مەرەيلى مەرەكەنىڭ تاعىلىمى

بەرەكە باستاۋى

ناۋرىز – بىرلىكتىڭ, ىنتىماقتىڭ, بەرەكە مەن تاتۋلىقتىڭ مەرەكەسى. بۇل كۇنى ارازداسقاندار – ادامگەرشىلىك, رەنجىسكەندەر – راقىمدىلىق جولىن ۇستانادى. اسىلىندا مۇسىلماندار ءۇشىن بىرەۋگە رەنجۋگە دە, وزگەنى رەن­جى­­­تۋگە دە بولمايدى. اللا تاعالا قا­­­­سيەتتى قۇراندا «كەشىرىم جولىن ۇس­­­تان» دەپ بۇيىرعاندىقتان, وسىناۋ ىزگىلىك مەرەكەسىندە ادامدار كەشى­رىمدىلىككە, تاتۋلىققا ۇيىسادى. را­سىن­دا دا, قازىرگى كەزدە جەرى كەڭ, ال سانى از قازاق حالقىنا اۋىزبىرشىلىك اۋاداي قاجەت. ول ءۇشىن بىرىگىپ ءىس جاساۋىمىز كەرەك. ۇلى جاراتۋشىمىز قاسيەتتى قۇراندا: «…جاقسىلىققا, تاقۋا­لىققا جاردەمدەسىڭدەر. كۇناعا جانە دۇشپاندىققا جاردەم­دەس­پەڭ­دەر. اللادان قورقىڭدار! كۇدىكسىز ال­لانىڭ ازابى قاتتى» ء(«مايدا» سۇ­رەسى, 2-ايات) دەگەن. بىرلىگىنەن ايى­رىل­عان ەلدەن بەرەكە قاشادى. جاراتۋشى اللا قۇران كارىمدە ءبىزدى بىرلىك پەن ىنتىماققا شاقىرا وتىرىپ, بىلاي دەيدى: «بارلىقتارىڭ اللاھتىڭ جىبىنە (دىنىنە) جارماسىڭدار, سونداي-اق ءوزارا بولىنبەڭدەر» ء(ال-عيمران سۇرەسى, 103-ايات). ال پايعامبارىمىز مۇحاممەد مۇستافا (اللانىڭ وعان يگى­لىگى مەن سالەمى بولسىن): «مۇ­مىن­­دەر كىرپىشتەردەن قالانعان ءبىر عي­مارات ىسپەتتەس» دەي وتىرىپ, بىز­دەر ءۇشىن بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ قان­شالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن بىل­دىر­گەن. سونداي-اق يسلام ءدىنى ءاربىر ۇلت وكىل­دەرىنە قۇرمەتپەن قاراپ, ەشكىمدى ۇلتىنا, ناسىلىنە جانە جىنىسىنا قاراپ اجىراتىپ بولمەيدى.

ارقاشان كەشىرىمدى بولىڭىز

ءدىنىمىز ءاربىر پەندەگە مەيىرىمدى جانە كەشىرىمدى بولۋدى بۇيىرادى. بۇل شىن مانىندە, حالىقتىعىمىزعا, ەلدىگىمىزگە ەجەلدەن بەرى وتە جاقىن ماسەلە دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. قا­سيەتتى قۇران كارىمدە بىلاي دەيدى: «كە­شىرىم جولىن ۇستا, دۇرىستىققا بۇ­يىر, بىلمەستىكتەن اۋلاق بول» (اعراف-199).

يسلام بىزدەن ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگۋدى نە­مەسە ءتۇرلى اعىمعا ءبولىنىپ, كەيبىر ءدىني-ساياسي توپتىڭ قولشوقپارى بولىپ, ب ۇلىك شىعارۋدى ەمەس, كەرىسىنشە قو­عامداعى ىنتىماق پەن بىرلىكتى ۇس­تا­نۋدى بۇيىرادى.

پايعامبارىمىزدىڭ (اللانىڭ وعان­ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) مىنا ءبىر حاديسىندە: «سەندەرگە بىرگە بو­لۋ­­لارىڭدى وسيەت ەتەمىن. ءبولىنىپ شى­­عۋ­دان وتە قاتتى ساق بولىڭدار. سەبەبى شايتان جەكە باسىنا ءومىر سۇر­گەن كىسىگە جاقىن بولادى. بىرگە بول­عان ەكى ادامنان الىس تۇرادى. كىم­دە كىم ءجانناتتىڭ ءدال ورتاسىندا ءومىر سۇرگىسى كەلسە, بىرگە بولۋعا ءمان بەر­سىن» (تيرميزي, ءفيتان 7).

باتاڭىز قابىل بولسىن

«باتامەنەن ەر كوگەرەدى, جاڭبىر­مەنەن جەر كوگەرەدى» دەپ حالقىمىز تەككە ايتپاعان. وسى ورايدا مىنا حيكايانى ايتىپ ءوتۋدى ءجون سانايمىز.

ءابۋ حانيفانىڭ اتاسى زۇتا ار­داق­تى ساحابا اليمەن (ر.ا) كەز­دە­سىپ, بالاسى سابيتكە يگى تىلەك تىلەۋىن وتىنەدى. سوندا ارداقتى ساحابا ءالي (ر.ا) جاراتقان اللادان ونىڭ ۇلىنا جاق­سىلىق, قۇت-بەرەكە تىلەپ, دۇعا ەتەدى. سول شىنايى جاسالعان دۇعا قا­بىل بولىپ, سابيتتەن الەمگە ءماش­ھۇر ءابۋ حانيفا اتىمەن اتالاتىن نۇع­مان ەسىمدى دۇنيەگە ۇل كەلەدى. بۇل دا بولسا «جاقسىدان – شاراپات» دە­گەن ءسوزدىڭ دالەلى بولسا كەرەك. سون­دىقتان وسىنداي ايتۋلى مەرەكە كۇن­دەرى ۇلكەن كىسىلەردەن باتا الۋعا تى­رى­­سۋ كەرەك.

سىيلىق بەرۋدى ۇمىتپاڭىز

ەكى دۇنيە ساردارى – مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ءاربىر امال-ارەكەتى – ادامزات ءۇشىن اسىل مۇرا, اداستىرماس اقيقات جول ەكەندىگى داۋسىز. ەندەشە, سۇيىكتى پايعامبارىمىز جا­سا­عان ءاربىر امال-ارەكەتتى قايتالاۋ – بىز­دەردى ساۋاپقا كەنەلتەرى ءسوزسىز.

سۇننەتتەردىڭ ىشىندەگى ەڭ نازىگى – سىيلىق جاساۋ ءداستۇرى. بۇل ادام­دار­­دىڭ اراسىندا دوستىق پەن سۇيىس­پەن­شىلىكتى نىعايتادى. ءابۋ ھۋرايرا (ر.ا.): ء«بىر-بىرىڭە سىيلىق جاساڭدار, ءبىر-ءبىرىڭدى جاقسى كورەسىڭدەر», دەگەن حاديس جەتكىزگەن (بايھاقي).

سىيلىق جاساۋ ءۇشىن اسا كوپ قارا­جات جۇمساۋدىڭ قاجەتى شامالى. كىتاپ­شا, ورامال, تاقيا, شاپان, گۇل, قا­لام­ساپ سياقتى قاراپايىم زاتتاردى شىن ىقىلاسپەن اتا-اناعا, ايەلىنە نە­مەسە كۇيەۋىنە, اعا-ىنىگە سىيعا بەرۋ ولاردىڭ كوڭىلىن ءبىر مارقايتىپ تاس­تاي­تىنى بەلگىلى. ناۋرىزدا كادە-سىي­لىق جاساۋدى ۇمىتپايىق.

سالەمگە ساراڭدىق جاساماڭىز

اتا-بابالارىمىزدىڭ: «سالەم تۇزەلمەي, الەم تۇزەلمەيدى», «سالەم – ءسوزدىڭ اناسى», «سالەم – ءسوز باسى» دە­گەن ناسيحاتتارى سالەم بەرۋدىڭ ما­ڭىزىن ايشىقتاي تۇسەدى. سالەم – بۇل اراب تىلىندەگى «اس-ءسالام» ءسوزى, ما­عىناسى «تىنىشتىق, بەيبىتشىلىك, اماندىق-ەسەندىك» دەگەندى بىلدىرەدى

سالەمدەسۋ – جاراتۋشى جاببار جالعىز يەمىز اللانىڭ ۇيرەتكەن ەسەندىك ءسوزى. «اس-ءسالام» – اللا تاعا­لانىڭ كوركەم ەسىمدەرىنىڭ ءبىرى. ءابۋ حۋرايرادان (ر.ا.) جەتكەن حاديستە پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «ادام­­داردىڭ ەڭ ءالسىزى – دۇعاعا ال­سىز­دىك ەتكەنى (ياعني قاجەتىن اللا تا­عالادان تىلەۋ ىسىنە سەلقوس قارا­عا­نى). ادامداردىڭ ەڭ ساراڭى – سالەم­گە ساراڭدىق ەتكەنى» (يمام تابا­روني جانە يمام بايھاقي), – دەسە, ءابۋ زارردان (ر.ا.) جەتكەن حاديستە: «راسۋلۋللا (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن)ماعان: «شاريعات وڭ كورگەن ءاربىر ىسكە, ءتىپتى باۋىرىڭدى جايدارى جۇزبەن قارسى الۋدىڭ وزىنە نەمقۇرايلى قاراما»,  دەدى» (يمام ءمۇسلىم).

ءابۋ حۋرايرادان (ر.ا.) جەتكەن حاديستە پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «كولىكتە وتىرعان ادام – جاياۋعا, ءجۇرىپ كەلە جاتقان – وتىرعانعا, ازشىلىق – كوپ­شى­لىككە سالەم بەرەدى», دەلىنگەن. مىنەكي, مۇسىلماندىق سالەمدەسۋ ۇلگىسى – جاي ايتىلعان ءسوز ەمەس, امانداسىپ تۇرعان ادامعا تىرشىلىگىندە, ءاربىر ىسىندە اللا تاعالادان ەسەندىك, اماندىق, بەرەكەت تىلەۋ بولىپ تابىلادى.

كىم ءبىرىنشى سالەم بەرەدى:

– كىشى – ۇلكەنگە;

– ءوتىپ بارا جاتقان – تۇرعان ادامعا;

– اتتىلى ادام – جاياۋعا;

– كولىكتەگى كىسى – جاياۋعا;

– ازشىلىق – كوپشىلىككە;

سالەم بەرەدى.

– قابىرستانعا بارعاندا;

– ەشكىم جوق ۇيگە كىرگەندە;

– اۋرۋدىڭ الدىنا كوڭىل سۇراپ بارعاندا;

– مەشىتكە كىرگەندە سالەم بەرى­لە­دى;

– ۇل-قىزى اتا-اناسىنا ءبىرىنشى بولىپ سالەم بەرەدى.

اعاش وتىرعىزۋدىڭ ساۋابى مول

حالقىمىزدىڭ تاراپىنان ناۋ­رىز مەرەكەسiندە ادامدارعا عانا ەمەس, تابيعاتقا دا ەرەكشە قام­قور­لىق جاسالىپ وتىرعان. ول جو­نىن­دە دانا حالقىمىز: ء«بىر تال كەس­سەڭ, ون تال ەك», دەگەن قاناتتى ءسوز قالدىرعان. مۇنى يسلام دiنi ەرەك­شە قولدايتىن ءداستۇر دەۋگە بولا­دى. اسىل دiنiمiزدە تابيعاتتى ايالاۋ جانە ونى قامقورلىققا الۋ جا­يىندا پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) بىلاي دەگەن: «بiر مۇسىلمان بiر اعاش وتىرعىزسا نەمەسە بiر نارسە ەكسە جانە ودان بiر قۇس, بiر ادام نەمەسە جانۋار­ جەسە, ول ادام ءۇشiن ساداقا بولىپ ەسەپ­تەلەدi» (بۋحاري ريۋاياتى).

ناۋرىزكوجە ءدىن جورالعىسىمەن ۇندەسەدi

قازiرگi كۇندەرi ناۋرىز مەرەكەسiن «جاقسى بيدعات» دەپ تانۋعا بولا ما دەگەن سىڭايداعى سۇراقتار ءجيى كەز­دەسەدى. حانافي مازحابىنىڭ شارت­تارىمەن ناۋرىز مەرەكەسiن جاق­سى بيدعات دەپ تانۋعا تولىق نەگiز بار. سەبەبi اتاقتى يمام اعزام قۇقىق­تىق مەكتەبiندەگi ۇكiم بەرۋدiڭ جەتi قاي­ناركوزiنiڭ بiرi – ادەت-عۇرىپ.

ۇكiم بەرۋدiڭ «ادەت-عۇرىپ» قاعي­دا­سى بويىنشا, يسلام جاڭادان ەنگەن ەلدiڭ بۇرىنعى سالت-داستۇرلەرi يسلام نەگiزدەرiنە قايشى كەلمەي, قوعامدىق قاتىناستى وڭ رەتتەگەن بولسا, بۇل سالت-داستۇرلەر ساقتالادى ءارi مۇسىلمان قۇقىعىنىڭ ۇكiمi رە­تiندە قاراستىرىلادى. بۇگiنگi داس­تۇ­رiمiزدەگi ناۋرىز مەرەكەسiنiڭ يس­لام­عا ەشقانداي الا-بوتەندiگi جوق. ماسەلەن, ناۋرىز مەرەكەسiندە دا­يىن­­دالاتىن ناۋرىزكوجەنiڭ يسلام مادەنيەتiندەگi «اشۋرا تاتتiسiمەن» مازمۇنى بiر.

نۇح (ع.س.) كەمەدەن قاۋىمىمەن جەرگە تۇسكەندە دوربانىڭ تۇبiندە تام-تۇمداپ قالعان ءتۇرلi داقىلداردى قا­زانعا سالىپ پiسiرiپ, سودان «اشۋرا ءتاتتiسiن» جاساعان. ءاربiر جىلى مۇ­سىل­ماندار اشۋرا مەرەكەسi كۇن­دە­رi «اشۋرا ءتاتتiسiن» جاساپ, بiر-بiرiن قوناق ەتەدi. قازاقتار دا ناۋرىز مەرەكەسiندە قىستان قالعان دوربانىڭ تۇبiندەگi ءدان-داقىلدان ناۋرىزكوجە دايىنداپ, بiر-بiرiنە ءدام تاتتىرا­دى. ياعني قازاقتىڭ ناۋرىزكوجە دايىن­داۋ ءداستۇرi يسلام دiنiنiڭ جورال­عى­لا­رىنا نەگiزدەلگەن.

ناۋرىز امالدارى

 مەرەكەلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ مە­رەي­لى­سى – ءاز ناۋرىز مەرەكەسى. وسى كۇن­دەرى مىنا امالدارعا نازار اۋدار­عان ارتىق بولمايدى. مەرەكە كۇندەرى:

– عۇسىل قۇيىنۋ, ياعني كوشەگە تازالانىپ, دارەتپەن شىعۋ;

– جاقسى جانە تازا كيىم كيۋ (مۇم­كىن­دىگى بولىپ جاتسا جاڭا كيىم­دەر كيۋ);

– جاعىمدى ءيىس مايلار سەبۋ;

– مەرەكە كۇندەرى اللا تاعالانى ەس­كە الىپ, دۇعا-تىلەك جاساۋ;

– ەڭ ءبىرىنشى, كىشكەنتاي بالدىر­عان­دارعا, بالالارعا سىيلىقتار مەن ويىنشىقتار الىپ بەرۋ;

– اتا-انامىزدى, دوستارىمىزدى مەرە­كەمەن قۇتتىقتاپ, سىي-سياپات جاساۋ;

– مەرەكە كۇندەرى ارازداسۋشىلاردى تاتۋ­لاستىرۋ;

– ايتۋلى كۇندەرى اۋەلى كورشى­لە­رى­مىزدىڭ دىنىنە, ۇلتىنا قاراماستان مە­رە­كەمەن قۇتتىقتاۋ;

– ومىردەن وزعان ادامداردىڭ ۇي­لە­رى­نە بارىپ قۇران باعىشتاۋ;

– ناۋقاستانعان باۋىرىمىزدىڭ كوڭىلىن سۇراۋ;

– تۇرىپ جاتقان جەرىمىزگە اعاش وتىرعىزىپ, ارىق-اتىزداردى تازالاۋ;

– جاعدايى تومەن وتباسىلار مەن مەن جەتىم-جەسىرلەرگە قول ۇشىن سوزۋ, كومەك بەرۋ;

– كوپشىلىككە قايىرىمدىلىق نە­گى­زىندە اس بەرىپ, داستارقان جايۋ;

– جاسى كىشى ۇلكەندەرگە بارىپ سالەم بەرگەنى ابزال;

– ساۋاپتى ىستەرمەن اينالىسۋ, ت.ب.

جالپى, بۇل كۇندەرى ۇدايى قۋا­نىش­تا بولىپ, بارشا جاقسىلىق اتاۋ­لى­نىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, قولدان كەلگەن ىزگى امالدار جاساۋ – ءسىز بەن ءبىزدى اللا تاعالانىڭ راقىمىنا بو­لەي­­تىن امالدار, ينشااللاھ.

 

مۇحامەدجان ەستەمىروۆ,

قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى شىمكەنت قالاسى باس يمامىنىڭ ورىنباسارى