا ناقتى ايتساق, ۇلكەن تابيعي لاستاۋ كوزى – اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى جانە «جاعىمسىز ساي» ءىرى جيناقتاعىشى سانالادى. وسىندا ونداعان جىل بويى كاسىپورىنداردان ءىرى كولەمدە تازارتىلماعان اعىن سۋلار توگىلىپ كەلگەن. قازىر بۇل جيناقتاعىشتى قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2023 جىلعا دەيىن تولىق قالپىنا كەلتىرىلمەك. مۇناي زاۋىتى مەن قالا بيلىگى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا قاراجات ءبولدى. سونىمەن قوسا ءاموز جۇيەلىك ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ تازارتۋ قۇرىلىستارىن, تەحنيكالىق تازالاۋ ارنالارىن قايتا جاڭارتىپ, قالانىڭ سول جاعالاۋىندا تازارتۋ جۇيەلەرى سالىندى. اعىندى سۋلار سەكىلدى ماسەلەلەر تۋىنداماس ءۇشىن ولار ىسكە قوسىلدى», دەدى ز.جولداسوۆ.

مينيسترلىكتەگىلەر جول كارتالارىن ىسكە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە 2025 جىلعا قاراي 10 قالادا اتموسفەرانىڭ لاستانۋ يندەكسىن جوعارى دەڭگەيدەن ورتاشا دەڭ­گەيگە دەيىن تومەندەتۋگە جول اشىلىپ, بۇل اۋانىڭ تازارۋىنا ىقپال ەتەدى دەگەن سەنىمدە.

بىلتىر رەسپۋبليكا اۋماعىندا ەكولوگيالىق زاڭنامانىڭ ساق­تا­لۋىنا بايلانىستى 1 مىڭنان استام تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, 3 299 زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالعان. 27,3 ملن تەڭگەگە 2 046 اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنىپ, 7 ملرد تەڭگە كولەمىندە زالالدى وتەۋ تۋرالى 530 ۇيعارىم بەرىلدى. شارۋاشىلىق قىزمەتتى توقتاتۋعا قاتىستى سوت شەشىمىمەن 148 تالاپ قاناعاتتاندىرىلدى.

«بىراق باستى ماسەلە ايىپپۇلدا ەمەس, وسى باقىلاۋدىڭ ناتيجەسىندە كومپانيالاردىڭ قانداي قادام جاسايتىنىندا جاتىر. سونىڭ ءبىر جارقىن مىسالى – «قازتسينك» جشس. تازارتۋ قۇرىلىسى بويىن­شا ۇيعارىم بەرىلىپ, قازىر كومپانيا قۇرىلىستاردى جاڭعىرتۋ جانە قالدىقتاردىڭ ۇلعايۋىنا جول بەرمەۋگە بايلانىستى بىرقاتار شارانى اتقاردى», دەدى كوميتەت توراعاسى.

ەلىمىزدە بارلىعى 53 كارىزدىك تازارتۋ جۇيەسىن قايتا جاڭارتۋ جانە سالۋ تالاپ ەتىلەدى. بۇل – ۇلكەن ەكولوگيالىق پروبلەمالاردىڭ ءبىرى. ەكولوگيا مينيسترلىگىندە نىسانداردى قايتا قۇرۋ بويىنشا قارجىلاندىرۋ جوسپارى دايىندالىپ جاتىر.

«پرەزيدەنت بىلتىر «جاڭا قازاقستان» ۇلتتىق باعدارلاماسىن بەكىتتى. تارماقتاردىڭ ءبىرى ەميسسيالاردى تومەندەتۋگە ارنالعان. جوعارىدا اتالعان 10 لاستانعان قالادا ورنالاسقان 16 ءىرى كومپانيا 20-30%-عا دەيىن لاستانۋدى ازايتادى دەپ ويلايمىز. بۇل شارالارعا كوم­پانيالار ءوز قاراجاتى ەسە­بىنەن كاسىپورىنداردى ەكولو­گيا­­لاندىرۋعا 167 ملرد تەڭگە قاراس­تىردى. حالىقتى الاڭداتاتىن ۇل­كەن پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – بەيبەرەكەت پوليگوندار. قازىر عارىشتىق مونيتورينگپەن باقىلاۋ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. 2021 جىلى 7 مىڭنان استام ستيحيالىق قوقىس ورىندارى انىقتالىپ, ونىڭ 89%-ى جويىلدى. قىزىلوردا, اتىراۋ وبلىستارىندا, الماتى مەن شىمكەنتتە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ كۇشىمەن پوليگوندار تولىعىمەن جويىلدى دەپ ايتۋعا بولادى. مينيسترلىكتە جەدەل جەلى قۇرىلدى. وعان 479 ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى, ونىڭ 54%-ى – بەيبەرەكەت ۇيىندىلەرگە قاتىستى. حالىقتى زياندى قالدىقتار مەن تۇرمىستىق قاتتى قالدىق ماسەلەسى الاڭداتادى. وسى ماسەلەلەردى جۇيەلى تۇردە شەشۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا قولعا الىندى. بىرىنشىدەن, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىن تارتىپ, تابيعي قوقىستاردىڭ پايدا بولۋى­نا جول بەرمەۋ تۋرالى بىرلەسكەن بۇيرىق شىعارىلىپ, جاڭا ەكو­لوگيالىق كودەكستە قاۋىپتى قال­دىقتاردى قايتا وڭدەۋ ليتسەنزيالار ساناتىنا اۋىستىرىلدى. قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋمەن كىم اينالىساتىنىن ناقتى بىلەتىن بولامىز. شامامەن 68 ليتسەنزيا بەرىلدى. قوقىس شىعاراتىن كاسىپورىنداردىڭ ءتىزىلىمى جاسالدى. ولار GPS-پەن جابدىقتالۋى ءتيىس», دەدى ز.جولداسوۆ.

بىلتىر قتق قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ ۇلەسى 21%-عا دەيىن, ونەركاسىپتىك قالدىقتار بويىنشا 38,2%-عا دەيىن ۇلعايدى. مىندەت – كادەگە جاراتۋ ۇلەسىن 24%-عا دەيىن, ال ونەركاسىپتىك ۇلەستى 40%-عا دەيىن ارتتىرۋ. 134 قالا مەن اۋدان­دا قالدىقتاردى بولەك جيناۋ ەنگىزىلىپ, كورسەتكىش 65%-عا جەتتى. ال 96 ەلدى مەكەندە سۇرىپتاۋ ەنگىزىلىپ, قالدىقتارمەن اينالىساتىن 205 ۇيىم تىركەلدى. تاريحي لاستانۋ پروبلەمالارىن شەشۋ بويىنشا دا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. پوليحلورلى ديفەنيلدى قاۋىپتى قالدىقتار مەن قۇرامىندا تۇراقتى ورگانيكالىق لاستاۋشى زاتتارى بار قالدىقتاردى جويۋ جونىندەگى قوندىرعىلار قازاقستانعا بۇۇ-دان (يۋنيدو) وتەۋسىز نەگىزدە بەرىلىپ, بيىل جابدىقتار جەتكى­زىلەدى. بىلتىردان بەرى «قوشقار اتا» قالدىق قويماسىن قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا دا جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر, دەپ ناقتىلادى مينيسترلىك وكىلدەرى.