قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە ۇلكەن تاريحي كەزەڭ باستالدى. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن جاڭا قازاقستاندى قۇرۋدى قولعا الدىق. بۇل كۇردەلى وزگەرىستەردىڭ جەدەلدەۋىنە قاسىرەتتى قاڭتار وقيعاسىنىڭ دا اسەرى زور بولعانى بەلگىلى. ەندىگى جەردە وتكەن قايعىلى وقيعالاردى ساراپتاپ, ولاردان دۇرىس قورىتىندى شىعارۋ اسا ماڭىزدى.
بۇل ءبىزدىڭ باياندى بولاشاعىمىز ءۇشىن شەشۋشى مانگە يە. جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا دەپۋتاتتارعا زيالى قاۋىممەن, اقىن-جازۋشىلارىمىزبەن, عالىمدارمەن اقىلداسىپ, پىكىرلەسىپ وتىرۋدىڭ ماڭىزى زور. سول ماقساتپەن سەنات جانىنان جاڭا ديالوگ الاڭىن قۇرىپ وتىرمىز. ونىڭ اتىن «ۇلتتىق مۇددە» دەپ اتاۋدى ءجون كوردىك.
قازىر ءارتۇرلى پىكىرتالاس الاڭدارى جەتەرلىك ەكەنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ جوبانىڭ ەرەكشەلىگى – دەپۋتاتتار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىن تارتا وتىرىپ, ۇلتتىق مۇددەمىزگە, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا, ۇلتتىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ جانە وسى باعىتتاعى ناقتى ءىس-شارالاردى انىقتاۋ. ءارى قاراي ولاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا ۇيىتقى بولۋ. وسىنداي ماقساتپەن جاڭا ديالوگ الاڭىن ۇيىمداستىرىپ وتىرمىز. ونىڭ جۇمىسىنا وزدەرىڭىز, باسقا دا ازاماتتار بەلسەندى قاتىسادى دەپ سەنەمىز.
جالپى, ەلىمىز ءۇشىن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ورنى قاشاندا ەرەكشە. ولار قاي كەزەڭدە دە حالىقتىڭ جانىنان تابىلا بىلگەن, ەلدىڭ مۇڭىن بيلىككە جەتكىزۋشى دانەكەر بولعان. زيالى قاۋىمنىڭ ۇلتىمىزدى قانشاما تار جول, تايعاق كەشۋلەردەن سۇرىندىرمەي الىپ شىققانى دا تاريحتان بەلگىلى. بۇل رەتتە, اسىرەسە وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى الاش زيالىلارىنىڭ ورنى بولەك. ەلدىك مۇرات, ۇلتتىق مۇددە جولىنداعى ىستەردە زيالى قاۋىم ءاردايىم الدىڭعى شەپتەن تابىلا ءبىلدى. قازىر ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى كەزەڭ. تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى ەڭ قيىن سىناقتى ەڭسەرىپ كەلەمىز. وسىنداي ۋاقىتتا زيالىلاردىڭ پىكىرلەرى جانە قوعامدىق پوزيتسياسى وتە ماڭىزدى.
ەلدىڭ دۇرىس جولمەن دامۋىنا, اسىرەسە جاستارعا دۇرىس باعدار بەرۋدە زيالى قاۋىمنىڭ الەۋەتىن كوبىرەك پايدالانعان ابزال دەپ ەسەپتەيمىز. وسىنداي جۇمىستارعا «ۇلتتىق مۇددە» جوباسى دا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
سەنات تاراپىنان ديالوگ الاڭىنىڭ ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىن بەيبىت وكسىكباي ۇلى يساباەۆ, زيالى قاۋىم تاراپىنان دارحان قۋاندىق ۇلى قىدىرالى جۇرگىزەدى. ەكى ازاماتتى دا تانىستىرۋدىڭ كەرەگى جوق. بارشاڭىز ولاردى جاقسى بىلەسىزدەر. ەلىمىزدىڭ دامۋىنا, رۋحانياتىمىزعا زور ەڭبەك ءسىڭىرىپ جۇرگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى. وسى جوبانى ۇسىنىپ, ونى ۇيىمداستىرىپ جاتقاندارىڭىز ءۇشىن بەيبىت وكسىكباي ۇلى, دارحان قۋاندىق ۇلى, سىزدەرگە العىس ايتامىز. الداعى ۋاقىتتا بۇل باعىتتا ناتيجەلى ەڭبەك ەتەمىز دەپ سەنەمىن.
بۇگىن «ۇلتتىق مۇددە» الاڭىنىڭ العاشقى وتىرىسىنا جينالىپ وتىرمىز. وتىرىسىمىز پرەزيدەنتىمىزدىڭ كەشەگى جولداۋىنا ارنالادى. جولداۋمەن ءبارىڭىز تانىسىپ شىقتىڭىزدار. ونى قايتالاۋدىڭ كەرەگى جوق دەپ ويلايمىن. جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى جاڭا قازاقستان قۇرۋدىڭ ناقتى ساياسي باعدارىن ايقىنداپ بەردى. پرەزيدەنتىمىز ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان كوپتەگەن ماڭىزدى باستامالاردى كوتەردى. سول سەبەپتى ولاردى ىسكە اسىرۋ – حالىق بولىپ جۇمىلاتىن ورتاق مىندەت.
وسى جولداۋمەن پرەزيدەنتىمىز ەلىمىزدە ۇلكەن ساياسي وزگەرىستەرگە جول اشتى جانە وعان تىڭ سەرپىن بەردى. ال ساياسي ترانسفورماتسيا, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, ەلىمىزدە ادىلەتتىلىك قاعيداتىنىڭ ساقتالۋىنا كەپىل بولادى. ادىلەتتىلىك بولماعان جەردە ازاماتتاردىڭ ەلىنە جانە ونىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمى جوعالادى. بۇل – مەملەكەتتىلىگىمىز ءۇشىن ۇلكەن قاۋىپ.
قاڭتار وقيعاسىنىڭ نەگىزگى ساباقتارىنىڭ ءبىرى وسى ەكەنى انىق. سول سەبەپتى زاڭنىڭ تولىق ورىندالۋىنا جانە جالپىعا بىردەي قولدانىلۋىنا قول جەتكىزۋ اسا ماڭىزدى. زاڭ ۇستەمدىگى دەگەنىمىز سول. بۇل, ءوز كەزەگىندە, تامىر-تانىستىقتى جانە مونوپوليانى جويۋعا تىكەلەي ىقپال ەتەدى. وسى رەتتە پرەزيدەنتىمىز ءوزى ۇلگى كورسەتىپ, بىرقاتار باتىل باستامانى جاريالادى.
ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, بيلىك مونوپولياسى جويىلماق. بۇعان قاتىستى مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنەن مىقتى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا كوشەتىنىن ايتتى. ەندى پارلامەنت, ءسوزسىز, كۇشەيەدى.
سونىمەن قاتار سەناتتىڭ جوعارعى پالاتا رەتىندە جۇمىس ىستەۋى دۇرىس ءارى ورىندى ەكەنى ايتىلدى. ەكى پالاتانىڭ جۇمىسى مەن قۇرىلىمىنا قاتىستى ناقتى رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلادى. ونىڭ ءبارى قوعامنىڭ پىكىرى مەن ۇسىنىستارىنا نەگىزدەلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. پارتيالىق جۇيەگە قاتىستى دا زاڭنامالىق وزگەرىستەر قابىلدانادى.
وسى ورايدا پرەزيدەنتىمىز پارتيالاردى پارمەندى جانە ىقپالدى ينستيتۋت رەتىندە قالىپتاستىرۋدى كوزدەپ وتىر. ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءراسىمى ەداۋىر جەڭىلدەيدى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ وكىلەتتىلىگىن اتقارۋ كەزەڭىندە ەشقانداي پارتياعا مۇشە بولماۋى كەرەكتىگى ايتىلدى. مۇنىڭ بارلىعى, تۇپتەپ كەلگەندە, شىنايى ساياسي باسەكەگە جول اشادى. ال كەز كەلگەن سالاداعى باسەكە دامۋدىڭ باستى شارتى جانە ونىڭ مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرى زور بولاتىنى ءسوزسىز.
سونداي-اق جولداۋدا ازاماتتاردىڭ ەل ىسىنە ارالاسۋىن كۇشەيتەتىن باستامالار ايتىلدى. مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق. كونستيتۋتسيانىڭ وسى نورماسىن ساياسي پراكتيكادا جۇزەگە اسىراتىن ۋاقىت كەلدى. كەز كەلگەن دەموكراتيالىق قوعامدا حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگى – بيلىكتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى جانە ماقساتى. ءاربىر ازامات بيلىك وكىلدەرىنە وتىنىشتەرىن جەتكىزە الاتىنىنا, ولارعا قۇلاق اساتىنىنا سەنىمدى بولۋعا ءتيىس. پرەزيدەنتىمىز جولداۋدا وسىنداي ىرگەلى قاعيدالاردىڭ نىعايۋىن قامتاماسىز ەتەتىن شەشۋشى باستامالاردى قولعا الىپ وتىر. باسقا دا كوپتەگەن ۇسىنىس كەشە جاريالاندى.
بۇل رەتتە پارلامەنتتى ۇلكەن ءارى جاۋاپتى جۇمىستار كۇتىپ تۇر. جولداۋدىڭ اياسىندا اتا زاڭىمىزدىڭ 30-دان استام بابىنا وزگەرىس ەنگىزەمىز. 20-دان استام زاڭ قابىلدانادى. بىراق جولداۋدى ىسكە اسىرۋ تەك بيلىك تارماقتارىنىڭ مىندەتى عانا ەمەس. بۇل – ورتاق مۇددە, كوپ بولىپ جۇمىلاتىن ءىس.
ەلدىك ىستە زيالى قاۋىمنىڭ دا الاتىن ورنى ەرەكشە. جولداۋدىڭ ءتۇپ نەگىزى – مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ, تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋ. قاڭتار وقيعاسى مەملەكەتتىلىك وزدىگىنەن قالىپتاسپايتىنىن, ول ءۇشىن ءاردايىم كۇرەسۋ قاجەت ەكەنىن ايقىن كورسەتتى. از عانا كۇننىڭ ىشىندە ەلدىگىمىزدەن ايىرىلىپ قالا جازدادىق.
قاي زاماندا دا, قازاقتىڭ زيالىسى ەلدىك پەن ەگەمەندىكتى قورعاۋدى ءوزىنىڭ قاسيەتتى پارىزى ساناعان. قازىرگى كەزەڭدە وسى مىندەت ەسەلەنىپ وتىر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. زيالى قاۋىمنىڭ مەملەكەتتىلىكتى بەكەمدەۋگە ۇندەيتىن قايراتكەرلىك كۇشى وسى تۇستا اسا قاجەت.
سونىمەن قاتار ۇلكەن ساياسي وزگەرىستەر ساناداعى وزگەرىستەردى تالاپ ەتەدى. جولداۋ ساياسي ليبەراليزاتسيا ءۇردىسىن تەزدەتەدى. ساياسي باسەكە, پولەميكا, پىكىر الۋاندىعى الداعى ۋاقىتتا ارتا تۇسەتىنى انىق. بۇل داۋرىقپا داۋدى ەمەس كونسترۋكتيۆتى ديالوگتى كۇشەيتۋگە ءتيىس. ليبەراليزاتسيا ءۇردىسى قارقىن العان سايىن قوعامدا مامىلەگە كەلۋ مادەنيەتى مەن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ قاجەت. وسىنداي ساياسي مادەنيەتتى نىعايتۋدا دا زيالى قاۋىمنىڭ ءرولى اسا ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىز.
ماۋلەن اشىمباەۆ,
سەنات توراعاسى