قازاق كامپيتىنىڭ ءدامى – ءتاتتى, مۇڭى – اششى

2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا يمپورت ۇلەسى 7 پايىزعا ءوستى. وسى سالانىڭ ماماندارى 2022 جىلدىڭ سوڭىندا بۇل كورسەتكىش بىرنەشە ەسە تومەندەپ, يمپورت كامپيتتەرگە تاۋەلدىلىگىمىز ەسەلەپ ارتۋى ابدەن مۇمكىن دەگەن پىكىردە. ساراپشىلار 2015 جىلى رۋبل باعاسى ءۇش تەڭگە بولعان كەزدە ءبىزدىڭ نارىق رەسەي يمپورتىنىڭ قىسىمىندا قالعانىن ايتادى. 2016 جىلى جاعداي وزگەرىپ, رەسەيلىك ءتاتتىنىڭ ۇلەسى 55 پايىزدان 45 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن.

رەسەي تاۋارلارى يمپورتتىڭ جالپى كولەمى بويىنشا الدا تۇر. مۇنىڭ سەبەبىن قازاقستاننىڭ كونديتەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ءاليحان تالعاتبەكتەن سۇرادىق. ونىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىل كونديتەر يندۋسترياسى ءۇشىن اۋىر جىل بولدى. رەسەيدەن يمپورتتالاتىن شيكىزاتتىڭ باعاسى ءوستى. بۇرىن قانتتىڭ كيلوسىن 140 تەڭگەدەن يمپورتتاساق, قازىرگى باعا – 300 تەڭگە. كامپيتتى مايسىز, ۇنسىز دايىنداۋ مۇمكىن ەمەس. ەكەۋىنىڭ دە باعاسى ەكى ەسە شارىقتاعان.

ىشكى نارىقتا جەكەلەگەن ءونىم تۇرلەرىنە باعا 10-15 پايىز­عا كوتەرىلدى. بىراق باعانى وسى دەڭ­گەيدە دە ۇستاپ تۇرۋعا مۇم­كىن­دىك از. باستى باسەكەلەسىمىز رەسەي كامپيت دايىنداۋعا كەرەك شيكى­زاتتىڭ ءبارىن وزىندە وڭدەيدى, وزدەرى قالاعان باعادا وتكىزەدى. «كە­دەن­دىك وداق قۇرىلعانعا دەيىن ىشكى نا­رىقتاعى كامپيتتىڭ 85 پايى­زى ۋكراينادان كەلەتىن. سودان كەيىنگى جاعداي رەسەيدىڭ پايداسىنا وزگەردى. قازىر ءتاتتىنىڭ 85 پايىزى – رەسەيدەن, 10 پايىزى – ۋكراينادان جانە 5 پايىزى گەر­مانيا, تۇركيا, قىتايدان كەلەدى. بۇل قاتارعا سوڭعى جىلدارى وزبەك كونديتەرلەرى قوسىلدى. ۇكىمەت وزبەك كونديتەرلەرىنىڭ ءبىزدىڭ نارىققا اسەرىن ەسەپتەپ ۇلگەرە الماي جاتىر», دەيدى ءا.تالعاتبەك.

قازاق كامپيتكە اس دەپ قارا­مايدى. دەگەنمەن دە قازىر داستار­قاندا ءبىر ۋىس ءتاتتى تۇرماسا, ىشتەي قورسىنىپ قالاتىنىمىز راس. ستاتيستيكالىق دەرەكتەردە ءبىزدىڭ كامپيت ساتىپ الۋعا جۇمساعان شىعىنىمىز نانعا جۇمساعان قارجىدان ءۇش ەسە كوپ ەكەنى ايتىلادى. دەمەك سول قارجىنىڭ ۇشتەن ءبىرى كورشىلەردىڭ نارىعىن دامىتۋعا كەتىپ جاتىر.

ايتالىق, بىزدە ءىرىلى-ۇساقتى 20 كونديتەردىك زاۋىت بولسا, سو­نىڭ ىشىندە ەكسپورتقا مۇمكىن­دىك العاندارى – 4. وزبەكستاندا – 587, رەسەيدە 641 زاۋىت بار. «ال­داعى ۋاقىتتا قازاق نارىعى ءۇشىن باسەكە وزبەكستان مەن رەسەي اراسىندا ءوتۋى ابدەن مۇمكىن» دەگەن ساراپشىلاردىڭ پىكى­رىن قاپەرگە الاتىن كەز كەلدى. ەل­دەگى كونديتەرلەر قاۋىمداس­تىعى 2019 جىلى جەتى جىلدىق دامۋ باع­دارلاماسىن ازىرلەپ, ۇكى­مەت­تىڭ قاراۋىنا ۇسىنعان بولاتىن.

«ىشكى نارىقتى يمپورت تاۋارلاردان قورعانۋ شارالارى تۋرالى» زاڭى سىرتتان كە­لىپ جاتقان ونىمدەر وتاندىق ون­دى­رىسكە قانداي دا ءبىر شىعىن اكەل­سە, قورعانۋ شارالارىنا جۇگىنۋگە, قاجەت بولسا ۇكىمەت اتىنا ۇسىنىس بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق ۇكىمەت كونديتەرلەر ۇسىنعان قۇجاتتىڭ مەرزىمىن دە, ققس سالىعىنىڭ 70 پايىزدىق جەڭىلدىك دەمالىسىن دا ءۇش جىلمەن شەكتەپ تاستاپتى.

كامپيتتىڭ اناسى – قانت, اتاسى – ءسۇت

ساراپشىلار اتاپ وتكەندەي, 2022 جىلدان كەيىنگى جاعدايدىڭ نە بولاتىنىن بولجاۋ مۇمكىن بولماي قالدى. سالاعا ىقىلاسى اۋعان كەيبىر ينۆەستورلار از مولشەردە بولسا دا قارجى سالىپ, ماركەتينگتىك ستراتەگياسىن, باعا ساياساتىنىڭ قۇرىلىمىن ءتۇزىپ قويدى. ەگەر جوعارىدا ايتىلعان 70 پايىزدىق جەڭىلدىك دەمالىسى جىل سوڭىندا اياق­تال­سا, قارجىلىق, ستراتەگيالىق پرو­بلەما سوندا باستالادى.

«7 جىل­دىق مۇمكىندىگىمىز 1,5 جىلعا شە­گەرىلىپ قالعانىن كورىپ وتىرسىز. وعان ءبىز كىنالى ەمەسپىز. ەندى جەڭىلدىك دەمالىسى تاعى كەمى 2 جىلعا سوزىلسا, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى 6,5 پايىزعا تومەندەيدى. كامپيتتىڭ اناسى – قانت, اتاسى ءسۇت ەكەنى بەلگىلى. ءونىمنىڭ وسى ەكى تۇرىنە سۇرانىس بولسا, اۋىل شارۋاشىلىعى دامۋىنا جاناما تۇردە بولسا دا اسەرىن تيگىزەدى. وندىرىسكە ءتۇرلى توساپتار مەن پەكتيندەر قاجەت بولعاندىقتان جەمىس-كوكونىس, ۇن تارتۋ, ماي, پوليگرافيالىق ونەركاسىپ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ داميدى», دەيدى ءا.تالعاتبەك.

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى كام­پيت نارىعىنداعى ويىنشى­لاردىڭ قاتارىنا كوپ وزگەرىس اكەلە قويعان جوق. نارىقتاعى الپاۋىتتار – «راحات», «بايان سۇلۋ» جانە «قاراعاندى كامپيتتەرى» فابريكالارى كسرو جۇيەسىنەن بەرى كەلە جاتقان ء«تىس قاققان» ويىنشىلار. سولاردىڭ ىشىندە «قاراعاندى كامپيتى» بىرەر ايدان بەرى جۇمىسىن توقتاتتى. 2000 جىلداردىڭ العاشقى جارتىسىندا اقتوبەدەگى كونديتەر ونىمدەرىن شىعاراتىن كاسىپورىن رەسەيمەن شەكارالاس بولعاندىقتان ۋك­راين­دىق يمپورتپەن بەتپە-بەت قالىپ, قازاق جەرىنە تونگەن يمپورت دا­ۋىلىنا قالقان بولدى. كەيىنىرەك ونىڭ تەحنولوگيا­سىن قاراعاندىعا كوشىردى. قارا­عان­دىداعى كونديتەر فابريكاسى ونىمدەرىنە كەزىندە سۇرانىس جوعارى بولعانىن كوپشىلىك ءالى ايتادى.

دەگەنمەن, الەمنىڭ جەتپىس ەلىنە ءتاتتىسىن توننالاپ جىبەرگەن «قاراعاندى كامپيتتەرىنىڭ» ونىمدەرىن قازىر دۇكەن سورەلەرىنەن تاپپايسىز. اتاقتى فابريكا­نىڭ قايتا اياعىنان تۇرىپ كەتەرى بەلگىسىز. بەلگىلىسى, ونىڭ 90 پا­يىز اكتسياسى 2013 جىلى شەتەلدىك ينۆەستورلارعا ساتىلدى, سودان كەيىن ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ قولىنا ءوتتى. 2021 جىلى 26,7 ملرد تەڭگەگە باعالاناتىن شوكو­لاد فابريكاسىن جاڭعىرتۋ جوس­پار­لانعانى, 2024 جىلى ىسكە قوسى­لاتىنى تۋرالى سىبىس شىق­تى. قازىر ىشكى نارىقتاعى وتاندىق ونىمدەردىڭ 85 پايىزى 4 ءىرى كومپانيانىڭ ۇلەسىندە. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ورتاشا العاندا وتاندىق ءونىم كولەمى 183 مىڭ توننا بولسا, ونىڭ 156 مىڭ تونناسىن 4 ءىرى ءوندىرۋشى ءوندىرىپ وتىر.

پروبلەما كەدەننەن باستالادى

نارىقتاعى ەڭ ۇلكەن كەدەرگى كەدەننەن باستالادى. سىرت­تان اكەلىنەتىن ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارىنىڭ ساپاسىنا ءتيىستى باقى­لاۋ جوق. ءا.تالعاتبەك ايتىپ وتكەن­دەي, قۇرامىندا ترانسمايى شەك­تەن شىعىپ كەتكەن ونىمدەر بىزگە كوپ كەلەدى. بۇل يمپورت ونىم­دەردىڭ باعاسىن ارزانداتىپ, وتىم­دىلىگىن كوتەرىپ جىبەرەدى. سالا وكىل­دەرى كەدەندىك بەكەتتەردە سىرت­تان كەلەتىن ونىمدەردىڭ حي­ميا­­لىق قۇرامىن از ۋاقىت ىشىن­­دە انىقتاپ بەرە الاتىن زەرت­حانا­­لىق قۇرىلعىلاردى كوپتەپ ورنالاس­تىرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتە باستادى.

سودان كەيىنگى كەدەرگى – كورشى ەلدەردىڭ دەمپينگى. ەاەو نارى­عىندا جەكەلەگەن مۇددەلەر­دىڭ قاقتىعىسى بۇگىن دە, ەرتەڭ دە جالعاسا بەرەدى. بىزدەگى پرو­بلەما – رەسەيدەن كەلەتىن يمپورت. بۇل ەلدەگى ۋكراين يم­پورتىنىڭ ماسەلەسى الدەقاشان شەشىلگەن. ال قازاقستاندا كەيبىر ماسەلەلەردى ەل ىشىندە شەشۋ مۇمكىندىگى شەكتەلىپ كەلە جاتقا­نىن, كەلىسپەۋشىلىكتىڭ ءبارى ەاەو مىنبەرىندە شەشىلەتىنىن ەل دە سەزىپ قالدى. وتكەن جىلدىڭ ناۋ­رىز ايىندا ساۋدا جانە ينتە­گراتسيا مينيسترلىگى دەپارتامەنت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دارحان بەيسەنباەۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە بۇل ماسەلەنىڭ كاسىپكەرلىككە قاتىستى ەكەنىن, ەاەو ىشكى نارىقتى قور­عاۋ دەپارتامەنتىنە حابارلاسۋى قا­جەت­تىگىن, ساۋدا جانە ينتەگرا­تسيا مينيسترلىگىنىڭ مىندەتى مۇن­داي ءوتىنىش بولعان جاعدايدا قا­جەت­­تى كونسۋلتاتسيالىق قولداۋ كور­­سەتۋمەن شەكتەلەتىنىن ايتقان-دى.

2022 جىلدىڭ العاشقى ەكى ايى وسى سالانىڭ سالىق جەڭىل­دىك­تەرى ماسەلەسىنە جاڭالىق الىپ كەلگەن جوق. 2023 جىلى كوندي­تەر نارىعىنا قاتىستى سالىق جەڭىلدىگى قانشا پايىز بولا­تىنى ازىرگە بەلگىسىز. ال ساراپشى­لار­دىڭ ايتقانىنا دەن قويساق, سالانىڭ سالىق دەمالىسى بيىلمەن بىتەدى دەگەن قاۋىپ باسىم تۇر.

«كونديتەر نارىعى ينۆەس­تورلار ءۇشىن تارتىمدى ما؟» دەگەن سۇراق كەشە دە, بۇگىن دە وزەكتى بولىپ كەلدى. وسى رەتتە ءا.تالعاتبەك ايتىپ وتكەندەي, قازاق­تىڭ ءتاتتىسى شەتەلدىك ينۆەس­تور­لاردى اسا قىزىقتىرا قوي­ماعان ءتارىزدى. رەسەيدە, باتىس پەن ەۋروپا ەلدەرىندە نارىق كوزدەرى الدەقاشان يەسىن تاپقان. شەتەل­دىك ينۆەستورلاردىڭ مۇمكىن­دىگى مەن تالابىن ءبىزدىڭ نارىقتىڭ «قالتاسى» كوتەرمەيدى. وسىدان 16 جىل بۇرىن Ulker كومپانيا­سى «حاملە» دەپ اتالاتىن ەنشىلەس كومپانياسىن قۇردى. 2013 جى­لى وڭتۇستىككورەيالىق LOTTE Con­fectionery كومپانيا­سى ءبىز بىلە­تىن «راحات» كومپانيا­سىنا تيە­سىلى اكتسيانىڭ 75 پايى­زىن ساتىپ الدى. دەمەك ءتاتتى نارى­عى دە­گەن­دە الدىمەن اۋىزعا الا­تىن «را­حات­تىڭ» شيرەك بولىگى­نە عانا يەمىز.

ەكونوميكالىق ساراپشى دەنيس كريۆوشەەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, كونديتەر نارىعىندا بيزنەس باستاۋدىڭ تاۋەكەلى جوعارى بولعاندىقتان شوب-تىڭ ۇلەسى از. نارىقتا وق بويى وزىپ شىعۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا كەرەك. وندىرىستەگى تەحنولوگيالىق جەلىنىڭ قازىرگى باعاسى شامامەن – 2 ملن ەۋرو. قايتا وڭدەۋ نەمەسە دايىن ونىمدەر سالاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ قايتارىمىنا كەمى 5 جىل كەتەدى. نارىقتىڭ ديىرمەنىنەن امان شىققان كومپانيالاردا ۇزىن نەسيە ارقىلى تەحنولوگيانى جاڭعىرتىپ الۋعا مۇمكىندىك جوق. ماركەتينگىلىك ستراتەگيالاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جاعى دا كەمشىن. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, بۇل سالادا ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك قورعاۋ شارالارى عانا دامۋعا ىقپال ەتە الادى. «قازاق نارىعى شيكىزاتقا تاۋەلدى. شيكىزات قولجەتىمدىلىگى­نە قاتىس­تى دا تاۋەكەلدەر جەتكى­لىك­تى. نا­رىق­تاعى «سارى ءتىس» ويىن­­شى­لاردىڭ ءوزى قارجىلىق جاع­­دايى مەن ماركەتينگتىك ستراتە­گياسى جاعىنان شەتەلدىك كومپانيالارمەن باسەكەلەسۋگە دايىن ەمەس. بىزگە قولداعى باردى ساقتاپ قالۋدان وزگە جول جوق», دەيدى د.كريۆوشەەۆ.

الماتى