ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى قارساڭىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاساعان كەزەكتى جولداۋ بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ نازارىندا بولعان ەلەۋلى وقيعا بولدى. سەبەبى قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن پرەزيدەنت حالىققا ساياسي رەفورمالاردى جاريالايتىنىن الدىن الا حابارلاعان بولاتىن.
وتىز جىل بويى ەلىمىزدە قوردالانعان ماسەلەلەر تىم كوبەيىپ كەتتى. اسىرەسە, ازاماتتار قۇقىعىن ساقتاماۋ, ەل زاڭدارىن ورەسكەل بۇزۋ فاكتىلەرى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ سىنىنا ۇشىرادى, قازاقستان بەدەلىنە نۇقسان كەلتىردى. وسىنداي كەلەڭسىز جايتتاردى تىزە كەلىپ پرەزيدەنت رەفورمالاردى نەدەن باستاۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
اسىرەسە, ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ 70 پايىزى پروپورتسيونالدى بولسا, 30 پايىزى ماجوريتارلىق جۇيەمەن سايلاناتىنى ەل سايلاۋشىلارىنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى دەپ سانايمىن. ويتكەنى قوعام قايراتكەرلەرى مەن زاڭگەرلەر سايلاۋ زاڭىن وزگەرتىپ, سايلاۋشىلاردىڭ قۇقىعىن ەسكەرۋ تۋرالى قانشا جىلدان بەرى ايتىپ كەلەدى. ارينە كەيبىر سىن ايتۋشىلار بۇل وزگەرىسكە قاناعاتتانباۋلارى مۇمكىن, بىراق سەڭنىڭ قوزعالعانىنا, بىرتە-بىرتە وسى ماسەلەگە بايلانىستى قوسىمشا وزگەرىستەر بولاتىنىنا سەنۋ كەرەك. سونىمەن قاتار قازاقستانداعى ساياسي پارتيالار تىركەلۋ ءۇشىن بۇرىنعىداي 20 مىڭ قولدىڭ ورنىنا 5 مىڭ قول جيناۋى جەتكىلىكتى دەگەنى قوعامدا باياعىدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان, جاۋىر بولعان ماسەلەنىڭ ءبىرى ەدى. ەندى جاڭا پارتيا قۇرامىز, تىركەيمىز دەگەندەرگە جول اشىلدى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. ارينە, مۇنىڭ ءبارى رەسپۋبليكا زاڭدارى شەڭبەرىندە جانە دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردى ساقتاي وتىرىپ جۇزەگە اساتىن وزەكتى ماسەلەلەر ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون.
ەل پرەزيدەنتىنىڭ اكىمشىلىك-ايماقتىق ماسەلەگە دەن قويعانى, بۇل قازاقستاننىڭ بۇگىنگى الماعايىپ كەزەڭدەگى اۋماعىن نىعايتىپ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ قامىن ويلاعان بۇكىل حالىق قولدايتىن ساياسي-ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ ءبىرى دەپ ايتۋ كەرەك. وسىعان وراي كەزىندە جەكە وبلىس بولىپ شاڭىراق كوتەرگەن سەمەي وبلىسىنىڭ اباي, جەزقازعان وبلىسىنىڭ ۇلىتاۋ, الماتى وبلىسىنىڭ جەتىسۋ جانە الماتى وبلىسى بولىپ قايتا قۇرىلۋى, قاپشاعايدىڭ اتىن وزگەرتىپ, قوناەۆ دەپ اتاۋعا ۇسىنىس جاساۋى ءبىزدىڭ ۇلتىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى قۇپتايتىن قۋانىشتى جاعداي. ارينە ءدال وسى كەزدە بۇرىنعى تورعاي وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ «اتتەگەن-اي» دەيتىن وكىنىشتەرىن تۇسىنۋگە بولادى. بىراق مەنىڭ ويىمشا بۇل ماسەلەنىڭ ءبارى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە. ءدال قازىرگى قيىن-قىستاۋ كەزدە وسىنداي اۋقىمدى ماسەلەلەردىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قانشاما قاراجات پەن ادامي رەسۋرس قاجەت ەكەنىن ۇمىتپايىق. پرەزيدەنت ايتقانداي, قازاقستان – دارا جانە جالعىز مەكەنىمىز, ونىڭ دا مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ەكەنىن ەستە ساقتايىق جانە ونى الاقانىمىزعا سالىپ ماڭگىلىك اسىل مۇرا بولىپ قالا بەرۋىنە بارشامىز ءبىر ادامداي جۇمىلعانىمىز ابزال.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ سوڭعى جىلدارى قوعامدا جاپپاي تالقىعا ءتۇسىپ جاتقان كونستيتۋتسيالىق سوتتى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسىنە نازار اۋداردى. شىنىن ايتۋ كەرەك, وسى جىلدارى ەلدەگى اتا زاڭىمىز كىم كورىنگەننىڭ قولجاۋلىعىنا اينالىپ كەتكەنى وكىنىشتى جاعداي. ەڭ سوراقىلىعى, كونستيتۋتسيانىڭ باپتارىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋعا ءتيىس قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ ساقتاماۋى ۇيرەشىكتى جاعدايعا اينالدى. اسىرەسە, سوت پەن پروكۋراتۋرا ورگاندارى كونستيتۋتسيا باپتارىن ساقتاۋدى ۇمىتقانداي بولدى. بۇل ءسوزسىز ازاماتتاردىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى. كونستيتۋتسيانىڭ نورمالارىن باقىلاپ, ونى ساقتاۋعا بىردەن-ءبىر مۇددەلى ورگان – كونستيتۋتسيالىق كەڭەس. الايدا بۇل ورگان مەن «ەستىمەيمىن دە, كورمەيمىن دە» دەگەن سىڭاي تانىتتى. وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلارعا قانىق بولعان پرەزيدەنت پارلامەنت وتىرىسىندا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قايتا قۇرىلاتىنىن جاريا ەتتى.
ال كونستيتۋتسيالىق سوتقا كەلەتىن بولساق, دەموكراتيالىق قوعامدا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ بولۋى وتە قاجەت. اتاپ ايتقاندا, بۇل ورگان پرەزيدەنت پەن پارلامەنتتىڭ جانە سوتتاردىڭ, اسىرەسە شەكتەن شىققان كۇشتىك قۇرىلىمدار, اكىمدىكتەر مەن مينيسترلەردىڭ كونستيتۋتسيانىڭ باپتارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋى ءۇشىن اسا قاجەت. اتا زاڭ بويىنشا پرەزيدەنتتەن باستاپ قاراپايىم ازاماتتارعا دەيىن بارشامىزدىڭ قۇقىعىمىز تەڭ ەكەنىن تۇسىنەتىن كەز كەلدى. كونستيتۋتسيانى قۇرمەتتەمەسەك, وندا بۇكىل ەلىمىز بەن حالقىمىزدىڭ قۇقىعىن ەسكەرمەگەنىمىز. مۇنىڭ ارتى قىلمىس ەكەنى بارشا جۇرتقا ءمالىم.
رەسپۋبليكا گازەتتەرىندە شىققان بىرنەشە ماقالامدا بۇرىنعى كونستيتۋتسيالىق سوتتاعى سوراقى جاعدايلاردىڭ بوي العانىن اشىنا جازعان ەدىم. جەلتوقسان كوتەرىلىسى بويىنشا سوتتا قارالعان فاكتىلەردىڭ ەسكەرىلمەگەنىن, سونداي-اق, ءۇش ادامنىڭ جەلتوقساندىقتاردى جازالاۋعا قاتىسقانىنا قاراماي كونستيتۋتسيالىق سوت مۇشەلىگىنە سايلانعانىن جازعانمىن. وسى كۇنگە دەيىن سول ماقالاما ەشبىر ورگاننان ءتيىستى جاۋاپ الا المادىم. ەندىگى ايتارىم, الداعى ۋاقىتتا قۇرىلاتىن كونستيتۋتسيالىق سوت مۇشەلەرىنە سايلاناتىن ازاماتتاردىڭ ارىنىڭ تازا بولعانىن, ولار تەك اتا زاڭ نورمالارىن ساقتاۋعا مۇددەلى ەكەنىن ەسكەرسە ەكەن. بۇرىنعى كونستيتۋتسيالىق سوت قاراپايىم ازاماتتاردان ارىز-شاعىم المايتىن. ونداي قۇقىق تەك پارلامەنت مۇشەلەرى مەن دەپۋتاتتارعا, مينيسترلەرگە جانە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە عانا بەرىلگەن ەدى. الدا قۇرىلاتىن كونستيتۋتسيالىق سوتقا قاراپايىم ازاماتتار مەن قوعامدىق ۇيىمدار دا ارىز-شاعىم بەرۋگە مىندەتتى بولۋعا ءتيىس.
مەيرام بايعازين,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى