سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن قايراتكەرلەر وتە كوپ. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا تۋرالى» جارلىعىنىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا جۇرگىزىلگەن جۇمىستار بارىسىندا ەل ءۇشىن قان توككەن سول ەرلەردىڭ ەسىمدەرى كوپتەپ انىقتالىپ جاتىر.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قورلارىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى قۇجاتتار, 1921-1922 جىلدارى شىققان «مير ترۋدا» جانە 1924-1928 جىلدارى توتە جازۋمەن شىققان وبلىستىق «بوستاندىق تۋى» گازەتتەرىندەگى دەرەكتەردەن جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ ەلدىڭ بولاشاعى مەن تۇتاستىعىنا الاڭداعان, قازاق حالقى مۇددەسىنىڭ اياقاستى ەتىلۋىنە قارسى جازىلعان تالاپتار مەن ۇسىنىستاردى كوپ تابۋعا بولادى. سول ازاماتتاردىڭ ءبارى دەرلىك ۇستالىپ, «حالىق جاۋى» قاتارىنا ەنگىزىلگەن.
ارحيۆ ماتەريالدارىنىڭ نەگىزىندە ءبىزدىڭ وبلىستىڭ اۋماعىندا 1914 جىلى ومبىدا قۇرىلعان «بىرلىك» مادەني-اعارتۋ ۇيىمىنىڭ مۇشەلىگى قاتارىندا بۇرىننان بەلگىلى ماعجان جۇماباەۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, قوشكە كەمەڭگەروۆتەن باسقا ب.ايباسوۆ, ا.بارجاقسين, م.سەيىتوۆ, س.ءالجانوۆتاردىڭ بولعانىن انىقتادىق. ال 1917 جىلى «الاش» پارتياسىنا كىرگەن م.جۇماباەۆ, ج.تىلەۋلين, ا.بارجاقسين, م.سەيىتوۆ, ا.جانتاليندەردەن دە باسقا ونداعان ازامات انىقتالىپ وتىر. وسى قاتارعا ە.يتباەۆ, ا.تۇرلىباەۆ, ق.تورسانوۆ, س.كۇسەمىسوۆتەردى قوسۋعا بولادى. وسىنىڭ ىشىندەگى قازي تورسانوۆ «الاش وردا» ميليتسياسىنىڭ باستىعى بولىپ جۇرگەندە وققا ۇشقان. اكەسى تورسان عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «ۇلپان» رومانىنىڭ كەيىپكەرى ۇلپان انامىزدىڭ كۇيەۋ بالاسى. اعا سۇلتان ەسەنەيدىڭ جالعىز قىزى بىجىكەنگە ۇيلەنگەن. بىجىكەننەن بالا قالماعان, قازي تورساننىڭ ەكىنشى ايەلىنەن تۋعان. ءوزى پەتروپاۆلداعى ورىس گيمنازياسىن ءبىتىرىپتى.
قىزىلجاردا «بىرلىك» ۇيىمى مەن «الاش» پارتياسىنان باسقا «جاس ازامات» ۇيىمىنىڭ بولىمشەسى دە 1918 جىلى جۇمىس ىستەگەن. ونىڭ قۇرامىنا ءبىزدىڭ جەرلەستەرىمىز س.سادۋاقاسوۆ, ق.كەمەڭگەروۆ, ب.مالدىباەۆ, م.سەيىتوۆ, گ.دوسىمبەكوۆا, م.مىرزا ۇلى ەنگەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. جالپى العاندا, بۇل دەرەكتەر كەيبىر زەرتتەۋشىلەرگە بەلگىلى بولعانىمەن, قازىر ءتىپتى بەلگىسىز مۇشەلەر دە تابىلىپ وتىر. تەك قانا پەتروپاۆلدا قۇرىلعان ء«ۇش ءجۇز» پارتياسىنىڭ مۇشەلەرى دە كەيىن قۋدالاۋعا ۇشىراعانى بەلگىلى. ولاردى بولشەۆيكتەرمەن اۋىز جالاستى دەسە دە, ارتىنان قىزىل وكىمەت ساتىپ كەتكەن.
1922 جىلى قىزىلجاردا «قازاقستان زەرتتەۋ قوعامى» دەگەن ۇيىم دا تىركەلىپتى. 1929 جىلى تاعى ءبىر جات (جاس توڭكەرىسشىلەر سوزىنەن الىنعان) دەگەن ۇيىم دا قۇرىلعان. بۇعان دا جوعارىدا اتتارى اتالعان ءبىراز ازامات جانە ك.ايباسوۆ, ۇ.ق ۇلىمبەتوۆ, ع.عالىمجانوۆ, ا.بايتاسوۆ, ءا.تەمىربەكوۆ, ب.قۇرمانالين جانە ت.ب. ەنگەن. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ باعدارلاماسى مەن ىستەگەن جۇمىستارى جونىندە دەرەكتەر ازىرگە تابىلعان جوق. بىراق ۇيىمعا كىرگەن ادامداردىڭ ءبارى كەيىن قۋدالانعان.
الاش قايراتكەرلەرى اراسىنان بۇرىننان بەلگىلى, كوپ زەرتتەلگەن ماعجان جۇماباەۆ, جۇماعالي تىلەۋلين, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, ايدارحان تۇرلىباەۆتاردان باسقا بىركەي ايباسوۆ, ابىلقايىر دوسوۆ, جانۇزاق جانىبەكوۆ, ءبىلال مالدىباەۆ, احمەت بارجاقسين, بايباتىر ەرجانوۆتاردىڭ تۋعان جەرلەرى مەن ءومىر سۇرگەن جىلدارى, ىستەگەن قىزمەتتەرى انىقتالدى. مىسالى, بايباتىر ەرجانوۆ قازىرگى ەسىل اۋدانىنىڭ تاۋاعاش اۋىلىنىڭ تۋماسى ەكەن, 1914 جىلى قازاندا «تۇر, قازاق» اتتى ولەڭدەر جيناعىن دا شىعارىپتى.
جالپى ايتقاندا, سوڭعى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە وسى كۇندەرگە دەيىن ءبىز سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا تۋعان نەمەسە قىزمەت ىستەگەن الاش وردانىڭ 48 مۇشەسىنىڭ جاڭا ەسىمىن انىقتادىق. بارلىق مۇشەلەردىڭ تۋعان جىلى ءارتۇرلى بولعانىمەن, قايتىس بولعان جىلدارى تەك 1937 مەن 1938 جىلدار.
سونىمەن قاتار سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىندەگى ارنايى مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ «اقتاۋعا جاتپايتىن تۇلعالارعا قاتىستى قىلمىستىق ىستەر» دەپ اتالاتىن №15 قورىن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بارىسىندا بىرنەشە ازاماتتىڭ ەسىمى انىقتالدى. مىسالى, قايروللا ماكەنوۆ دەگەن اعامىز 1891 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى وكتيابر اۋدانىنىڭ سوتسيال كولحوزىندا تۋعان. قازاق. 23.10.1941 جىلى تۇتقىندالىپ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ كوشپەلى سەسسيا ۇكىمىمەن 02.09.1942 جىلى 58-10 بابىنىڭ 1 ءبولىمى, 58-11, 58-13 بابى بويىنشا مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, ءوزى اتىلعان. بۇل باپتاردىڭ جازالايتىن قىلمىسى «كەڭەس يدەولوگياسىنا قارسى ارەكەت جاساعانى ءۇشىن» دەپ اتالادى. دەمەك اڭداۋسىزدا ءبىر ءسوز ايتىپ قالىپ, ونى اۋىلداعى ءبىر ساتقىن كورسەتىپ قويسا, وسى باپتىڭ جازالاۋ ماشيناسىنا تاپ بولادى.
وسى اقتالۋعا جاتپايتىندار قاتارىنا وكتيابر اۋدانىنىڭ باعاناتى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, 1941 جىلى اتالعان باپتارمەن سوتتالعان اققۇر ەسەنوۆتىڭ دە ءىسى جاتقىزىلىپتى. بۇل اۋىل – بەلگىلى عالىم, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەبىنەي بوكەتوۆتىڭ تۋعان جەرى. ال سوۆەت اۋدانىنىڭ امانگەلدى كولحوزىندا مەكتەپ ديرەكتورى بولعان كارىم باباسانوۆ 1952 جىلى وسى باپتارمەن سوتتالىپ, 25 جىلعا ايدالىپ كەتكەن. اۋىلداستارى اراسىندا ءجۇرىپ ول جازعان كوممۋنيزمنىڭ ورنايتىنىنا كۇمان كەلتىرگەن ەكەن. ونى يمانسىز, جانسىز جەتكىزە قويىپ, ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا 25 جىلعا كەتە بارعان. ال 1929 جىلى تۋعان تاتار ازاماتى ازات گاينۋللين «پەتروپاۆلستروي» ترەسىندە ىستەپ ءجۇرىپ, 1956 جىلى «ۆەنگرياداعى رەۆوليۋتسيانى قولدايمىن», دەپ ايتقانى ءۇشىن 25 جىلعا ايدالعان. بىراق ول 1990 جىلى قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ شەشىمى بويىنشا اقتالعان.
كەلەسى, 16 قوردا اقتالعان ازاماتتاردىڭ ءتىزىمى بەرىلگەنىمەن, قىلمىستىق ىستەر «قۇپيا» گريفىن ساقتاعان. اقتالعان ازاماتتاردىڭ قاتارىندا 1880 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تۋعان, الاش وردا مۇشەسى الىمباەۆ امانجولدىڭ, 1902 جىلى تۋىپ, وبلىستىق دايىنداۋ كوميتەتىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە 9.02.1938 جىلى انتيسوۆەتتىك ۇلتشىل ۇيىم مۇشەسى رەتىندە اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن ساعىندىقوۆ قادىردىڭ, 1903 جىلى تۋعان, ۇلتشىل ۇيىم مۇشەسى دەگەن ايىپ تاعىلعان حاكىم دۇيسەنوۆتىڭ, 1899 جىلى تۋىپ, ۇلتشىل ۇيىم مۇشەسى دەگەن ايىپ تاعىلىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن اۋشاحمان جامبىلوۆتىڭ جانە ت.ب. ىستەرى بار. ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ اقتالعانى تۋرالى تۋىستارىنا حابار دا جەتپەگەن. كەيبىر تۋىستاردىڭ وزدەرى دە «قاۋىپتى قىلمىس» جاساعان اعالارىنان باس تارتقان سەكىلدى.
زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا اتۋ جانە جەرلەۋ ورىندارى انىقتالدى. اتۋ ورنى قازىرگى سۇتىشەۆ پەن پۋشكين كوشەلەرىنىڭ ورنىندا بولعان ۇشقاباتتى, اۋلاسى كەڭ وبلىستىق نكۆد-نىڭ عيماراتىندا بولعان. وسى جەردە جازىقسىز جانداردىڭ قانى توگىلىپ, ازاپ پەن قيناۋدى باستارىنان كەشكەن. وبلىستىڭ قۇرمەتتى ازاماتى بولات ساعىندىقوۆ اقساقالدىڭ باستاماسىمەن بۇل جەرگە «قاسىرەت» قابىرعاسى مەن «ەسكە الۋ» مەموريالى ورناتىلعان. وعان وبلىستا جازىقسىز جاپا شەككەن 8 مىڭ ادامنىڭ ەسىمى جازىلدى.
ال جەرلەۋ ورنى – 20-شاعىن اۋداننىڭ ەتەگىندەگى «بەسىنشى شابىندىق» دەگەن ۇلكەن الاپ. وسى جەردىڭ تۇرعىندارى 1934-1938 جىلداردىڭ ايسىز قاراڭعى تۇندەرىندە اربالار كەلەتىنىن كۇن سايىن ەستيدى ەكەن. ادام دىبىستاماسا دا يتتەر ءۇرىپ, جەندەتتەردىڭ جاسىرىن ىستەرىن جاريا قىلاتىن كورىنەدى. ءبىر كۇنى ءتىپتى مۇندا نكۆد وكىلدەرى ارنايى كەلىپ, يتتەردى اتقانى دا تۇرعىنداردىڭ ەسىندە قالعان.
مىنە, وسىلاي قاندى قىرعىن كۇن سايىن جالعاسىپ, جازىقسىز جانداردى جەر بەتىنەن جاسىرىن اكەتە بەرگەن. تەك قازىر عانا ولاردىڭ ەسىمدەرى ەسكە الىنىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە قازاقتى ەل قىلامىز, باسقالارمەن تەڭ قىلامىز دەگەن الاش وردا مۇشەلەرى بولعان ارىس اعالارىمىز دا بار.
ساۋلە مالىكوۆا,
زەرتتەۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
وبلىستىق ءارحيۆتىڭ ديرەكتورى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى