دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى (قدسۇو) دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىمەن بىرلەسىپ, قازاقستاندا ونلاين رەجىمىندە بالالاردىڭ سەمىزدىگىنىڭ تارالۋى تۋرالى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن رەسمي تۇردە ۇسىندى.
2020 جىلى قدسۇو دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ جانە بۇۇ بالالار قورىنىڭ قولداۋىمەن باستاۋىش سىنىپ بالالارى اراسىندا مۋلتيتسەنترلىك زەرتتەۋ-ددۇ (COSI, Childhood Obesity Surveillance Initiative) ءادىسناماسى بويىنشا بالالاردىڭ سەمىزدىگىنە ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ جۇرگىزدى. وسى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەلەرى بالالىق شاقتاعى سەمىزدىككە ەپيدەميولوگيالىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ, 6-9 جاس ارالىعىنداعى بالالار اراسىندا ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتىڭ تارالۋىن باعالاۋ, ونى قالىپتاستىرۋ فاكتورلارى جانە «دەنى ساۋ ۇلت» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا سەمىزدىكتىڭ الدىن الۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى. اتالعان زەرتتەۋلەر COSI بويىنشا حالىقارالىق ەسەپكە كىرەدى جانە قازاقستاندا ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتىڭ تارالۋىنا COSI جوباسىنا قاتىسۋشى باسقا ەلدەرمەن سالىستىرمالى تالداۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ءىس-شارا ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاريالاعان قازاقستانداعى بالالار جىلى جانە 2020 جىلعى بالالاردىڭ سەمىزدىگى مەن ارتىق سالماعىن, تاماقتانۋى مەن دەنە بەلسەندىلىگىن ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ ناتيجەلەرىن كورسەتۋ ماقساتىندا 4 ناۋرىزدا اتاپ وتىلەتىن دۇنيەجۇزىلىك سەمىزدىككە قارسى كۇرەس كۇنى اياسىندا ءوتتى. سونىمەن قاتار مەكتەپ جاسىنداعى بالالار اراسىندا دەنە سالماعىنىڭ جانە از قيمىلدى ءومىر سالتىنىڭ كوبەيۋىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان پروبلەماسىنا قوعامنىڭ نازارىن اۋدارۋ جانە دۇرىس تاماقتانۋ مەن قوزعالىس بەلسەندىلىگى سالاسىنداعى جۇمىستىڭ نەگىزگى باعىتتارىن انىقتاۋ ماڭىزدى بولدى.
سەنات دەپۋتاتى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اقمارال ءالنازاروۆا, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى مارات شورانوۆ, ددۇ-نىڭ قازاقستانداعى وكىلى كارولين كلارينۆال, يۋنيسەف-ءتىڭ قازاقستانداعى وكىلى ارتۋر ۆان دۋزەن جانە ت.ب. قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى.
ءىس-شارا بارىسىندا دسم قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ م.ا. جانار كالماكوۆا «COSI زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا باستاۋىش مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ تاماقتانۋ ادەتتەرى, دەنە بەلسەندىلىگى تۋرالى نەگىزگى تۇجىرىمدار» پرەزەنتاتسياسىن ۇسىندى.
«ساۋالداماعا قاتىسقان مەكتەپتەردىڭ بەستەن بىرىندە قانت, تۇز نەمەسە ماي مولشەرى جوعارى ونىمدەردى جارنامالاۋ نەمەسە ماركەتينگ ەلەمەنتتەرى نەمەسە تەڭگەرىمسىز تاماقتانۋدىڭ وسى تۇرلەرىن ىسكە اسىراتىن برەندتەردىڭ لوگوتيپتەرى بار. COSI زەرتتەۋى بالانىڭ سەمىزدىگىنىڭ الدىن الۋ بويىنشا باسىم شارالاردى ازىرلەۋ ءۇشىن تاماقتانۋ ادەتى, فيزيكالىق بەلسەندىلىك, وتباسىلىق جانە مەكتەپ ورتاسى سياقتى مىنەز-ق ۇلىق جانە قورشاعان ورتا فاكتورلارى تۋرالى اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ول.
«سەمىزدىك, ونىڭ ىشىندە بالالاردىڭ سەمىزدىگى, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى, 2-ءتيپتى قانت ديابەتى, قاتەرلى ىسىك سياقتى يەا دامۋىنىڭ نەگىزگى قاۋىپ فاكتورى رەتىندە, ەلدىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي اۋىرتپالىق تۇسىرە وتىرىپ, قازاقستاندا دامۋ مەن قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ءوسىپ كەلە جاتقان پروبلەما بولىپ سانالادى. وسى باعىتتا اتقارىلعان جۇمىستار باستاۋىش مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ انتروپومەتريالىق سيپاتتامالارى, ولاردىڭ تاماقتانۋ ادەتتەرى, دەنە بەلسەندىلىگى, وتىرىقشى ءومىر سالتى, جالپى مەكتەپتەردىڭ دەنساۋلىقتى نىعايتۋعا قاتىستى ساياساتى تۋرالى مالىمەتتەر الۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەپ اتاپ ءوتتى سەنات دەپۋتاتى اقمارال ءالنازاروۆا.
ءوز كەزەگىندە ددۇ-نىڭ قازاقستانداعى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى, دوكتور كارولين كلارينۆال: «بالالار اراسىنداعى ارتىق سالماق پەن سەمىزدىك – ددۇ-نىڭ ەۋروپالىق وڭىرىندەگى نەگىزگى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى. ءار ءتۇرلى ەلدەردەگى COSI زەرتتەۋلەرى كورسەتكەندەي, ايماقتا ۇلداردىڭ 28,7%-ى جانە قىزداردىڭ 26,5%-ى ارتىق سالماق نەمەسە سەمىزدىككە شالدىققان. بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتىڭ تارالۋىن باقىلاۋ دەرەكتەرى ءتيىمدى ساياسات پەن ستراتەگيانى جاساۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى», دەدى.
قدسۇو عىلىم جانە كاسىبي دامۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى شىنار ءابدىراحمانوۆا ءوز سوزىندە ۇلتتىق ىرىكتەمەگە 14 وبلىستان جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 3 قالادان – 81 قالالىق جانە 72 اۋىلدىق مەكتەپتەردەن 153 مەكتەپ ەنگىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. ناتيجەسىندە, ۇلتتىق ىرىكتەۋدەگى وقۋشىلار سانى 6 851 بالانى قۇرادى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, 6-9 جاستاعى بالالاردىڭ 20,6%-ىندا ارتىق دەنە سالماعى بار (سەمىزدىكتى قوسقاندا), (17,6% قىزدارعا قاراعاندا ۇلدار – 23,6%), ال بالالاردىڭ 6,6%-ىندا سەمىزدىك بار (4,6% قىزدارعا قاراعاندا ۇلدار – 8,7%).
سونىمەن قاتار «قازاقستانداعى بالالاردىڭ سەمىزدىگى بويىنشا جۇمىستىڭ تاجىريبەلىك اسپەكتىلەرى» تاقىرىبىندا دسم شتاتتان تىس باس ەندوكرينولوگى جاناي اقانوۆ, «بالالار اراسىنداعى ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتىڭ الدىن الۋ بويىنشا ۇلتتىق ستراتەگيا» تاقىرىبىندا يۋنيسەف دەنساۋلىق ساقتاۋ باعدارلاماسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى باۋىرجان ءجۇسىپوۆ, «تۇز, قانت جانە باسقا دا ونىمدەردى تۇتىنۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ ماقساتىندا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن تاڭبالاۋ ءۇشىن تاعامدىق دەنساۋلىق يندەكسىنىڭ تەحنولوگياسى» تاقىرىبىنا «سالاۋاتتى تاماقتانۋ ۇلتتىق ورتالىعى» قب اتقارۋشى ديرەكتورى اقكۇمىس سالحانوۆا جانە «بالالاردى دامىتۋ ءۇشىن سالاۋاتتى ورتا – قوعامدا دۇرىس تاماقتانۋ مەن دەنە بەلسەندىلىگىن ىلگەرىلەتۋ شارالارى» جونىندە ددۇ-نىڭ ينفەكتسيالىق ەمەس اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ جانە ولارعا قارسى كۇرەس جونىندەگى ەۋروپالىق كەڭسەسىنىڭ تاماقتانۋ جونىندەگى تەحنيكالىق مامانى Julianne Williams بايانداما جاسادى.
كونفەرەنتسياعا 100-دەن استام ادام, ونىڭ ىشىندە دسم سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ, بعم مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم كوميتەتىنىڭ باسشىلارى, بعم دەنساۋلىققا ىقپال ەتەتىن مەكتەپتەردىڭ ۇلتتىق وڭىرلىك ۇيلەستىرۋشىلەرى, وبلىستاردىڭ جانە نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارىنىڭ باسشىلارى, ورىنباسارلارى, ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى, «سالاۋاتتى تاماقتانۋ ۇلتتىق ورتالىعى» قب جانە ت.ب. قاتىستى.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ۇلتتىق ەسەپپەن جانە بيۋللەتەندەرمەن دسم قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ سايتىنان تانىسا الاسىز.