قانت قىمباتتاپ بارادى

رف ساۋدا مينيسترلىگى بۇل شەشىم­دى ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن قابىلداعانىن, ەاەو ەلدەرىنە قانت جەتكىزۋ مۇمكىندىگى ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ 17 ناۋرىزداعى كەزەكتى باسقوسۋىندا بەلگىلى بولاتىنىن ايتىپ, وداقتىڭ وزگە مۇشە ەلدەرىن ەكىۇداي كوڭىل كۇيگە سالىپ قويدى.

رەسەيدىڭ يمپورتى تەك ەاەو-پەن عانا شەكتەلىپ قالعان جوق, 2020 جىلعا دەيىن الەمدەگى ەڭ ءىرى قانت ەكسپورتەرلەرىنىڭ العاشقى وندىعىندا بولدى. 2019 جىلى كۋباعا جانە ەۋروپالىق وداققا مۇشە ەلدەرگە 1,1 ملن توننا قانت يمپورتتادى. رەسەيدىڭ قانت ەكسپورتىنداعى مۇمكىندىگى ءبىز ويلاعان دەڭگەيدەن الدەقايدا جوعارى ەكەنىن, ونىڭ ەندىگى ەكسپورتەرى ەاەو-مەن شەكتەلىپ قالعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەكتىگىن ساراپشىلار وتكەن اپتادان بەرى ايتىپ جاتىر. ەندى باتىس ەلدەرىنىڭ سانكتسياسى كورشى ەلدىڭ ەكسپورتتىق كارتاسىنا وزگەرىستەر الىپ كەلەرى, باتىستاعى نارىعىن ۇمىتىپ, ەاەو نارىعىنا شىنداپ بەت بۇرۋى نەمەسە بۇل ماسەلەنى شەشۋدى تاراپتاردىڭ ءوز ەركىنە قالدىرۋى دا مۇمكىن.

كورشى ەلدىڭ اۋىل شارۋاشى­لىعى مينيسترلىگى تاراتقان مالى­مەتتەردە 2021 جىلى قانت شىعارۋ 8,3 پايىزعا كوبەيىپ, 5,0073 ملن تونناعا جەتكەنى ايتىلعان. ەلىمىزگە قانت جەتكىزەتىن نەگىزگى ەكى يمپورتتاۋشى — رەسەي مەن بەلارۋس. رەسەيدىڭ ىشكى نارىق­تاعى ۇلەسى – 48 پايىز. 2021 جىلى قازاقستانعا باسقا ەلدەردەن 506,9 مىڭ توننا قانت پەن قانت شيكىزاتى يمپورتتالدى. رەسەي فەدەراتسياسىنان قازاقستانعا 275,8 مىڭ توننا قانت يمپورتتالدى, بۇل ءبىر جىل بۇرىنعىدان 12,7 پايىزعا از. برازيليادان – 164,6 مىڭ توننا, بەلارۋستەن – 35,5 مىڭ توننا, مەكسيكادان – 30,4 مىڭ توننا يمپورتتالىپتى.

رەسەي 2022 جىلدىڭ تامىز ايى­نا دەيىن قانت ەكسپورتىن شەك­تەي­تىنىن رەسمي تۇردە مالىم­دەگەننەن كەيىن قازاق­ستانداعى قانت باعاسى باقىلاۋدان شىعىپ كەتتى. قازىر ەل كولەمىندە ەڭ قىمبات قانت – اتىراۋدا, 337 تەڭگەمەن س­ا­تى­­لىپ جاتىر. تارازداعى باعا اتى­­راۋعا قاراعاندا 85 تەڭگەگە ارزان.

ساۋدا مينيسترلىگى باعانىڭ ءوسۋىن كۇندە باقىلاپ, ورتاداعى دەلدالدار قانتتىڭ قۇنىن 15 پايىزدان اسىرماۋعا ءتيىس دەگەن پارمەن بەردى. «قىمباتتاۋعا كەلەر بولساق, قانتتىڭ باعاسىن جەرگىلىكتى اكىمدىك, ساۋدا جەلىلەرى, تۇراقتاندىرۋ قورلارىنان الۋ جانە اينالمالى سىزبا ارقىلى كرەديتتەۋ بار. ولار جەڭىل كرە­ديت­تى العاننان كەيىن بارىپ باعا­نى ۇستاپ تۇرادى. وسى سەكىلدى شارالاردى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر قابىلدايدى», دەيدى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى الىشەر ومىرزاق.

Qaztrade.org.kz سايتىنىڭ دەرەگىنشە, قازاقستاندا قانتقا دەگەن سۇرانىس 2019 جىلعا دەيىن برازيليادان قانت قۇراعىن ساتىپ الۋ ارقىلى رەتتەلدى. 2020 جىلدىڭ قاڭتارىندا وداققا سىرتتان كىرە­تىن شيكى قانتتىڭ تونناسىنا 240 دوللار باج سالىعى ەنگىزىلىپ, برازيليادان كەلەتىن شيكىزاتتان شەتتەتىلىپ قالدىق. برازيليالىق قانت قۇراعىنىڭ ورنىن وتاندىق قىزىلشامەن جابۋ ءۇشىن 4 ملن توننا ءونىم الۋ كەرەك. ءبىز سول كەزدە عانا سۇرانىستىڭ 45 پايىزىن نەمەسە 450-500 مىڭ توننا قانتتى وزىمىز­دە وندىرە الامىز. بىراق قانت قىزىل­شاسىن وسىرەتىن جەردىڭ ازدى­عىنان بۇل قازىر مۇمكىن ەمەس. برازيليالىق شيكىزات بول­ما­عاندىقتان قازاقستان دايىن قانتتىڭ يمپورتىن جىلىنا 2,7 ەسە ارتتىرۋعا ءماجبۇر بول­دى. تازا قانت يمپورتىنا جۇم­سالا­تىن اقشالاي شىعىن 1,8 ەسە ءوستى. ونىڭ 14,4 ملن دوللارى بەلارۋسكە كەتسە, 55,9 ملن دوللارى رەسەيگە كەتكەن.

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مي­نيسترلىگى «الاڭداۋعا نەگىز جوق­تىعىن قورداعى قانت قورى الداعى ءۇش ايعا جەتەتىنىن» ايتىپ, جۇرتتى سا­بىر­عا شاقى­رىپ وتىر: قازىر قانت يمپورتەر­لەرىنىڭ گەوگرافيا­سىن كەڭەيتۋ جانە تاۋەكەلدەردى تومەندەتۋ شەڭبەرىندە دايىن قانت ءوندىرۋ ءۇشىن باسقا ەلدەردەن شيكى قانت ساتىپ الۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, قازاق­ستاندا 2022 جىلعى تامىز ايى­نىڭ سوڭىنا دەيىن كەدەندىك باج­د­اردى تولەمەي 250 مىڭ توننا قانت اكەلۋ مۇمكىندىگى قاراس­تى­رىل­عان. بىراق سوعان قارا­ماستان بى­رەر كۇننىڭ ىشىندە قانتقا دەگەن سۇرا­نىس تا, باعا دا ءوسىپ, ساتۋشىلار بۇل ءونىمدى ساتۋدى شەكتەي باستادى.

ءبىر جىلداعى قانتقا دەگەن قازاق­ستاندىقتاردىڭ سۇرانىسى 500 مىڭ توننا ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. بۇعان ءتاتتى سۋسىندار, كونديتەرلىك ونىمدەر شىعاراتىن كاسىپورىنداردىڭ قانتقا دەگەن قاجەت­تىگى كىرگەن دە جوق. 2021 جىلى ەلدەگى ءتورت قانت زاۋىتى 277 توننا قانت دايىندادى. بۇل ىشكى قاجەتتىلىكتىڭ 66 پايىزىن ءوز كۇشىمىزبەن وندىرەمىز دەگەندى بىلدىرەدى. رەسمي ورىندار قانت ءوندىرىسى توقتاۋسىز جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ايتىپ جاتىر. قور دا تولىعىپ وتىرادى. ياعني ء«ۇش ايدان كەيىن قور تاۋسىلادى, قانت تاپ­شىلىعى بولادى» دەگەن اق­پارات شىندىققا جاناسپايدى.

دەگەنمەن حالىقتى سابىرعا شاقى­رىپ وتىرعان ۇكىمەت ەلدى ەلەڭ­دەتپەۋدىڭ جولىن ناقتى كور­سەتە قويعان جوق. ساياساتتانۋشى اندرەي چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت ءالى دە بولسا 17 ناۋرىزدا وتەتىن ەەك كوميسسياسىنا قاراي­لاپ وتىرۋى مۇمكىن. ال قانتتىڭ تاپشىلىعى ەل ءىشىن كەزىپ كەتكەن ءارتۇرلى اقپاراتتارعا بايلانىستى تۋىنداۋى عاجاپ ەمەس. بۇل جەردە ۇكىمەت تە, حالىق تا ۇتىلىپ, ورتاداعى دەلدالداردىڭ ايى وڭى­نان تۋىپ تۇرعانى انىق.

ا.چەبوتارەۆتىڭ پايىمدا­ۋىنشا, بۇل جاعداي – قازاقستان ەكونوميكاسىنىنىڭ وسىمىنە اسەر ەتەتىن فاكتور ەاەو-دا قالىپ­تاسپاعانىن, ەلدىڭ ەكسپورت­تىق سايا­ساتىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قا­جەت­­تىگىن ەسكەرتتى. قاتتى بي­داي­دى ءوز جەرىندە وسىرە المايتىن وزبەك­ستان قازاقستاننىڭ بي­دايىن تاسىپ, ۇن تۇرىندە اۋعانس­تان­عا, وزگە دە ەلدەرگە ەكسپورتتاي باستادى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ەاەو-عا بىزبەن ءبىر مەزگىلدە مۇشە بولعان رەسەي مەن بەلارۋس ەكونوميكاسىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكاسىمەن مۇلدە سالىستىرۋعا كەلمەيدى. رەسەي مەن بەلارۋس 2019 جىلدان باستاپ, قانت ءوندىرىسى ءۇشىن يمپورتتىق شيكىزاتقا باج سالىعىن ەنگىزۋگە قول جەتكىزگەن. ەندى ەۋرازيالىق وداق اياسىندا بىرىڭعاي ستاۆكا كۇشىنە ەنبەك. سوندىقتان ۇكىمەت جاع­دايدى پايدالانىپ, وسى شەشىم­نىڭ كۇشىن جويۋعا باسىم­دىق بەرۋگە ءتيىس. سەبەبى شي­كى­زات يمپورتىنا جەڭىلدىك بەرە­تىن كۆوتانى ەنگىزۋ ماسەلەسى تىم سوزىلىپ كەتتى. بۇل بيزنەس ءۇشىن ءتيىمسىز. كۆوتا جوق ەكەن دەپ قانت زاۋىتتارى قاراپ وتىرا الما­دى. قانت قۇراعى شيكىزاتىن يم­پورت رەجىمىندە مەملەكەتكە تيە­سىلى 5 پا­يىزدىق كەدەندىك باج سالىع­ى­مەن تاسىمالداۋعا ءماجبۇر بولدى.

«17 ناۋرىزدا ەەك كوميسسيا­سى قانداي شەشىمگە كەلەتىنىن بىلمەيمىز. كورشى ەلدىڭ قانت ەكسپورتىن ۋاقىتشا شەكتەيتىنىن اشىق مالىمدەۋى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك. ءبىراز كەلىسىمشارتتى ءوز مۇددەمىزگە قاراي وزگەرتىپ الۋعا بولادى. قازاق دەلەگاتسيا­سى بۇل جيىنعا دايىندىقپەن بارۋى كەرەك. ءبىز قانت ەكسپورتىن ەاەو-مەن شەكتەپ قالساق, قولداعى بارىمىزدان ايىرىلامىز», دەيدى ا.چەبوتارەۆ.

برازيليا مەن مەكسيكادان قانت قۇراعى يمپورتىن ۇلعايتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستى قانت, تاماق جانە وڭدەۋ ونەركاسىبى قاۋىم­داس­تى­عى دا قولداپ وتىر. وسى با­عىت­قا با­سىمدىق بەرسەك, قانت تاپشى­لى­عىنا جول بەر­مەيمىز. باعادا دا اي­تار­­لىق­تاي وزگەرىس بولمايدى. قاۋىم­د­اس­تىق پرەزيدەنتى ايجان ناۋ­رىز­عاليەۆانىڭ ايتۋىن­شا, ەگىس ال­قاپتارىن ۇلعايتۋمەن قا­تار, قى­­زىل­­شا ەگەتىن ايماقتارداعى سۋارۋ ما­سەلەسىن شەشۋ, ونىڭ ىشىن­­­دە سۋارۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ قا­جەت. سەبەبى ەلدى قانتپەن تولىق قام­تاماسىز ەتە الاتىنداي ەگىس ال­قاپ­تارى ءالى دە جەتىسپەيدى. ساراپشى اي­ت­ىپ وتكەندەي, قانت قىزىلشاسىن ەگۋ­گە قاي اۋماقتار قولايلى ەكەنىن انىق­تاۋ ءۇشىن جەر مونيتورينگىنىڭ ناتي­جەلەرىن جاريالاۋ قاجەت. مەم­لەكەت شارۋا­لارعا جەر تەلىم­دەرىن بەرىپ وتىر, بىراق ونىڭ ءبارى قۇنار­لى ەمەس. سۋ تاپشىلىعى دا بار. باعا بويىن­شا بولجام جاساۋ دا قيىن. نا­رىق­تاعى باعانى بير­جا­داعى ساۋدا انىقتايدى. ءتىپتى قامىس ارزان­داعان كۇننىڭ وزىندە تاسىمالداۋ, قايتا وڭدەۋگە قاتىستى قوسىمشا شىعىن بار. بىزدە ەلەكتر قۋاتى, گاز, قايتا وڭدەۋ كەزىندە مازۋت باعاسى قىمباتتادى. ەلدەگى قانت زاۋىتتارىنىڭ ءبىرازى مازۋتپەن جۇمىس ىستەيدى. مۇنىڭ بارلىعى تاۋار باعاسىنا اسەر ەتەدى. «قانت قىزىلشاسى – ىلعال­دى جاقسى كورەتىن داقىل, سون­دىقتان سۋ قورى مول بولۋى كەرەك: تامشىلاتىپ سۋارۋ نەمەسە جاڭبىرلاتۋ قوندىرعىلارىن ەنگىزۋ قاجەت, بىراق بۇل دا ينۆەس­تيتسيا. 1 گەكتار جەرگە تامشىلا­تىپ سۋارۋ جۇيەسىن ورناتۋعا 5 ملن تەڭگە كەتەدى», دەيدى ا.ناۋرىزعاليەۆا.

ساراپشىلار رەسەيگە سالىنعان سانكتسيانىڭ سالدارى بارلىق سالا­عا اسەر ەتەتىنىن ايتادى. يم­پورتقا ارقا سۇيەگەن ۇكىمەت قانت ءوندىرىسىن قوسالقى سالا دەپ قاراپ كەلدى. قازاقستاندا قانت ونەركاسىبىنە ماماندار دايارلايتىن بىردە-ءبىر وقۋ ورنى دا جوق. سوندىقتان جوو-لاردا سالانىڭ كادرلىق الەۋەتىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتىن فاكۋلتەتتەر اشۋ, ارنايى كۋرستار ۇيىمداستىرۋ قاجەت. قازىر قازاقستاندىق قانت زاۋىتتارىندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ كوبى كسرو كەزىندە دايارلانعان ماماندار. ولاردىڭ الدى زەينەت جاسىنا جەتىپ, نارىقتان بىرتىن­دەپ كەتىپ جاتىر. «دەنساۋلىق ساق­تاۋ مينيسترلىگى دەڭگەيىندە «سالامات­تى ۇلت» ۇلتتىق جوباسى قىزۋ تالقىلانۋدا. وسى قۇجات اياسىندا مينيسترلىك قۇرامىندا قانتى بار سۋسىندارعا اكتسيز سالىعىن ەنگىزۋ جونىندە باستاما كوتەرىپ وتىر. بۇل ۇسىنىس رەس­پۋب­لي­كانىڭ قانت ونەركاسىبىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىز. ەندى عانا جاندانىپ كەلە جات­قان سالا قۇلدىراۋى مۇمكىن. ويت­كەنى اكتسيزدى ەنگىزۋ سۋسىندار ءوندىرى­سىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوعا­دى. بۇل قانتقا دەگەن سۇرا­نىس­تى ازاي­تادى. دەمەك ەندىگى جەر­دە ۇكى­مەت قانت وندىرىسىنە قاتىس­تى ۇستانى­مىن وزگەرتۋگە ءتيىس», دەيدى ا.ناۋرىزعاليەۆا.

الماتى